Mətbu orqanların rəhbərləri ilə müzakirə: “Ədəbiyyat və mətbuat”

28 Baxış

Ədəbiyyatımız və mətbuatımız 

 “Konsepsiyasız ədəbi mətbuat olmamalıdır”

Senet.azUstad” jurnalının ikinci sayında dərc edilən “Müzakirə” rubrikasını təqdim edir.

         Müzakirə

           Mətbuat ədəbiyyatın təqdimatında da, təbliğatında da, oxucunun istiqamətləndirilməsində də çox böyük nüfuza və gücə sahibdir. Bu güc isə zövqlərin, subyektiv yanaşmaların, bəzən hətta qərəzli münasibətin belə əlində vasitəyə çevrilə, öz əsas məzmunundan, məğzindən, missiyasından uzaqlaşa bilər.

“Ustad” mətbuat sahəsində ilk addımlarını atan ədəbiyyat və sənət dərgisidir. Əsas ağırlığımız ədəbiyyat olduğundan, ədəbiyyat təqdim edən mətbu orqanların rəhbərləri ilə birlikdə “Ədəbiyyat və mətbuat” mövzusunda dəyirmi masa keçirmək qərarına gəldik.

Müzakirəmizin iştirakçıları, “Azərbaycan” jurnalının baş redaktoru İntiqam Qasımzadə, “Ulduz” jurnalının baş redaktor müavini Təranə Vahid, “Ədəbiyyat qəzeti”nin əməkdaşı Sərvaz Hüseynoğlu, “525-ci qəzet”in ədəbiyyat buraxılışının rəhbəri Seyfəddin Hüseynli, “Kaspi” qəzetinin ədəbiyyat buraxılışının rəhbəri Fərid Hüseyn, “Kulis.az” saytının baş redaktoru Qan Turalı, müstəqil ekspert kimi dəvət etdiyimiz ədəbiyyatşünas alim Himalay Qasımov, ədəbiyyatşünas Elxan Nəcəfov,  “Ustad” jurnalının baş redaktoru Şəmil Sadiq və jurnalın redaktoru Nərgiz Cabbarlı idi.

Layihənin moderatoru: Nərgiz Cabbarlıdır.

 

Şəmil Sadiq:

– Sizi burada görməkdən məmnunuq. Bilirsiniz ki, “Ustad” – ədəbiyyat və sənət dərgisi yeni fəaliyyətə başlayıb. Artıq birinci nömrəsi dərc edilib. İkinci nömrəyə hazırlaşırıq. Və Nərgiz xanımla məsləhətləşdik ki, sizinlə birlikdə ədəbi mətbuatımız mövzusunu müzakirə edək. Elə bilirəm ki, hamımız üçün maraqlı olacaq.

Nərgiz Cabbarlı:

– Mən də hər birinizi salamlayıram. Burda müxtəlif qəzet və jurnalların məsul şəxsləri iştirak edirlər. Müəyyən etmək istədiyimiz əsas məsələ bundan ibarətdir ki, bugünkü ədəbi proses, bugünkü ədəbiyyatımız mətbuatımızda nə dərəcədə öz əksini tapa bilir. Dərc olunan materiallar keyfiyyət baxımından bizi nə dərəcədə qane edir. Redaktorlar bədii mətn təqdimatında nə dərəcədə bədii zövqə əsaslana bilirlər və seçimdə azaddırlarmı? Məsələn, kənar müşahidəçi kimi deyə bilərəm ki, ədəbi mətbuatda müxtəlif istiqamətlər görünür. Rəsmi orqanların – Yazıçılar Birliyində dərc olunan jurnal və qəzetlərin bəlli xətti var. Xüsusi buraxılışların istiqaməti tam fərqlidir, saytların istiqaməti isə başqa… Düzdür, bəzən qovuşma da baş verir. Yəni müəyyən müəlliflər həm rəsmi ədəbiyyat orqanlarında, həm də qarşı tərəfdə dərc edilirlər. Bununla belə, demək mümkündür ki, ədəbi orqanların öz siyasəti var və hardasa bu siyasətə tabe olaraq, qarşılarına müəyyən məqsəd qoyaraq, müəyyən edilmiş istiqamətdə öz fəaliyyətlərini davam etdirirlər. İstərdim ki, əvvəlcə bu məsələyə münasibət bildirəsiniz.

Müzakirə 2

İntiqam Qasımzadə:

– Əvvəla sizi bu jurnalın çap olunması münasibətilə təbrik edirəm. Haqqında eşitsəm də, ilk dəfədir ki, görürəm. Və tam səmimi deyirəm ki, buna sevinirəm. Ədəbi dərgilər nə qədər çox olsa, bir o qədər yaxşıdır. Əvvəllər bir “Azərbaycan” jurnalı var idi və hamının gözü ona dikilmişdi. Müxtəlif səpkili, müxtəlif üslublu əsərlər burda dərc edilir, müxtəlif əqidəli insanlar bir jurnalda nəşr olunurdular. Amma dünyada bu proses belə deyil. Yalnız sovet hökumətində belə ola bilərdi. Dünya mətbuat təcrübəsindən görünür ki, hər mətbuat orqanının öz istiqaməti, öz proqramı, öz düşüncəsi, həyata, ədəbiyyata və sənətə öz baxışı olur. Və buna görə də onun ətrafına xüsusi müəlliflər toplaşırlar. Təsadüfi deyil ki, adətən belə jurnallar öz redaktorunun adı ilə tanınırdı. Məsələn, Nekrasovun “Sovremennik”i. Sonra illər keçdi, Antonovun “Sovremennik”i meydana çıxdı. O artıq başqa keyfiyyətdə jurnal idi. Yəni bu dərgilərin heç biri tam obyektiv ola bilməz və əslində, buna cəhd etmək də lazım deyil. Çünki ədəbi dərgiləri, qəzetləri hansısa əqidə sahibləri, estetik düşüncə istiqamətində birləşən bir neçə nəfər toplaşıb hazırlayırlar və bu, onların ədəbiyyata münasibətidir…

Nərgiz Cabbarlı:

– Elə bu səbəbdən də həmin dərgilərin ətrafında ədəbi qrupların yaranması prosesi baş verir. Bizdə, məsələn, 90-cı illərdə zəif də olsa bu proses göründü. Ədəbiyyat əlavələri, dərgilər ətrafında estetik görüşləri eyni olan və ya ideya baxımdan birləşən insanlar var idi. qruplar meydana gəldi. “Eqo”çular, “Baca”, “2+”, “Alatoran”, sonra AYO…

İntiqam Qasımzadə:

– Bunun özü də çox gözəldi və prosesdə rəngarəngliyə səbəb olur. O ki qaldı dərgilərin ədəbi prosesi və Azərbaycan ədəbiyyatını əhatə etməsinə, deyərdim ki, həddindən artıq geniş və hərtərəfli əhatə edir. Çünki sayları az deyil. “Azərbaycan” jurnalı, “Ulduz” jurnalı, “Ədəbiyyat qəzeti”, indi də “Ustad” dərc olunur…

Nərgiz Cabbarlı:

–       “Kitabçı” dərc olunurdu, “Yazıçı”…

İntiqam Qasımzadə:

– Bəli,“Alatoran”ın da adını çəkək… Mən uzun illərin naşiriyəm. Və ədəbi aləmdə vəziyyətin necə olduğunu yaxşı bilirəm. İnanın mən, müasir dövrdə o qədər də yüksək səviyyəli ədəbiyyat yoxdur ki, ədəbi dərgilər onu əhatə etməyə çətinlik çəksin. Bir müddət sonra siz də bunu görəcək, yaxşı yazıların qıtlığını hiss edəcəksiniz. Hələ ki ilk nömrəniz dərc olunub, ideyalar çoxdur, amma bir neçə saydan sonra gələn yazılar, ədəbiyyat nümunələri azalacaq, keyfiyyətcə zəifləyəcək… Bu baxımdan bir daha deyirəm ki, dərgilərimiz ədəbi prosesi kifayət qədər əhatə edə bilirlər. Sadəcə, seçimdə daha diqqətli, daha sərt olmaq lazımdır. Çünki  ədəbiyyatın gələcəyini başdansovdu yazılmış yazıların ixtiyarına verməklə ədəbi-bədii üslubun və ədəbi-bədii yazının səviyyəsini aşağı salmağa doğru gedə bilərik.

