Allah haqqında danışmaqdı Söz haqqında danışmaq

221 Baxış

yaver25             Yavər  HƏSƏN

 

                                                      Söz haqqında söz  

 

Söz “HEÇ NƏ”dən yaranan “HƏR ŞEY”di.
Ən çətin iş Söz haqqında Söz deməkdi.
Allah haqqında danışmaqdı Söz haqqında danışmaq.
Allah o qədər Şəffafdı ki, görünmür. Söz də onun kimi…
Görünməzi görmək, Görünməzi görüb göstərmək asan deyil, ancaq mümkündü. Çalışacağam ki, bu mümkünün arxasınca gedib, Günay Səma Şirvanın Sözünü görəm və gördüyümü göstərəm.
Günayın bir qrup şeirləri lirik və eyni zamanda epik şeirlərdi. Və bu şeirlərdə lirikliklə epiklik bir-birinin yerini dar eləmir. Əksinə, bu şeirlərdə liriklik epiklikdən, epiklik liriklikdən nəfəs alır.
Atasızlıq yanğısını şox şairlər poeziyaya gətiriblər, lakin Günay bu yanğını şeir tablosunda elə göstərir ki, bu yanğıdan oxucunun ürəyinə od düşməyə bilmir:

                                                                                    İyirmi dörd ildir ki, otuz altı yaşındasan.

                                                                                    Məzar daşındakı şəklinlə yaşıdam mən də.

Söhbəti gedən şeirdən çıxış edərək, bir məsələyə toxunmaq istəyirəm. Çox ədəbi mübahisələrdə bə’zi alınma sözlərin poeziya üçün yararsız olduğundan söhbət gedir.
Poeziya üçün yad söz yoxdu. Poeziya üçün yad təb var. Və o yad təb sözü şeirə doğmalaşdıra bilmir. Görün Günay kombayn sözünü şeirə necə gətirir:

                                                                  

                                                                       Sənsiz başa vurduğumuz soyuq yazın onuncusuydu, deyəsən…

                                                                      Kombayn dəmirinə gəlmişdi Mikayıl dayı.

                                                                   “Şirvan ehtiyatlı idi, ondan qalmış olar “ ─ dedi. 

                                                                   Qırmadı anam 

                                                                   sənin köhnə dostunu…

                                                                  …yayda taxıl biçiləndə

                                                                  iki kisə buğda göndərmişdilər dəmirin yerinə…

                                                                 Anam gözünü sildi…

                                                                 pıçıltıyla:

                                                              ─ hələdə “atanızın çörəyini yeyirik” ─ dedi.


        Mən bu misraları oxuyanda kövrəldim. Mənə elə gəldi ki, mən şeir oxumadım, qayğılı illərin əzablı günləri haqqında ustalıqla çəkilmiş filmdən fraqmentə baxdım.
Şairin ustalığı qafiyələri bir-birinə calayıb qafiyəpərdazlıq eləmək deyil. Şairin ustalığı sözlə ilmə-ilmə həyat tablosu toxumaqdır.
Sözün də rəngi var. Sözün də qoxusu var. Sözün də dadı var. Şairin ustalığı bu rəngi, qoxunu, dadı oxucuya hiss elətdirməkdədir.
İtlərin vəfası haqqında qalın-qalın kitablar yazılıb, çoxlu-çoxlu filmlər çəkilib. Günay o filmlərdən birini bir neçə misrayla çəkir:

                                                                Verdiyin quru çörəyi belə

                                                                yağlı tikə kimi yeyən, ─ itlərin 

                                                               sədaqət simvolu kimi qaldılar xatirimizdə.

                                                              …əvvəl ac, susuz 

                                                               səhərədək

                                                              üç axşam, yuyacağında yandırılan şamlara 

                                                             dikdilər gözlərini… 

                                                            Sonra qırxına qədər 

                                                            paltarların basdırılan quyunun yanında tapdıq izlərini…

                                                           Qırxdan sonra ömürlük “itkin” düşdülər…
Günay dağı təpə edən yox, təpəni dağ edən şairdir. Adi məişət detallarını poeziya kürsüsünə qaldırmaq hər şairə məxsus olan bacarıq deyil. Günay bunu bacarır.
Günay özünü yazır. Günay özündən dünyaya çıxır. Özgənin ağrısını da özündə doğmalaşdırandan sonra şeirə gətirir.
Günayın şeirlərini oxuyan adam müəllifin qadın olduğunu bilməsə də, şeirlərdən hiss edəcək.
Çünki bu diqqətcillik ancaq qadında ola bilər:

