ABŞ-da alimlik dərəcəsi alan ilk azərbaycanlı xanımla MÜSAHİBƏ

78 Baxış
1499696807_19989106_1398025473566986_908193932_n
Xeyli vaxt idi ki, müsahibə götürmək istəsəm də, heç cür razılığını ala bilmirdim. Bu müsahibəni götürməkdən ötrü bir il vaxt lazım oldu. Nəhayət ki, doğum günü ərəfəsində bu istəyimə nail oldum. Bakıda “Malakan bağı” adı ilə tanınan parkdakı fəvvarədə ucalan qız heykəllərinin müəllifi, mərhum heykəltəraş Nəcəf Salamovun qızıdır, Əminə xanım Salamova. 14 iyul 1977-ci ildə Bakı şəhərində dünyaya gəlib. Orta təhsilini 83 nömrəli məktəbdə alıb. 1998-ci idə Bakı Dövlət Universitetinin Kimya fakültəsini qırmızı diplomla bitirib. 2000-ci ildə həmin ixtisas üzrə magistr dərəcəsinə yiyələnib. Oranı da qırmızı diplomla başa vurub. Elə həmin ildən də BDU-nun üzvü kimi kimya kafedrasında böyük elmi işçi olaraq əmək fəaliyyətinə başlayıb. Burada işləyərkən ekologiya və ekoloji kimya sahəsinə onda böyük maraq yaranıb və  Azərbaycanda bu sahədə tədris proqramı olmadığından qərara gəlib ki, təhsilini xaricdə davam etdirsin. 2002-ci ildə ABŞ-ın İndiana Universitetinə, yenidən magistr proqramına qəbul olunub. 2004-cü ildə ekologiya ixtisası üzrə School of Public and Environmental Affairs-də (Master’s of Science in Environmental Science) ikinci dəfə magistr dərəcəsi alıb. Bu proqram ABŞ-da ekologiya üzrə ən mükəmməl proqramlardan biri kimi bütün dünyada qəbul olunur. İxtisası yaxşı mənimsədiyindən ABŞ-ın E. S. Muskie Freedom Support Act Graduate Fellowship Dövlət Departamenti onunla maraqlanaraq onu ətraf mühitin zərərli maddələrlə çirklənməsi üzrə doktoranturaya dəvət edib və magistr təhsilini başa vuran kimi həmin departamentin maliyyə dəstəyi ilə İndiana Universitetinin doktoranturasına qəbul olunub. 2011-ci ildə elmi işini uğurla müdafiə edərək Ekologiya üzrə fəlsəfə doktoru (PHD) elmi dərəcəyə yiyələnib. Və bu sahə üzrə ABŞ-da elmi dərəcə alan ilk azərbaycanlı xanım olmaq şərəfinə nail olub.
– Əminə xanım, ABŞ-da ali təhsil almaq çətindirmi? Ümumiyyətlə, buradakı ali təhsil ocaqlarına qəbul olunmaq üçün nə etmək lazımdır?
– Çox çətindir. Dünyanın hər tərəfindən gəlmiş iddialılar arasında qəbul uğrunda güclü rəqabət var. Ümumiyyətlə, bütün proseslər bizim uyğunlaşdığımız Azərbaycan metodlarından çox fərqlənir. Anketləri doldurmalısan, məhz bu proqrama niyə qəbul olmaq istədiyini izah edən esse yazmalısan, qəbula layiq olduğunu isbat edən özünün güclü tərəflərini qeyd etməlisən. Bununla yanaşı, öncə keçdiyin GPA adlanan proqramlarda topladığın minimal keçid balın olmalıdır. Sonra GRE üzrə imtahan verirsən. Əgər sən xarici ölkədən gəlmisənsə bunlardan əlavə ingilis dilindən də imtahan verməli olursan.
Əgər sən təhsilini həmin universitetin hesabına almaq istəyirsənsə, işin bir az da ağırlaşır. Ümumiyyətlə, qəbul prosesi kifayət qədər intensiv və çox gərgindir. Yəqin ki, ABŞ-da təhsilin ödənişli və kifayət qədər baha olduğunu çoxları bilir…
– Maraqlıdır, İndiana Universitetində təhsil hansı səviyyədədir, necə təşkil olunub və tələbənin universitet divarlarından kənarda istirahətinə vaxt qalırmı?
– ABŞ-ın tədris müəssisələrində təhsil prosesi çox intensivdir və demək olar ki, dərsin birinci dəqiqəsindən başlayır. Tələbələrin müəllimlərlə fəal ünsiyyəti və tələbənin dərs zamanı aparılan fikir mübadilələrində, ümumi layihələrdə fəallığı vacib şərtlərdəndir. Kifayət qədər yüklənmiş ev tapşırıqları və vaxtaşırı (3-4 həfədən bir) test imtahanları olur. Gördüyünüz kimi, universitetdən kənar həyata demək olar ki, tələbənin vaxtı az qalır. Doktoranturada təhsil isə elmi iş üzərində intensiv iş tələb etdiyindən digər proqramlardan tamamilə seçilir. Çəkinmirəm deməkdən, bu proses dünya səviyyəli bir işə çevrilir. Fərdi araşdırmalar yüksək səviyyədə olmalıdır. Dünya miqyaslı jurnallarda elmi məqalələrin işıq üzü görməlidir. Məsələn, ekoloji kimya sahəsində bir məqaləni çap etdirmək bəzən bir ildən çox vaxt aparır. Nümunə üçün tanınmış dünya miqyaslı ekoloji kimyaya aid jurnallardan “Environmental Science and Technology”ni göstərə bilərəm. Buraya qəbul olunan elmi məqalələrin cəmi 20 faizi işıq üzü görür. İndi siz təsəvvür edin ki, bu jurnalda çap olunmaq nə qədər çətindir.