Nərgiz Cabbarlı:

– “Sərt olmaq”, – dediniz. Sizə elə gəlmir ki, elə bu səbəbdən “Azərbaycan”la bağlı “Həddindən artıq sərtdir” kimi bir düşüncə var?

İntiqam Qasımzadə:

– Yox, bizdə sərtlik yoxdur. Əksinə, biz də yetərincə sərt ola bilmir, lazım olan sərtliyi qoruya bilmirik. Çünki, dediyim kimi, yaxşı yazı, yüksək səviyyəli yazı azdır.

Nərgiz Cabbarlı:

– İntiqam müəllim davamlı olaraq hansı ədəbi orqanın oxucusudur? “Azərbaycan”ı çıxmaq şərti ilə təbii ki…

İntiqam Qasımzadə:

–“Ulduz”u oxuyuram. Qəzetlərin hamısına baxıram. Amma başqa jurnal demək olar ki, oxumuram. Siz “Ulduz” jurnalında işləyəndə, qonşu olmuşuq. Özünüz görmüsünüz ki, jurnala nə qədər iri həcmli əsərlər gəlir. Onların hamısını oxumaq zaman alır. Özü də gələn əsərlərin də hamısı çap olunmur, qat-qat artıq yazı geri qaytarılır. Bir sözlə, geniş mütaliə imkanı yoxdur.

Müzakirə 10Təranə Vahid:

– Ədəbi dərgilərin əsas missiyası təbii ki, ədəbi prosesləri əks etdirməkdir. “Ulduz” jurnalı yarım əsrə yaxın tarixi olan jurnaldır və nəsil-nəsil insanların ədəbi zövqünün formalaşmasında öz yeri var. Bu gün üzdə olan müəlliflərinin əksəriyyətinin ədəbi yolu bu jurnaldan keçib.  “Ulduz” kifayət qədər azad mətbu orqandır və qapıları istedadı olan hər kəsin üzünə açıqdır. Nəzərə almalıyıq ki, dərgiyə üz tutanların böyük əksəriyyəti  gənclərdir.  Təqdim etdikləri məhsullar ilk qələm təcrübələri olduğundan hər bir müəllifin yaradıcılığına qayğıyla, diqqətlə yanaşırıq. Kiminsə şeirində, hekayəsində iynənin ucu boyda işıq varsa,  heç olmasa “Debüt” rublikasında ona bu  şansı veririk.

Bildiyiniz kimi Qulu Ağsəs “Ulduz” jurnalına baş redaktor təyin olunduqdan sonra jurnalın yeni və fərqli bir dövrü başlayıb. Dizaynı ilə yanaşı, ümumi mənzərəsi də xeyli dəyişib. Hər sayı bir ekspert tərəfindən təhlil olunur, qiymətləndirilir və belə olduqda ədəbi məhsulun dəyəri daha aydın gönür. Bundan əlavə, “Müzakirə klubu”nda yeni çap olunan romanların müzakirəsi keçirilir. “Özüylə söhbət”, “Şeir vaxtı”, “Tərcümə saatı”, “Dərgidə kitab”, “Tiribuna” və başqa rubrikalar gənclərin yaradıcılığını daha fərqli təqdim etmək üçün vasitələrdir.

Nərgiz Cabbarlı:

–  Yəni “Ulduz” bu gün daha yaxşı çap olunur?

Təranə Vahid:

– Mənim keçmişə münasibətim fərqlidir. Əgər keçmiş yoxdursa, bu gündən danışmağa dəyməz. “Ulduz”un çox parlaq keçmişi var. Zaman-zaman “Ulduz”a Yasif Nəsirli, Cabir Novruz, Akif Hüseynov, Əhməd Cəmil, Yusif Səmədoğlu, Abbas Abdulla, Ələkbər Salahzadə, Elçin Hüseynbəyli kimi dəyərli insanlar və söz adamları rəhbərlik ediblər. “Ulduz”un tarixindən bu insanların izlərini kimsə silə bilməz. Elə ənənələr var ki, vaxt belə o ənənlərin, dəyərlərin üstündən xətt çəkə bilmir. Bizə miras qalan yaxşı ənənələri qoruyub saxlamağa çalışırıq. Ancaq yeniliklər lazımdı və mütləq lazımdı. O ki, qaldı “Ulduz”un bu gün yaxşı çap olunmasına, buna heç bir şübhəniz olmasın. “Ulduz” öz tarixinin ən maraqlı dövrlərindən birini yaşayır. Azından bu sualı oxucularımıza ünvanlaya bilərsiniz.

     Müzakirə 9

Himalay Qasımov:

– Dərgilərin çox olması əslində, məsələni həlll etmir. Keyfiyyət göstəricisi daha vacibdir. Məsələn, “Ustad”ı oxudum, Sədi Şirazinin “Bustan”ına bənzətdim. Çünki burada təzə-tər məqamlar kifayət qədərdir. İsa Həbibbəylinin, Şəmil Sadiqin yazıları, Səməd Vurğun haqqında, sufizm haqqında yazılar diqqətimi çəkdi. Bunlar elə yazılardır ki, istər-istəməz oxucunun düşüncə sferasını genişləndirir. Həm intelektuallıq var, həm də rəngarənglik. Eyni zamanda, düşüncə müstəvisinə elə məqamlar çıxarılır ki, onları başqa jurnallarda görmürük. Təbii ki, “Azərbaycan”, “Ulduz”, “Qobustan” jurnalları müəyyən ənənələri olan jurnallardır. Amma yeni ədəbi jurnal olaraq “Ustad” düşüncəmizi yeni mahiyyət müstəvisinə yönəldir. Burda həm tarix var, həm ədəbiyyatşünaslıq düşüncəsi, həm də bədii düşüncə… O ki qaldı dərgilərimizin ədəbiyyatı əhatə etməsinə, indi kifayət qədər dərgi var. Amma nə qədər çox olarsa, bir o qədər yaxşıdır. Yeri gəlmişkən, diqqətimi çəkən yazılardan birinə toxunmaq issiəyirəm: “Ədəbiyyatın müstəqilliyi və müstəqilliyin ədəbiyyatı”. Əslində, ədəbiyyat həmişə müstəqil olubdur. “Müstəqilliyin, ədəbiyyatı” anlayışını isə bir o qədər də qəbul etmirəm. Çünki Xaqanidən, Nizamidən üzü bəri həmişə ədəbiyyat müstəqil olub. Böyük ədəbiyyat isə müəyyən mənada həmişə zamanın müxalifi olur. Yəni dövlətin, hakimiyyətin istəyi ilə uyğunlaşmayır. Əks halda Xaqani Şirvani Axistanın sarayında yağ içində, böyrək kimi üzərdi. Nəyə görə həbsxanaya düşürdü ki? Təkləndi və sonda dedi ki,“Hanı dərdlərimin məlhəmi zəhər, hanı həyatımı bitirən xəncər? Gəlsələr çəkmərəm onda qəm-kədər”.