                                                           Səndən sonra

                                                          ən sevimli yeməyinə

                                                          ocağımız həsrət qaldı…

                                                         Hər dəfə düşbərə istəyəndə

                                                        “O  yeməyi ki, atanız yeməyəcək,

                                                        onu niyə bişirim,  niyə?” ─deyə, 

                                                         əvvəl hıçqırdı anam,

                                                         sonra yanıq xəyallara daldı…

Kişi müəllif belə incə detallara fikir verə bilməz.  Kişi müəllif Göyün yeddi qatını dolanıb gələ bilər,  amma bu cür mətbəx hadisəsi onunçün ömür faciəsini göstərən güzgü ola bilməz.
Söz gəlişi,  sözügedən şeirdəki “təvəllüd günü” ifadəsi də diqqətimi çəkdi. Sözün düzü, “doğum günü” ifadəsini mən heç cür qəbul edə bilmirəm. Ələlxüsus da, bu ifadə kişilərin ünvanına deyiləndə.
Günayın bir şair kimi qəribə,  bənzərsiz, qəribə və bənzərsiz olduğu qədər də gözəl bənzətmələri var. Onun şeirlərində nəvələr  “əlağacı” olur, onun lirik qəhrəmanının sevdiyi onun üçün “çörək ətirli şeir” ola bilir, onun lirik qəhrəmanı öz sevdiyində  “heca-heca, söz-söz, misra-misra doğula” bilir, onun lirik qəhrəmanı öz sevdiyindən ayrılanda sevdiyinin “gözlərinin ayrılıq dadı dodaqlarında” qalır, sevdiyinin “xatirəsi ömür ağacının budaqlarında yarpaqlayır”.

                                                        Qarışqa yuvasına düşmək idi…

                                                        Mürəbbəsi kimi dadlı,

                                                        qaymağı kimi adlı idi

                                                        nənəmgilə getmək.

 

Bu cür bənzətmələrdən, qarşılaşdırmalardan Əli Kərim bənzətmələrinin qoxusu gəlir. Bu cür bənzətmələr sözə, başqa prizmadan baxmağa, hadisəni fərqli biçimdə görməyə imkan yaradır.
Günay yaddaş şairidi:

                                                     Cərrah bıçağı belə 

                                                     kəsəmməyib yaddaşın

                                                     qan verən yarasını.
Yaddaşın yarasından axan qan qələmə dolur, Günay o qələmə dolmuş qanı mürəkkəb eləyib şeir yazır. Və qan mürəkkəbiylə yazılmış bu şeirlər oxucununun qanına və canına işləməyə bilmir:

                                                  Əbədi yolçuluğa hazırlaşır nənəm, ─ dedilər.

                                                  Başı üstündə növbə çəkməyə 

                                                  qismət payım da yoxmuş…


 Günayın şeirlərində pafos gizlidir. Günay dərdi qışqıra-qışqıra demir, pıçıltıyla deyir. Amma bu pıçıltının içində olan haray idırımların da qulağını batırır:

                                                 Gülərciyim,

                                                 nənəmizə de ki,

                                                mən onuntək vəfalı ola bilmədim ─

                                               səfərə çıxarkən

                                               yola sala bilmədim.

                                               Bağışlasın məni!

                                              Bir də, 

                                             de ki,

                                            atamıza salam desin.

                                           Babamızın əlindən,

                                           Tehranın alnından,

                                          Şəhid əmimin qan verən yarasından,

                                          bibimin qara saçlarından öpsün, ─ əvəzimizdən.

 

Günay hadisəni şeirə çevirən şairdi. Gördüyü və ya, ola bilsin ki, eşitdiyi hadisəni ustalıqla qələmə alıb, oxuçunu təsvir elədiyi hadisənin şahidinə çevirə bilir Günay:

                                       Məzarlığa od düşmüşdü…

                                      Mərmər baş daşlarının təkəbbüründən

                                     əsər-əlamət qalmamışdı.

                                    Məğlub sərkərdətək baxırdılar 

                                    od tutan “əsgərlərə”.

 

Bu hadisəni şox şair görə bilər, amma bu hadisəni görən hər şair onu şeirə gətirə bilməz, kiçik bir kənd qəbristanlığında baş vermiş hadisəni bəşəriləşdirib deyə bilməz:

                                       Üstü ərəb yazılı 

                                       sonuncu

                                      köhnə qəbrin taxtaları tüstüləndikcə, 

                                      son mənzilin də

                                     etibarsızlığı üzə çıxmışdı.