Amma bütün hallarda amerikalı tələbələr azad vaxtlarında çox fəaldırlar. Universitetdə çoxsaylı, müxtəlif tədbirlər hazırlayır, qrup, dərnək, komanda şəklində bu tədbirlərə qatılırlar. Ümumiyyətlə, buradakı tələbələr boş vaxtlarını səmərəli keçirməyi çox yaxşı bacarırlar və eləcə də dərslərə yüksək səviyyədə hazır olurlar. Bunlarla yanaşı onlar könüllü xeyriyyə işlərinə, idmana da vaxt tapırlar…
– ABŞ-da əldə etdiyiniz nailiyyətləriniz barədə danımağınızı xahiş edirəm…
– İlk vaxtlar çox çətin idi. Mühazirələrdən tutmuş laboratoriya məşğələlərinə, ingilis dili vərdişlərinə qədər çətinliklərim çox olub. Bunun üstünə proqramın ağırlığını, yeni cəmiyyətə, özgə mədəniyyətə, məişətə uyğunlaşmaq səylərini izah etmək çox çətindir. Təsəvvür edin ki, amerikalılar üç ilə bitirdikləri proqramı mən iki ilə bitirmişəm. Şükür ki, çətinliklər geridə qalıb, indi hər şey əladır.
– Hazırda harda və hansı işdə çalışırsınız?
-Hazırda İndiana Universitetinin Ekoloji Kimya laboratoriyasında, ətraf mühitin çirklənməsinin monitorinqi proqramının direktoruyam. Bu proqram ABŞ və Kanadanın Ətraf Mühitin Mühafizəsi Nazirlikləri tərəfindən maliyyələşir. Demək olar ki, uzunmüddətli bir proqramdır. Ötən əsrin 90-cı illərindən üzü bəri fəaliyyət göstərir və bu araşdırma bizim laboratoriyaya həvalə edilib. Bu proqramla biz ABŞ-ın böyük göllərinin ətrafında havada və bir neçə monitorinq məntəqələrində 150-dən çox zəhərli maddənin miqdarının vaxtaşırı ölçülməsi ilə məşğuluq. Proqramın nəticələrindən elmi tədqiqat institutları və bütün dünya agentlikləri istifadə edir. Bununla yanaşı elmi tədqiqat işlərimi də davam elətdirirəm. Qlobal konteksdə ətraf mühitin çirklənməsi məni çox maraqlandırır. Hazırda Norvej Artikasında fəaliyyət göstərən Svalbard Universiteti ilə əşyalara qatılan yanğın əleyhinə əlavələrin hesabına Artikada ətraf mühitin zəhərli maddələrlə çirklənməsinə qarşı tədqiqatla əməkdaşlıq edirəm. Yanğın əleyhinə əlavələrin əksəriyyətinin necə də zərərli olduğunu təsəvvür etmək çox çətindir. Qlobal bir problemdir. Məsələn, bizim məişətdə istifadə elədiyimiz mebellərin əksəriyyətində istifadə olunan yumşaq süngərlərə (“maçalka”) istehsal zamanı yanğın əleyhinə əlavə olunan maddələrin insan orqanizminə nə qədər ziyanlı olduğunu bilsəniz dəhşətə gələrsiniz…
Həmçinin, böyük şəhərlərdəki binaların daxilində havanın çirklənməsi məni çox düşündürür. Bu yaxınlarda Portuqaliya Səhiyyə Nazirliyi ilə əməkdaşlığa başlamışam. Biz Portuqaliyanın böyük şəhərlərində uşaq bağçalarının və qocalar evlərindəki havanı araşdırırıq. Araşdırmaların nəticələri elmi məqalələrdə, beynəlxalq konfranslarda ictimaiyyətə çatdırılır…
– Sirr deyilsə, gələcək elmi planlarınız barəsində danışardınız.