Bir sözlə, azad fikri ifadə edən, fərqli bədii zövqləri və yanaşmaları göstərən dərgilərin çoxluğu mütləqdir. Ancaq hərənin öz seçimi olmalıdır. Hər biri öz maraq dairəsini nümayiş etdirməyi, konkret bir xətt müəyyənləşdirməyi  bacarmalıdır.


Nərgiz Cabbarlı:

– Ədəbi proses həm də yeni yaranan əsərlərlə bağlı meydana çıxan polemikalarla canlanmalıdır. Amma dərgilərimizdə təəssüf ki, bu polemikalara daha az yer verilir. Bu da aydın məsələdir. Jurnallar bunun üçün müstəvi olması zaman baxımından,  operativlik baxımından bir az çətindir. Ancaq qəzetlər, xüsusən gündəlik qəzetlər bunu edə bilərlər. Bu anlamda saytlar ədəbi prosesi dəstəkləyirlər. Həm də nəinki dəstəkləyir, prosesi yönləndirir, istiqamət verir, bəzən yaradırlar da. Yeni problemlər qoyur, yeni müzakirələr açırlar. Amma bu istiqamətdə də başqa bir maraqlı cəhət müşahidə edilir: birtərəfli istiqamət! Burda həm gündəlik qəzetlərin, həm “Ədəbiyyat qəzeti”nin nümayəndələri iştirak edirlər. İdtərdim onlar da bu məsələyə toxunsunlar. Tutaq ki, “Ədəbiyyat qəzeti” yeni bir mərhələyə qədəm qoydu, simasını tamamilə dəyişdi. Amma iş orasındadır ki, bu dəyişimə də bi mühitdə bir o qədər də müsbət şəkildə  etiraf edilmədi. Halbuki qəzetdəki inkişaf göz önündə idi. Bununla belə deməliyəm ki, polemikadan orda da qismən qaçılır. Bacardıqca zəngin bədii, ədəbi material təqdim edilir, polemika isə azdır.

Seyfəddin Hüseynli:                                         

– Mən əvvəlcə “Ustad” dərgisini təbrik edirəm. Əlbəttə, istənilən bir ədəbiyyat dərgisinin nəşrə başlaması rəqabət meydanını daraldır, qızışdırır. Bu, əslində, insanı narahat eləməlidir. Amma fikirləşirəm ki, hələ bizim bu rəqabətdən narahat olmaq vaxtımız deyil. Daha çox sevinməliyik, çünki çap olunacaq materialların yükü bir az azalır. Seçim imkanı yaranır. İstər qəzetlər olsun, istər jurnallar, istərsə də saytlar – bu məsələyə eyni şəkildə yanaşmalıdırlar. Elə müəlliflər üçün də seçim imkanı artmış olur. Mən deyim ki, ədəbiyyata yer vermək baxımından bizim nəşrlərin müəyyən fərqli cəhətləri var. Məsələn,“525-ci qəzet”sözsüz ki, ədəbiyyat dərgisi kimi yaranmayıb. Sadəcə həmin dövrdə ədəbiyyata yer vermək sahəsində boşluq var idi. Yadıma gəlir ki, hətta 90-cı illərin axırlarında, siyasətin qaynar çağlarında belə ədəbi materiallar verən qəzetlərə – xüsusən gündəlik qəzetlərə bir qədər ironiya ilə yanaşırdılar. Halbuki onda da eksperiment şəklində müəyyən ədəbi qurumlar, dərnəklər, bir neçə yaradıcı fərdin yığışdığı fikir birlikləri var idi. Və onların fəaliyyəti təbii ki işıqlandırılmalı idi.

Nərgiz Cabbarlı:

– O zaman avanqardçılar, “Eqo”çular… müxtəlif mətbuat orqanlatında qrup halında dərc olunurdular.

Seyfəddin Hüseynli:

– Bəli, bəli. Bilirsiniz, bir var ədəbi gündəmi işıqlandırmaq, bir də var ədəbi gündəm yaratmaq. Bu baxımdan gündəlik ictimai siyasi qəzetlərin ədəbiyyata əvvəl marağı daha çox gündəmi işıqlandırmaqla bağlı idi. Yəni məqsəd o idi ki, ədəbi materiallar çap olunsun. Müəyyən ənənələr itməsin. Təbii ki, qəzetin özünün də geniş kütləyə nüfuz etmək baxımından müəyyən maraqları var idi. Çünki bu ədəbi çevrələr, oxuyanlar, yazanlar da böyük qurplar idilər. Onlar da oxucu auditoriyası idi və onları da itirmək istəmirdik. Amma sonra elə orijinal bədii materiallar, eləcə də ədəbi mühitə baxışı, nəzəri məsələləri əks etdirən yazılar oldu ki, bunlar gündəlik qəzetlərin ədəbiyyata marağını adlayaraq artıq gündəm yaratmaq, polemika mühiti yaratmaq həvəsinə döndü… Məsələn, ortaya müəyyən təkliflər atılır, yaxud hansısa yeni yazılmış roman, hekayə ətrafında müzakirələr açılırdı. Bunlar çox vaxt spantan olurdu. Yəni məsələn, “Kulis.az” saytının indi etdiyi kimi hansısa materialı verərək “bunu müzakirə edirik” deməsi kimi olmurdu. Müzakirə öz-özündən yaranırdı. Hərə bir qütbdən buna baxış ortaya qoyurdu və polemika mühiti meydana çıxırdı. Sonra tədricən ədəbiyyata yer verən qəzetlərin, dərgilərin ətrafında müəllif qrupları yaranmağa başladı.

Nərgiz Cabbarlı:

–  Və “525-ci qəzet”də daha çox “ədəbi elita”nın orqanı kimi görünməyə başladı…

Seyfəddin Hüseynli:

– Yox, əksinə. Düzdür, “ədəbi elita” daha çox görünür, amma ədəbi partizanlığa başlayan yeni nəsil də bizdə görünür. Müəyyən təlatümləri  meydana gətirən sonrakı nəsillərin hansının üstünə barmağınızı qoysanız, “525”-də çap olunub. Məsələ bundadır ki, o ifadə də birinci dəfə elə bizim qəzetdə işlənib… Sonra yaxşı ki müəyyən diferensiallaşma getdi, ədəbi dərgilərin ətrafında müəyyən fəallaşma yarandı.

İntiqam Qasımzadə:

–“Elita” sözü mənfi çalarlı söz kimi işlədilir?

Seyfəddin Hüseynli:

– Nərgiz xanımla biz təxminən eyni yaşlardayıq. Mən bilirəm ki, “elita” rəsmi-inzibati mənada işlədilir.

İntiqam Qasımzadə:Müzakirə 4

– Çox nahaq yerə… Rəsmi-inzibati iki adam var – biri Elçin Əfəndiyev, bir də Anar. Bunları çıxandan sonra elə bir rəsmi yazıçı qalmır axı…

Nərgiz Cabbarlı:

– Var, siyahını yenə də artırmaq olar.

