Avropa buradan başlanırdı – Murad Adcı

29 Baxış

108587_gmxtfgrykb

Senet.az oxucularına “Ustad” jurnalının 20-ci sayından görkəmli alim Murad Adcının “Avropa buradan başlanırdı” yazısını təqdim edir. 

(əvvəli “Ustad” jurnalının 18-ci sayında)

Böyük norveç səyyahı mədəniyyətlərin, daha doğrusu, bir ümumi mədəniyyətin təsirli birliyini bir baxışla görmüş, lakin təfərrüatı bilmədiyi üçün onu izah edə bilməmişdi. Qədim məbədlərin memarlıq ideyasını türklərə Kaylas dağı, onun cizgiləri vermişdi. O, Tibetdədir və Tenqrinin dincəldiyi yer sayılır. İlk məbədləri onun bənzərində tikirdilər. Məbədlər (həm də kurqanlar) çadıra bənzəyən müqəddəs dağı xatırladır. Skandinaviyada və Balkanlarda da, Qafqazda və Hindistanda da bunu bilirdilər. Vahid Allaha etiqadın olduğu hər yerdə bilirdilər. Tenqriyə pərəstiş edənlər bu günə kimi Kaylası ziyarətə gedirlər.

Məbəd, daha dəqiqi, din memarlığı elmdə xüsusi mövzudur. Ona toxunmaq olar, lakin ehtiyatla – bu qurğuları tikən xalqın inamını, onun tarixini, mədəniyyətini bilərək toxunmaq olar. Bunları bilmədən ən yaxşısı bu mövzuya ümumiyyətlə yanaşmamaqdır. Axı biz xristianlıq və islamdan qabaqkı dinlər barədə nə bilirik? Yəni onların mübarizə apardıqları mədəniyyətlər barədə nə bilirik? Çağdaş tarixçilərdən ötrü Tenqriçilik, mitraizm, maniçilik, zərdüştlük, caynizm susqun anlayışlardır.

Buna görə də arxeoloqlar asanlıqla tapıntıları “cavanlaşdırırlar”, həm də təkcə Azərbaycanda deyil. Yaxud da, əksinə, siyasətə uyaraq “qocaldırlar”. Bütpərəst məbədlərini “büt” adlandırırlar… Siyasi pasyansları oyun kartları kimi dağıdırlar. Onlar dinin əsasını qoyan hadisələrin mənbəyindən xəbərsizdirlər! Bu Məsihin çarmıxa çəkilməsindən deyil… Hər şey ondan çox-çox qabaq başlayıb. Yeni dini təlimlərin meydana gəldiyi, dünyanın yenidən qurulduğu, ideyaların, mədəniyyətlərin mübarizəsinin getdiyi, çağdaş tarixçi “teoloqların” inandırmağa çalışdıqları kimi, təkcə elə iki rəngin – ağ və qaranın, yaxşı və pisin olmadığı erkən Orta əsrlərdə.

Dinşünaslar Qafqazın məbədlərini elə yalnız xristian məbədləri adlandırırlar. Axı nəyə görə? O dövrdə Qafqazda xristianlıq olmayıb axı! Skandinaviyada da olmayıb, amma məbədlər olub! Onlar elə bu vaxta qədər də əvvəlki yerlərindədirlər.

Xristianlıq vikinqlərə X əsrin sonunda gəlib, onun möhkəmlənməsi isə daha sonra – XVI əsrdə Reformasiyadan sonra olub. Ona qədər Tenqri (Tur) olub və elan olunmadan eləcə onların ayinlərində qalıb. Həmçinin, Valaamda qorunub saxlanmış şimal ariçiliyi də. Əcdadların mənəvi aləmi bütün bəşər tarixini xristianlığa və ya islama gətirən alimlərin zənn etdiyindən daha mürəkkəb olub.