-Gələcəkdə ekologiyanın insan sağlamlığına təsiri barədə tədqiqat aparmağı planlaşdırıram. Atmosferdəki zərərli maddələrin müxtəlif xroniki xəstəliklərlə əlaqəsini araşdırmaq istəyirəm. Bu yaxınlarda İndiana Universitetindən bu elm ocağının professorları ilə birlikdə yeni bir tədqiqat aparmaq üçün qrant almışıq. Layihəyə əsasən biz insan orqanizimindəki zərərli birləşmələri onun dırnağından, tükündən nümunələr götürməklə araşdırmalar aparacağıq. Bu nümunələr vasitəsi ilə çox asan şəkildə insan orqanizminin geniş miqyasda biomonitorinqini aparmaq olar. İnanıram ki, bu araşdırmamızla ekoloji sağlamlıq sahəsində böyük nəticələr əldə edəcəyik. Məsələn, insanın dırnaq və tükü vasitəsi ilə onun qan qrupunu, xəstəliklərini təyin etmək mümkün olacaq…
– Necə deyərlər, hər bir ölkənin öz qoxusu və öz dadı var. Sizcə Amerikada necədir? Siz özünüzü orada necə hiss edirsiniz?
– Özümü çox yaxşı hiss edirəm. Amerikalılar istiqanlı insanlardır. Karyera sahəsində ünsiyyətə tez gəlirlər. Əgər sən öz məqsədlərinə nail olmaq üçün çox çalışır və çətinliklərdən qorxmursansa, öz imkanlarını realizə etmək üçün Amerika misilsiz ölkədir. Amerika sayağı həyat, iş, iş, yenə də iş deməkdir. Və həyat ritmi çox gərgindir. Məişət zəminində isə məndən ötrü Amerika özündə super rahatlığı ehtiva edir. Burada hər şey insanın rahatlığı üçün düşünülüb…
– Hər kəs özünə nəsə mənəvi rahatlıq tapa bilər deyə, imkanların geniş olduğu bir ölkə kimi bir çoxları Amerikanı sevir. Siz bununla razısınızmı?
– Tamamilə razıyam. Amerika nəhəng ölkədir və buraya gələn kər kəs geniş imkanlar seçiminə malik olur. Əgər insan tənbəl deyilsə, öz istəklərinə can atırsa mütləq nail olacaq. Sadəcə geci-tezi var…
– Yerli insanların mədəniyyətində, həyat tərzində sizi qane etməyən, barışa bimədiyiniz, uyğunlaşmadığınız hər hansı bir xüsusiyyət varmı?
– Əlbəttə ki, var. Tamamilə fərqli mədəniyyət, fərqli cəmiyyət. Həyat tərzləri, düşüncələri bizdən çox fərqlidir. Və mən bu fərqli cəmiyyətə, fərqli düşüncəyə uyğunlaşmağa çalışıram. Amerikalılar fərdiyyətçidirlər və burada özünəpərəstiş məktəbdə oxuyarkən onlara aşılanır. Nəticədə onu deyə bilərəm ki, bəzi Avropa ölkələrini çıxmaq şərti ilə, dünyanın heç bir yerində azərbaycanlıların ailə institutundan güclüsü yoxdur.
Burada ailələrin çoxu biri-birindən perik düşüb. İllərlə biri-birinin üzünü görmürlər. Ailə müqəddəsliyi olmadığından yaşlıların əksəriyyəti qocalar evlərində ömür sürür. Qadınlar hər şeyi karyerasına qurban verir. Akademik arada yüksəlməkdən ötrü qadınlara kişilərdən artıq çalışmaq gərək olur. Məsələn, çalışdığım akademik arada bir tələbə-doktorant kimi yeganə qadın idim ki, övladlarım vardı. Bunlar qeyri-rəsmi münasibətlərə daha çox üstünlük verirlər. Mənlə yaşıd qadınların heç birinin hələ də mükəmməl ailəsi yox idi. Buna görə milli adətlərimizə, mənə tərbiyə verən valideynlərimə, həyat yoldaşıma minnətdaram.
– Yeri gəlmişkən, ailəniz barəsində danışmağınızı xahiş edirəm.
-Həyat yoldaşım Teymur Hacıyev Bakıda doğulub, o vaxtki Azərbaycan Politexnik İnstitutunu bitirib. ABŞ-ın dərman istehsal edən müəssisələrindən birində mühəndis kimi çalışır. İki övladımız var. Böyük qızım Ləyanın 14, kiçik qızım Məryəmin isə 11 yaşı var. Hər ikisi də yaşadığımız tələbə şəhəri Bluminqtonda orta təhsil alırlar. Əlaçıdırlar.
– Yaşadığınız şəhərdə azərbaycanlılar varmı? Onlarla əlaqə saxlayırsınızmı?
-Az da olsa var. Bəli, vaxtaşırı əlaqələrimiz olur. Eləcə də Azərbaycandan buraya gələn tələbələrlə də əlaqə saxlamağa, onlara dəstək olmağa çalışırıq…
– Xaricdə yaşayan həmvətənlərimizə nə məsləhət görərdiniz?
-Bütün hallarda öz kökünə, milli ənənələrimizə, adətlərimizə və əsasən də biri-birinə hörmət nümayiş etdirsinlər. Məqsədə doğru inamla səy göstərsinlər. Çətinliklərdən qorxmaq lazım deyil. Zəhmət heç vaxt nəticəsiz qalmır…
Elman Eldaroğlu,
ABŞ, İndiana 
BakuPost
KÖŞƏ YAZARLARI
TOP 10