Seyfəddin Hüseynli:

– Əslində, “elita”, “lümpen” polemikası da bizdə açılmışdı… Sonra təxminən belə bir proses getdi: saytlar fəallaşdı. Onlar məsələlərə o qədər operativ və anında müdaxilə edə bilirdilər ki, prosesi işıqlandırmağa nail oldular. Artıq təzə seçim imkanı yarandı. Kim ki əlüstü çap olunmaq, müəyyən rezonansa səbəb olmaq istəyirdisə, müzakirəsinin çox operativ keçirilməsini arzulayırdısa, saytlara meyllənirdi. Amma sözsüz ki, yenə də nisbi də olsa hər kəs öz auditoriyasını bəlli dərəcədə qoruyub saxlaya bildi.

Nərgiz Cabbarlı:

– Amma bütün bu çoxluğa, aktivliyə baxmayaraq, yenə də çatışmazlıqlar var. Bu barədə danışaq. İşin içində olan insan kimi, nədə görürsünüz bunu?

Seyfəddin Hüseynli:

– Biz də qəzet, jurnal buraxmışıq, hiss eliyirik ki, elə özümüz də daxil olmaqla, ədəbi dərgilərimizdə, ədəbi mətbuatda konsepsiya tətbiqi, konsepsiyayla hərəkət etmək çox çətindir. Amma iş orasındadır ki, konsepsiyasız da ədəbi dərgi, ədəbi mətbuat, ümumiyyətlə istənilən bir proyekt effektsiz alınır. Ədəbi mətbuatda bu xüsusilə ona görə vacibdir ki, pərakəndəlikdən yayınaq. Bizim məqsədyönlü, konstruktiv şəkildə fəaliyyət göstərmək vaxtımız çatıb. Hətta ləngiyir də. Yəni ayrı-ayrı ədəbi nümunələri, ayrı-ayrı müəllifləri çap etməkdən daha çox bəlkə hər kəs öz baxışın ortaya qoysa, daha düzgün olar… Məsələn, burada 10 kamera işləyə bilər, amma o 10 kameranın hərəsi bir rakusdan baxır, ona görə də nəticə fərqli olacaq. Ədəbi dərgilər də belədir. Elə bir rakusdan baxırsan ki, özünə lazım olanı göstərirsən. Yaxud lazım bildiyini… Bizdə bu gün panorama effekti, panorama baxışı daha çoxdur, nəinki  detallı baxış. Ona görə arzum budur ki, bu yöndə olan ən yaxşı ənənələri “Ustad” da özündə birləşdirsin və o yayğınlıqdan, pərakəndəlikdən uzaqalaşaraq sistemli şəkildə bizim ədəbi mühiti həm işıqlandırmaq, həm də yönəltmək baxımından  müəyyən addımlar atsın.

Nərgiz Cabbarlı:

– Siz o panoramik baxışı ümumilikdə ədəbi mətbuata aid edirsiniz? Yəni hesab edirsiniz ki, bizim ədəbi mətbuatımız həqiqətən o panoramı verə bilir?

Seyfəddin Hüseynli:

– Kifayət qədər verə bilir. Bilirsiniz mənzərə çox genişdir və bəzən təkrar çap olunma halları olur. Amma bu qədər ədəbi mətbuatın – saytlar da daxil olmaqla – çap etməyə məhsulu varsa, deməli, mənzərə genişdir və  panoram baxış da var. Amma bizə indi panoram baxışdan daha çox konseptual baxış lazımdır.

Müzakirə 7Şəmil Sadiq:

– Məncə, ümumi mənzərəni panoramik baxışla əhatə edən nə sayt, nə dərgi, nə də qəzet var. Niyə elədir? Məsələn, deyək ki, “Azərbaycan” jurnalının rakursundan baxanda və ya qapısını açıb içəri girəndə tutaq ki, “kulisçiləri” görmək olmur. Yaxud “kulis”in pəncərəsindən baxanda əks tərəf çox görünmür.

İntiqam Qasımzadə:

– Yox, onlar da bizdə dərc olunurlar. Cavid dörd-beş il bu
ndan qabaq “Azərbaycan”da çap olunub. Rasim Qaraca da bizim müəllifimiz idi. Murad Köhnəqala da. Onlar özləri sonra AYB-dən qopdular. Sadəcə, gördülər ki, dediyiniz o panoramik  mənzərələr maraqlı deyil, ona görə də tufan yaratmaq istədilər… Daha çox görünmək, gözə dəymək məqsədləri vardı… Bunun üçünsə cığallıq eləmək lazım idi. İnanın mənə, gəlsinlər, yadlarına salım ki, onlardan necə yazı alırdıq. Heç bir problem yox idi.

Seyfəddin Hüseynli:

– Üzr istəyirəm, konseptual baxış deyəndə Siz təəssüf ki daha çox müəlliflər üzərində dayanırsınız. Amma müəllifdə heç vaxt konsepsiya olmur. Müəllif yalnız o konsepsiyanın tərkib hissəsi ola bilər. Amma məsələ bundadır ki, konsepsiya çatışmayanda, ora istənilən qədər müxtəlif rəngləri təmsil edən müəllifləri qoysan belə, konseptual baxış olmayacaq. Məsələ bundadır. “Kulis”in yeni vaxtlarında bədii mətnin işıqlandırılması baxımından müəyyən konsepsiya vardı. “Təqdim edərkən nəyi  seçəcəyik” deyə düşünürdülər. Amma sonra həmin o panorama, quş uçuşundan baxış onlara da nüfuz elədi. Çünki yığcam mühitdir, çap olunmaq üçün israr edənlər var. Bəzən material çatışmazlığı da olur. Beləliklə, o qədər rəngarəng  mühit yarandı ki, orda da artıq detallı danışmağa, yəni aşağı enib məhlə-məhlə, bina-bina təhlil etməyə çətinlik çəkdilər. Sadəcə buna imkan qalmadı…

İntiqam Qasımzadə:

– Konseptual baxış dedikdə, ədəbiyyatın ideoloji yönünü nəzərdə tutursunuz, yoxsa estetik?

Seyfəddin Hüseynli:

–       Birinci növbədə estetik.

İntiqam Qasımzadə:

– Bu ola bilər. Məsələn, mənimçün ədəbiyyatda heç bir ideoloji baxış yoxdur. Amma Azərbaycan bədii ədəbiyyatının ənənələrinin tərəfdarıyam. Söz üzərində əsmək, işləmək, sözə qısqanc yanaşmaq lazımdır… Bax, bu baxımdan ədəbiyyatın əsl ədəbiyyat olmasına, sənətkarlığın  mahiyyətinə varmağa meyl göstərir, daha çox buna çalışırıq. Çünki Azərbaycan dilinin gözəlliyini, Azərbaycan nəsrinin ənənələrini və onun müasir inkişaf istiqamətini görmək maraqlıdır.

Seyfəddin Hüseynli:

– Həm də “Azərbaycan” jurnalının öz ənənələri var. Hələ “İnqilab və Mədəniyyət” adı ilə çıxanda da var idi… Göründüyü kimi, bu dərginin həm ədəbi mühiti işıqlandırmaq, həm də yönəltmək missiyası olub. Amma işıqlandıranda sovet konseptuallığına əsaslanılırdı. Nə mənada? Bizə lazım olanları çap elə… İstər ideoloji, istərsə də estetik  planda… İndi insanın könlü istəyir ki, bu cür seçimlər yenə də olsun. Məsələn, estetik  baxımdan eyni cür düşünən adamlar öz düşüncələrinə yaxın bildikləri əsərləri çap etsinlər. Amma nə qədər bir kənara çəkilib mariginallaşmaq olar?! Məsələ bundadır. Hər kəs istəyir ki, mühiti əhatə etsin, hamı dərc olunsun. Bu bir az da milli psixologiya ilə bağlıdır… Tutaq ki, “Alatoran”ın adını çəkdiniz. “Alatoran”da da xeyli sinkretizm yarandı, müxtəlif qruplar orda dərc olundular…

İntiqam Qasımzadə:

– Siz Sovet dövründə hansısa mətbuat orqanında çalışmısınızmı?