Sözügedən bu şeir ─ həm şeirdi, həm hekayədi, həm də Günay bu hadisəni elə təsvir eləyib ki, ─ bir faciə filmidi.
Göz yaşı süzgəcdi, kədər süzgəcdi. Göz yaşı duruldur, kədər duruldur. Günayın qəm notlarında dillənən şeirlərini oxuyan oxucu durulur. Bu, şairin qələbəsidi.
Şeir həcm ilə ölçülmür. Ola bilər ki, bir poema uzunluğunda şeir oxuyasan və orda bir misra tutumunda mə’na tapmayasan. Ola da bilər ki, bir misra oxuyasan və o bir misrada bir poemanın özünə sığışdıra biləcəyi mə’nanı tapasan.
Günayın şeirlərində həcm rəngarəngliyi özünü doğruldur. O şeirlər özü özünə həcm seçir. Günayın şeirlərində uzunçuluq yoxdu.Şeirin həcm libası şeirin mə’na ölçüsünə tən gəlir.

                                         Sələmçiyə bənzəyirsən bə’zən:

                                        O pulu,

                                        Sən sevinci

                                       faizə verirsən.

Günayın əksər şeirləri ağ şeir və ağ şeirlə sərbəst şeirin ustalıqla sintezindən yaranmış şeirlərdi.Lakin o, təkcə sözügedən formalarda şeir yazmır. Yeri gələndə heca şeirinin ən’ənəvi növlərindən də məharətlə istifadə edir:

                                                       Allah, meyilliyəm kədərə, qəmə,

                                                       Dərdi dərdə cala, qoş, göndər, neynək.

                                                       Kimsədən gülüşü əskik eyləmə,

                                                      Mənim gözlərimə yaş göndər, neynək.
Hətta Yapon şeir növü olan hokkular (haykular) da onun yaradıcılığından boy göstərə bilir. Düzdü, Günayın əksər hokkularında (haykularında) ən’nənəvi prinsip 5-7-5 gözlənilmir. (Mən özümdə yapon hokkuları (haykuları) qarşısına yaponların qoyduğu sün’i tələblərin bə’ziləriylə razılaşmıram. Məsələn, yapon ən’ənəsinə görə gərək hər bir hokkuda (haykuda) oxucu söhbətin hansı fəsildə getdiyini müəyyənləşdirə bilsin. Buna görə də, yapon hokkularının tərcümədə bir misrası ─ “payız axşamıydı”, “qışaxşamıydı”, “yaz axçmıydı” vəs. və i. kimi təkrarlamalardan ibarət olur. Birdə ki, adı çəkilən yapon şeir formasının məşhur ustaları da, lazım gələndə, ölçüdən kənara çıxıblar.) Günayın bu şeirlərində sərbəstlik ab-havanı itirmir:

                                                      Yayın istisi…

                                                     Tərpənmir bir yarpaq da.

                                                   …titrəyir qəlbim. ─

 

Bu, ölçü prinsipi gözlənən hokkudu.
Bu da ölçü prinsipi gözlənilməyən hokku:
                                                      Çiçək qoxulu yaylıq

                                                     xatirələrimin əlində,

                                                     arada göz yaşlarını silirəm.

 

Şeirdə əsas nədir? – Heyrət! Günay oxucunu heyrətləndirməyi bacarır:

                                                        Yanmış əski parçası görmüsən? ─

                                                       Qaralsa da,

                                                        bütöv görünür.

                                                        Kimsə,

                                                        nəsə toxunsa,

                                                        dağılıb

                                                         külə dönər.

 

                                                        Sənsiz,

                                                        mən də

                                                         yanmış 

                                                       əski parçası kimiyəm…
Söz “HEÇ NƏ”dən yaranan “HƏR ŞEY”di.
Ən çətin iş Söz haqqında Söz deməkdi.
Allah haqqında danışmaqdı Söz haqqında danışmaq.
Allah o qədər Şəffafdı ki, görünmür. Söz də onun kimi…
Görünməzi görmək, Görünməzi görüb göstərmək asan deyil, ancaq mümkündü. Çalışdım ki, bu mümkünün arxasınca gedib, Günay Səma Şirvanın Sözünü görəm və gördüyümü göstərəm.
Ən gözəl deyimdən də gözəl deyim demək olar.
Kamilliyin sonu yoxdu.
­­ Qüsursuz ancaq və ancaq Allahdı!..

 

 

 

 

 

KÖŞƏ YAZARLARI
TOP 10