Seyfəddin Hüseynli:

– Sadəcə izləmişəm…

Müzakirə 5İntiqam Qasımzadə:

– Bilirsiniz niyə soruşuram? Bəli, o zamanlar ideologiya özü yaranırdı… “Azərbaycan” jurnalı onu yaratmırdı. Əksinə, bizim jurnal güzgü rolunu oynayırdı. Sovet dövründə, “samizdat” deyilən bir şey Azərbaycanda olmayıb. 40-cı 50-ci illərdə də olmayıb. Hansısa əsərin əldən-əldə yayılmasına rast gəlinməyib. “Arxioelaq qulaq” kimi əsərlər yaranmayıb. Sandıqlarda yatan əsərlərimiz də yoxdur ki, indi çıxarsınlar. Rusiyada, Baltikyanı ölkələrdə var idi, amma bizdə yox.

Seyfəddin Hüseynli:

– Bizim mühit sözəbaxan idi, ona görə yaranmırdı… Yəni hər kəs öz işini bilirdi.

İntiqam Qasımzadə:

– Tamamilə doğrudur.

Şəmil Sadiq:

– İntiqam müəllim “yox idi” deyir, amma mənim bildiyimə görə, İsa Muğannanın “Türfə” romanı “Azərbaycan” jurnalında, sizin stolunuzun üstündə xeyli qalıb, çap olunmayıb.

İntiqam Qasımzadə:

– Mən onu çap eləməzdim axı. Çünki İslam dininin əleyhinə idi… İsa Muğannanın bütün əsərlərini çap eləmişəm. O, özü də hər yerdə deyirdi ki, mənə ömrümün sonunda həyat verən İntiqam olub. Mən də bununla fəxr edirəm. Özüylə də dost idim. Evinə gedib-gəlirdim. Amma o romanı çap eləməzdim.

Seyfəddin Hüseynli:

– İntiqam müəllim, niyə belə bəraət axtarırsınız? Hər gələn material çap olunacaq deyə bir qanun yoxdu axı…

İntiqam Qasımzadə:

– Burda İsa Muğannanın sənətkarlığından söhbət getmir. Çox böyük islami dəyərlərə toxunan məqamların olmasından danışırıq… Başa düşürsünüz, bura Fransa deyil ki, kimsə Məhəmməd peyğəmbərə toxunan fikirlər yazsın… Mən “Türfə”nin ilk iyirmi səhifəsini oxuyanda göylərdə uçurdum ki, yaxşı bir əsər çap edəcəyəm… Amma sonrasını oxuyanda gördüm ki, çap etmək olmaz. Ümumiyyətlə, ədəbi dərgi elədir ki, hər nömrəyə yaxşı nəsə tapanda sevinirsən. Bax, Qan Turalının Sabir haqqında yazısını verdik… Sabir haqqında nə qədər mənim  məlumatım var. Hamımızın var. Amma onun yazısı Sabirə yeni yanaşma ilə yazılıb. Hətta Turalın içindəki Sabir sevgisi də maraqlı idi mənim üçün. Yaxşı yazı olanda həmişə sevinirik. O zaman Nizami Cəfərov da “Türfə”ni götürdü ki, çap etsin. Elə belə də demişdi: “İntiqam qorxub, mən çap eliyərəm”. Amma  oxuyandan sonra başa düşdü ki, olmaz.

Şəmil Sadiq:

– O rəhmətliyin arzusu da gözündə getdi. Sonra mən kitab kimi çap elədim. Amma həmişə arzusunda idi ki, ölməmiş bu əsərin çapını görsün. Əlyazma nüsxəsini mən Nizami müəllimdən almışdım. Sizin qeydləriniz də var həmin yazının üzərində. Bir də Firuzə xanımın Nizami müəllimə ünvanlanmış və əsərin niyə çap olunmadığını soruşan məktubu var. Nizami müəllim də demişdi ki, bir az təhlükəlidir. Özü görməsə də, elə bilirəm ki, ruhu kitabla tanış olub.

     İntiqam Qasımzadə:

–“Ustad”da çap edə bilməzdiniz onu. Kitab kimi mən də edərdim… Amma jurnalda yox. Sayta qoymaq isə daha təhlükəlidir. Çünki oxucu auditoriyası genişdir. Dərhal yayılır.

     Qan Tural:

– Əslində Azərbaycanda mətbu orqanlar estetik cəhətdən ayrılmalıdırlar. Azərbaycan ədəbiyyatşünasları “Molla Nəsirəddin”lə “Fyüzat”ı həmişə yanaşı qoyurlar. Amma bədii-estetik mənada onları yanaşı qoymaq haqsızlıqdır.

     Himalay Qasımov:

– Haqq yolunda onlar birgə gedirdilər. Bunu yaddan çıxarmaq olmaz.

     İntiqam Qasımzadə:

– Amalları da bir idi. Bunu da unutmayaq.

     Qan Turalı:

– Amalları bir idi. Mən estetik mənada deyirəm. “Molla Nəsrəddin” birmənalı şəkildə Cəlil Məmmədquluzadənin adı ilə bağlıdır. 26 il çap olunub. Və çap olunduğu müddət ərzində də – sovet dövründəki fəaliyyəti istisna olmaq şərti ilə – Mirzə Cəlilin dünyaya baxışını, onun realist ədəbi dünyagörüşünü, maarifçi düşüncələrini əks etdirirdi. Hətta Mirzə Cəlil jurnalın redaktəsilə bir çox hallarda özü məşğul olmasa da… “Molla Nəsrəddin”də o dövrün kəskin ədəbi polemikaları, hətta ictimai polemikaları da vardı. Məsələn, “bizə hansı elmlər lazımdır” mövzusu ətrafında çox böyük polemikalar gedirdi. Hesab edirəm ki, bugünkü jurnallarda çatışmayan məhz o ədəbi-estetik cəbhələşmədir. ”Ədəbi elita” adlandırırsınız, hansı əsasla, başa düşmürəm. Anar elitadırsa, biz də lümpenik? Hamımız bir mühitin yazıçısıyıq. Şəxsən mən bir redaktor kimi tam səmimi deyirəm: “Kulis”də gedən bütün materiallar, xüsusilə bədii mətnlərmənim ədəbi zövqümü ifadə etmir. Məsələn, mən özümçün ayrıca bir jurnal buraxmaq istəsəydim, “Kulis”də gedən bir çox yazını dərc etməzdim. Çünki ədəbi estetik dünyagörüşümə, estetik ideallarıma ziddir.

Nərgiz Cabbarlı:

– Təqdimatda müstəqil deyilsiniz də?

Qan Turalı:

– Bəli, təqdimatda müstəqil deyilik. Estetik yanaşmaya qalsa, fərqli bir yanaşma ola bilərdi. Məsələn, təsəvvür edin ki, “Molla Nəsrəddin” jurnalında Məhəmməd Hadinin şeirini veriblər. Bu necə qarşılanırdı?

Seyfəddin Hüseynli:

– Amma veriblər…

Qan Turalı:

– Əvvəllər satirik planda olan şeirlərini veriblər. Amma ümumi estetik planda o görünmür. O ki qaldı bizə… Azərbaycanda yeganə mətbuatıq ki, Elçin Əfəndiyev də bizdə çap olunur, Seymur Baycan da. Nəyə görə belə edirik? Çünki ədəbi proses inkişaf eləməlidir. Bütün tərəfləri göstərmək iddiasındayam. Amma bütün tərəfləri göstərmək istəyəndə də istər- istəməz konsepsiya əldən gedir… Azərbaycan ədəbiyyatında Yusif Səmədoğlu məktəbi var, Əkrəm Əylisli istiqaməti var, İsa Hüseynov istiqaməti var… Sovet vaxtında bunların hamısı “Azərbaycan” jurnalında çap olunurdu. Çox yaxşı… Başqa jurnal da yox idi ki, gedib çap olunsunlar. Amma hesab edirəm ki, biz bu fərqi müəyyən dərəcədə estetik planda qoymalıyıq. Reallıq isə belədir ki, mümkün olmur. Bunu etiraf elədim. Biz gəncləri ilk növbədə çap edirdik, amma görəndə ki, yaşca böyük yazıçılarımız da öz yazılarını bizdə görmək istəyirlər, onlrı da verdim.

Nərgiz Cabbarlı:

– Biz deyirik ki, detallı baxış yoxdur, panorama görsənir. Amma məsələn, bir oxucu kimi mənim üçün “Azərbaycan” jurnalının istiqaməti çox bəllidir. “Ulduz”un istiqaməti də həmçinin. Qan Turalının rəhbərlik etdiyi “Kulis” saytının istiqaməti də eləcə… Amma etiraz doğuran məsələ nədən ibarətdir? Tutaq ki, bir əsər yaranır. Bu əsəri orda işləyən, o qrupa yaxın olan biri yazmayıbsa, bir informasiya gedir, sonra uzaqbaşı bir yazı yazılır. Amma qrupa aid olan biri yazıbsa, dayanmadan yazılır. Həm də eyni adamlar və bir-biri haqqında… Kənardan qruplaşma təəssüratı yaranır və ən pisi budur ki, özünüz yaşlı nəsildə məhz bu xüsusiyyəti tənqid edirdiniz.

Qan Turalı:

– Ədəbiyyatda həmişə qruplar olub. Bəli, mən Şərif Ağayarın qrupundayam. Şərif Ağayar nə yazırsa, onu təbliğ eləyirəm. Amma Azərbaycan mətbuatında bizim canlı klassiklərdən yazılanları niyə demirsiniz?

Nərgiz Cabbarlı:

– Biz onları da deyirik. Amma siz bu yolu həm tənqid edir, həm də təkrarlayırsınız.

Qan Turalı:

– Mən konkret nümunə deyim. İki ay əvvəl Şərif Ağayarın romanı çıxıb. “Kulis”də təbliğ edilib. Amma Elçin Əfəndiyevin “Baş” romanı haqqında “Kulis”də çıxan məqalələrin sayı Şərifin romanı haqda çıxanlardan daha çoxdur. Bəs niyə o görünmür?

Nərgiz Cabbarlı:

– Sizə elə gəlir… O da görünür. Amma verilən sualın mahiyyəti başqa idi.

Müzakirə 3Qan Turalı:

– Elçinin “Baş” romanı haqqında Əsəd Cahangirin iki yazısı, Elnarə Akimovanın bir yazısı getdi. Şərifin haqqında cəmi iki məqalə vermişik. Bilirsiniz, Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının üzərində qara ləkələr var. “Qətl günü” romanı çıxıb. Haqqında bir ildə cəmi bir məqalə çap olunub. Cəmi bir məqalə. İndi burda problem nədir? Biz ədəbiyyatçılar ədəbiyyatı təhlil etməyək? Anarın öz bədii istedadından dəfələrlə aşağı olan “Gözmuncuğu” haqqında ayrı-ayrı mətbuu orqanlarda boğazdan yuxarı yazılar yazıldı. Onları niyə demirsiz?

     Nərgiz Cabbarlı:

–       Boğazdan yuxarı yazılar hər zaman görünür də, deyilir də.

    İntiqam Qasımzadə:

– Onları yazmağa kim məcbur edirdi ki?

    Qan Turalı:

– Yox, o ayrı məsələdir.

    İntiqam Qasımzadə:

– Ayrı məsələ deyil. Qətiyyən. Çox müxtəlif adamlar yazıblar bu əsər haqqında. Niyə yazırdılar? Qorxurdular?

    Qan Turalı:

– Demək istəyirəm ki, Anar haqqında yazılanda, görünmür, amma sanki Qan Turalı 3 nəfəri yığıb başına problem yaradır, ədəbiyyatda qalan hər şey çox gözəldir.

    İntiqam Qasımzadə:

– Bayaq dedim ki, sovet dönəmində bizdə sandıq ədəbiyyatı yox idi. Çünki biz sözəbaxan millətik. Mənim verdiyim sualın cavabı da elə budur.

Şəmil Sadiq:

– Maraqlı bir polemika alındı. Deməli, belə bir mənzərə var: bizdə hələ ki, qruplaşma var, amma bu, cərəyan, məktəb formasına yetişmir. Məncə, ən böyük problem budur. Yəni bugünkü qruplar 20-ci əsrin əvvəllərindəki kimi ədəbi cərəyan, ədəbi məktəb kimi formalaşıb xüsusi ənənə qoya bilərdi. Söhbət tək sizdən getmir. “Azərbaycan”, “Ulduz” jurnallarına, “Ədəbiyyat qəzeti”nə də aiddir… 90-cı illərdə proses başladı, amma yarımçıq qaldı. Ədəbiyyat sevir ki, rəqabət olsun, ədəbi estetik fikirlərin toqquşması olsun… O zaman yeni əsərlər də ortaya çıxacaq. Amma əgər “Azərbaycan” jurnalı xüsusi buraxılışını Elçinin “Baş” romanına ayırırsa…

İntiqam Qasımzadə:

– Bu “Azərbaycan” jurnalının tarixində ilk dəfə idi… Amma bundan sonra da təkrar olunacaq. İldə bir dəfə, ola bilər hətta iki dəfə xüsusi buraxılışlar edəcəyik.

Şəmil Sadiq:

–       Amma orda növbə gözləyən yazılar var…

İntiqam Qasımzadə:

– Xüsusi buraxılışın jurnalın sayına heç bir dəxli yox idi. Mən indi sizə bir sirr də açım. Bundan sonra janr üzrə də xüsusi buraxılış etmək fikrim var. Məsələn, dramaturgiya. Ancaq pyeslər verəcəyik. Yaxud hekayə…

Müzakirə 8Sərvaz Hüseynoğlu:

– Bilirsiniz, hər hansı bir mətbu orqanın rəhbəri olmaq çətin işdir. Çünki dərc prosesində dəyərlər, maraqlar, münasibətlər toqquşur. Mən həmişə düşünmüşəm ki, yumşaq, səmimi, insanlarla yola getmək istəyən adamlar yaxşı jurnal, yaxşı qəzet çıxara bilməzlər. Seçim məsələsində kim kəskin mövqe tuta bilirsə, o da qalib gəlir. Mən bir neçə redaktorla işləmişəm. Bunların hər birinin özünəməxsus yaxşı, müsbət, gözəl xüsusiyyətləri olub. Bunu iş prosesində həmişə öz aramızda demişik. Ancaq deyə-deyə məhz bu gün çıxan “Ədəbiyyat qəzeti”ni gözləmişik. Əgər hansısa mətbuat orqanı sırf ədəbiyyat kriteriyasına əsaslanacaqsa, iki nömrədən sonra dayanacaq. Çünki kriteriyalara cavab verən yazı tapmaq həmişə mümküm deyil. Bir qrup müəllif var ki, müxtəlif mətbu orqanlarda, saytlarda deyirlər ki, “Ədəbiyyat qəzeti” bizi çap eləmir. Amma biz əslində həmin adamlardan yazı ala bilmirik. Yoxdur. Nə vaxtsa gözəl yazıları olub, amma indi yaza bilmirlər. İsa Hüseynovun ölümündən sonra bir müsahibə göndərmişdilər. Mən qoymadım orda çox şeylər gedə, çünki biz Muğannanı aşağılaya bilərdik.

İntiqam Qasımzadə:

– İstəyirəm mövzuya qayıdaq. Ədəbi dərgilərin çoxluğuna sevinirəm, amma mən gözləyirəm, heyrət edirəm ki, bundan sonrası necə olacaq? Bir dəfə müsahibə verirdim. Səmimi bir sual verdilər ki, “Azərbaycan” jurnalı sizi təmin edirmi? Mən bu jurnalı yaxşı buraxmağa çalışıram, amma bu gün Azərbaycan ədəbiyyatında zövqümlə seçim etməli olsam, gərək ildə iki nömrə buraxam. Yüksək səviyyəli, elit ədəbiyyat ancaq iki-üç nömrə ola bilər.

Müzakirə 6

Elxan Nəcəfov:

– Ədəbi mətbuatda ideologiya məsələsinə toxunmanızı istəyirəm. Varmı ideoloji yanaşma?

İntiqam Qasımzadə:

–  Niyə siz ədəbiyyatda ideologiya istəyirsiniz ki? Biz ideologiyadan ancaq mənəvi dəyər kimi danışa bilərik. Mən ədəbiyyatda siyasi ideologiyanın tərəfdarı deyiləm. Dövlətimizi, bayrağımızı, prezidentimizi sevrəm, amma dövlət ideologiyasının ədəbiyyata diktəsini qəbul etmirəm. Və bizdə belə bir şey yoxdur da. Olsa ən çox mən hiss edərdim.

Elxan Nəcəfov:

– Deməli, ideologiyasız ədəbiyyat mümkündür?

İntiqam Qasımzadə:

– Sizin düşündüyünüz mənada ideologiya lazım deyil. Ədəbiyyatın ziyanına olar… Biz böyük Vətən anlayışında, torpaq anlayışında birləşə bilərik. Amma sənət anlayışında, sənətkarlıq anlayışında birləşmək lazım da deyil. Əksinə fərdiləşmək lazımdır.

Müzakirə 11

Fərid Hüseyn:

– Əslində, danışdığımız məsələlər hamımıza aydındır. Yəni əgər bunu cinayət adlandırsaq, onda hamımızın əli var. Burda ziddiyyətli məsələ nədir? Deyirik ki, quplaşma olmasın, eyni zamanda da deyirik ki, konseptual baxış yoxdur. Qruplaşma olmayanda da hamının xətrini xoş etmək məsələsi ortalığa atılır. Hələlik bizim bu reallığımız dəyişməyənə qədər, vəziyyət eyni qalacaq. Çünki hesab etmirəm ki, kimsə tam mənada azaddır. Həm də hamıda müəyyən qədər sevilmək istəyi var. Yəni heç kəs sevilməkdən imtina edə bilmir və nəticədə də ortabab ədəbiyyat təqdimatı qaçılmaz olur. İkinci bir məsələ odur ki, Azərbaycanda  yaxşı başlayan işlər bir müddt sona  yarımçıq qalır. Mən mətbuat tarix keçmişəm və qəzetlərin dövrlərə görə araşdıranda bir məsələ diqqətimi çəkdi. Hər redaktordan bir, hər quruluşdan bir qəzetin ənənəsi dəyişi. Yəni qəzet başqa cür çıxır. Biz iki jurnalı istinadgah hesab edirik: “Füyuzat” və “Molla Nəsrəddin”. Amma təbii ki, onların da müəyyən dövrdən sonra davamı gəlməyib. Bir realığı da qəbul etməliyik ki, hər dərgidən, qəzetdən cəmi beş-altı imza çıxara bilərik ki, onlarsız jurnal son dərəcə zəif təsir bağışlayacaq. Çünki yaxşı yazanların sayı azdır. Onları da hamı göydə tanıyır. Tədbirdən əvvəl söhbət edəndə eşitdik ki, müxtəlid adamlara ad verilib, Aydın Talıbzadənin adı gələndə hər kəs daha çox sevindi. Çünki hamımız onu bəyənirik. Və sabah hansımız ədəbi orqn yaratsaq, onun imzasının görünməsini istəyəcəyik. Nəticədə hamı hər yerdə görünür. Qəzetlə bağlı onu deyə bilərəm ki, çalışıram yazıların çoxunu sifarişlə edək. Mən bu jurnalda da istərdim ki, hansısa tematik mövzular olsun. Lap antoloji üslubda çıxsın. Amma hər halda, redaktorun görmək istədiyi jurnal olsa yaxşıdır. Bir də onu deyim ki, doğurdan da yubiley yazılarının çoxu təşkil olunur. Yubileyi keçirilən adamın özü də bunda maraqlı olur. Birmənalı şəkildə…

Qan Turalı:

–Səhv etmirsəmsə 82-ci ildə Yazıçılar Birliyinin plenimu idi, tənqid haqqında danışmaq Elçin Əfəndiyevə həvalə olunmuşdu. O çıxışında deyir ki, elə adamlar var ki, onların haqqında mətbuata tənqidi məqalə gömürük, amma yubileyləri gələndə məlim olur ki, canlı klassik imişlər, biz tanımırmışıq… Yəni yubiley tendensiyası 80-ci illərdə də  var idi. Bunun kökünü qədimlərdə axtarmaq lazım gəlir.

Seyfəddin Hüseynli:

–Mən hss edirəm ki, biz ədəbi mətbuatdan daha çox ədəbi mühitin problemlərinə keçmişik. Bir az fərdi-pixoloji yönə köklənmişik… Mən bu istiqamətdə özümüzün nə etdiyimzdən danışmaq istəyirəm. Bayaq dedim ki, “525-ci qəzet” bu mühitlə spontan bağlandı. Ona görə də buna nəzarət etmək, hardasa müəyyən sistemə salmaq çətin oldu, indinin özündə də belə davam edir. Çünki əsas profili ədəbiyyat deyil.  Bayaq Fərid çox yaxşı bir söz dedi ki, hər gələn adamla dərgidə nəsə dəyişir. Bir var ki, kökündən dəyişiklik ola, bir də var müəyyən sifət, sima qoruna. Biz “Kitabçı”nı buraxanda orda müəyyən statistika verirdik. Fransada jurnal var idi, 17-ci əsrdən bəri çıxır – onun haqqında yazmışdıq. Ruslardan da vermişdik. Bizdə ən qədimi və az-çox davamlı nəşr olunan  “Molla Nəsrəddin” idi. Bizdə davamlılıq, varislik, ənənə bir az oynaqdı, sürüşkəndi. Amma 2014-cü ildə qurultaydan sonra Yazıçılar İttifaqında Dünya ədəbiyyatı tərcümə mərkəzi fomalaşdırılanda Səlim Babullaoğlu sədr oldu, mən isə“Dünya ədəbyyatı” jurnalına baş redaktor gətirildim. O zaman fikirləşdik ki, nə  verək. 5 nömrə çıxandan sonra gördük ki, dövrün axarına uyğun olaraq heç olmasa mənzərəni vermişik. Janr qarışıqlığı olub – bu da təbii idi… Neçə illərdir “İnostrannaya literatura” bir prinsiplə çıxır: hər ölkənin müxtəlif dövrlərinə aid xüsusi saylar hazırlayırlar.  Danimarkadan tutmuş, Amerika, Fransa, hətta Şərq xalqları ədəbiyyatına qədər…  Biz də belə bir yol tutduq. Ukrayna nömrəsi getdi, sonra Rusiya nömrəsini buraxdıq, xüsusən 60-cı illəri ki, tam öyrnilməyən müəlliflər vardı… Hələlik sonuncu nömrəmiz dünya dramaturgiyası haqqındadır. 80-90% konsepsiyaya uyğun materiallardır. Hazırda İranla bağlı xüsusi sayımız hazırlanır– farsdilli ədəbiyyat haqqında. Mövzular üzrə də dərgilərin sayını hazırlamaq olar. Düşünürəm ki, bir az detallı, konsepsiyalı yanaşmaya ehtiyac var.

Təranə Vahid:

Saytlar tamamilə fərqli missiya daşıyır, jurnallar fərqli, qəzetlər isə tamam başqa. Bunların heç birini qarşı-qarşıya qoymaq olmaz. Ayda cəmi bir dəfə çıxan jurnalın vaxt baxımından zaman çox, seçim baxımından imkanları məhduddu. Jurnal gündəlik sayt deyil ki, yazıları vaxtaşırı gündəmə çıxara bilsin. “Kulis” kimi ədəbiyyat portalları bir anın içində hansısa müəllifin yazısını yayımlayır  və ədəbiyyatla maraqlanan hər kəs zövqündən asılı olaraq o yazını oxuyur və ya oxumur. Bu oxucunun seçimidir.

Amma jurnal yaxşıların yaxşısını seçmək məcburiyyətindədir. O da həqiqətdir ki, yüksək bədii keyfiyyətli, zövqlü yazılar az-az yazılır və hadisə olacaq o yazıları yayımlamaqda hər bir mətbu orqanı maraqlıdır.

O ki, qaldı ədəbi prosesin mənzərəsinə, bu mənzərə monoton deyil, çoxçalarlı anlamına da gələ bilmərik. Sadəcə, hadisə ola biləcək əsərlərə dəyər verib qiymətləndirməliyik.

Şəmil Sadiq:

– Bu gün  ədəbiyyata yer ayıran qəzetlər, saytlar, dərgilər, xüsusilə reaksiya doğura biləcək dərgilər çox azdır. Amma yüz il bundan əvvəlki dövrə qaydaq. O vaxt təkcə “Molla Nəsrəddin”in gətidiyi rezonans yetərli idi. Amma o dövrün ədəbi mühiti bu gün yoxdur. Biz heç bir jurnalın ətrafında toplaşa bilmirik. Söhbət qruplaşmadan getmir. Hal-hazırkı ədəbi mətbuatın ədəbiyyata verdiyi dəstək bir yazıçı olaraq məni qane etmir. Çox hallarda ehtiyatla yanaşılır məsələlərə. Məsələn, “Kulis”in qoyduğu sərt, yaxud açıq tənqidi fikri, etiraf edim ki, nə “Ədəbiyyat” qəzetində, nə “Ulduz”da görə bilirəm.

İntiqam Qasımzadə:

– Mənə elə gəlir ki, ədəbiyyatın təqdimatı ilə bağlı dərgilərin elektron variantları haqqında da düşünmək lazımdır. Son vaxtlar bu barədə daha ciddi fikirləşməyə başlamışam. “525-ci qəzet”in, “Kaspi”nin elektron variantları məncə yetərincə bəyənilən formadadır. Amma “Ədəbiyyat qəzeti”nin  elektron  variantı yoxdur. Amma yenə də elektron variantda olsa belə, hər bir dərginin öz ənənəsi olmalıdır. Mənim üçün ənənə “Azərbaycan” jurnalında İsmayıl Şıxlıdan başlayıb. O 1976-cı ildə “Azərbaycan”a gələndə çox ciddi bir dönüş yaratdı. 75-ə qədər Cəlal Məmmədov idi baş redaktor. Arada bir il durğunluq oldu, sonra İsmayıl müəllim gəldi. O sıfırdan başladı işləməyə. Yeni tələblər qoydu. Hörmətli ağsaqqal yazıçılar var ki, onlardan bir neçəsinin əsərini geri qaytardı. “Zəifdir”, “bəyənmirik”, – dedi. Ədəbiyyat dərgilərində bu cür prinsipiallıq çox vacibdir. Amma İsmayıl müəllim çox müqavimət göstərdi və başı bəlalar çəkdi. Ona görə də heç iki il davam gətirmədi, istefa verdi, çıxdı getdi. Sona Əkrəm Əylisli gəldi. Bilirsiniz necə gözəl redaktor idi Əkrəm? Yusif Səmədoğlunun da özünəməxsus redaktorluğu var idi. İsa İsmayılzadə redaktor müavini olsa da, onun da fəaliyyəti əhəmiyyətli idi. Amma baş redaktor kim olursa olsun, biləsiniz ki, gözəl əsərə növbə yoxdur. Yaxşı şeir, yaxşı məqalə, yaxşı yazılar hər zaman dərc olunur. Bayaq dediyim kimi, Azərbaycanda bir o qədər yaxşı yazan yoxdur ki, bu qədər jurnalı təmin edə bilsinlər. Ona görə də gərək yavaş-yavaş dərgilər ixtisaslaşsın. Profillərini müəyyənləşdirsinlər. Biz daha çox ədəbi-bədii yazılara fikir verəcəyik. Roman, povest, hekayə… Bəzən jurnalımızın dizaynı ilə bağlı tənqidlər səslənir. Amma dünyanın ən bir nömrəli jurnallarından biri “Novıy mir”dir. “Sovremennik”dir. Götürün, baxın. Onların dizaynı yüz on beş ildir dəyişmir. Çox sadə, hətta boz rəngdədır. Bu maliyyə məsələsi deyil. Onların bir milyon iki yüz min çıxan vaxtları var idi. Özü də çox varlı jurnaldır. Amma onunla belə bəzəyi yoxdur. “Azərbyacan” jurnalına da belə bəzək yaraşmaz. Buna ehtiyac da yoxdur. Məsələn, Vahid Qazının romanı bizdə çap olunub, ya Sarıtorpağın son əsəri çıxıb. Vahid Qazı siyasi mühacirdir. Amma yazısını veririk. Bir sözlə, mətn yaxşı olanda, onun dərc olunmaq problemi olmur.

Müzakirə 12Nərgiz Cabbarlı:

– Mən sizə təşəkkür edirəm. Hər birinizin xidmətinə böyük hörmətimiz var. Ümid edirik, ədəbiyyatımızın inkişafı, təqdimatı üçün hər birimiz bundan sonra da əlimizdən gələni edəcəyik.