Bu, əzəldən bəri düzgün gediş deyil… Kiş kəndindəki həmin məbədin də yönü şərqə, daha doğrusu, qış gündönümündə günəşin çıxdığı nöqtəyə doğrudur. Elə Bakıdakı Qız Qalası kimi. Bu nə deməkdir? Məsələn, mənim üçün çox şeydir. Yəni bu deməkdir ki, onu tikən insanların əlində kompas olub, onlar özlərinin məkan və zamandakı vəziyyətlərini təyin edir, şimalı, cənubu, qərbi və şərqi bilirdilər. Qış gündönümü günü onların həyatında xüsusi rol oynayırmış. Məlum olduğu kimi, o gün yeni ilin ilk günəş şüasının doğulduğu gündür. Deməli, onların üstürlabı, müşahidələri qeydə alan təqvimi var imiş. Əlifbaları var imiş. Məbədin xüsusi pəncərələri təqvimin olmasından xəbər verir: yarıqlar elə ustalıqla yerləşdirilmişdi ki, hər birinə yalnız qış gündönümü və ya yaz bərabərliyində günün ilk şüası düşürmüş. Onları bilə-bilə bü cür yerləşdirirmişlər.

Təkcə kiçik şüa kifayət idi ki, Zühur bayramı və ya Novruz elan edilsin… Belə çıxır ki, astral başlanğıc türk məbədlərinin xüsusiyyətidir? O, qədim türklərin yaşadıqları yerlərdə – Orta Asiyada, Şimali Hindistanda, Əfqanıstanda, İranda, Skandinaviyada müşahidə olunmaqdadır. Astronomik tikililər hədsiz dərəcədə dəqiqdir. Onları uzaqdan gəlmiş və özünün uzun planetar səyahətində yolunu azmamış insan yaradıb. Əlavə edim ki, o zaman hələ öyrənilməmiş planet boyunca səyahətində o, insan yolu özü tapırdı, çünki ona Tenqri rəhbərlik edirdi.

Amma türk olan, lakin Böyük Yürüşdə iştirak etməyən xakasların, altaylıların memarlığında dəqiqlik olmayıb, onların üzərindəki səma başqadır. Susqundur. Planetar quruluşdan məhrumdur. “Evdə oturanlara” “köçərilər” üçün həyati vacib biliklər lazım deyildi, çünki onların dünyagörüşü Qədim Altaya xas olan uşaq sadəliyilə seçilirdi. O, Romalılara da, yunanlara da məlum deyildi, onların dini memarlığı tamamilə başqa qayda və formalar əsasında qurulurdu. Türk məbədinin mərtəbələri rəngilə icmaya hamilik edən ulduzları göstərirdi. Axı ulduzlar ilk ünsürlərin əsasıdır. Deyək ki, qara ilə rənglənmiş mərtəbə Toprak yulduzdan, narıncı kərpiclərdən olan mərtəbə Yıqaç yulduzdan, qan qırmızı rəngli mərtəbə Ot yulduzdan və s. söz açırdı.

Tikilinin tacı Altın yulduz mərtəbəsi idi, onun rəngi yumşaq şəkildə Günəş rəngilə qovuşurdu. Günbəzlərin qızıl suyuna çəkilməsi və daha bir türk memarlıq ənənəsi – rəng tərtibatı buradandır. Tikililəri boyayırdılar. Hər rəng xəbərdar insanlara yadların başa düşə bilmədikləri şeylərdən söz açırdı. İcmadan, onun adətlərindən bəhs edirdi.

Qədim məbədlərə yalnız ruhanilər girə bilərdi. İnsanlar Kaylas (və ya Uç-Sumer) dağında olduğu kimi, meydançada yan-yana dayanaraq ibadət edirdilər. Məbədlərin ölçüləri kiçik idi. Bəzən də kurqanın zirvəsindəki türbə məbəd kimi istifadə olunurdu. Məşhur adamların döşəmənin, pilləkənin pillələri altında dəfn edilməsi buradandır. Bu da Altaydan gəlmə ənənədir. Özünümüdafiə instinktidir. Bilmirəm, necə daha dəqiq demək olar?

Məbədin həndəsəsi də memarların diqqətindən kənarda qalmayıb. Vətəni tərk etmiş xalqın yaddaşını özündə hifz edən doğma cizgilər mərtəbələrə xüsusi olaraq əlavə edilirdi. Bu zəkanın apofeozudur, elə o da həmişə instinkt səviyyəsində təzahür edir! Tez-tez, demək olar ki, həmişə türklərin ən qədim yaşayış yeri olan aili (kureni) xatırladan səkkizguşəli mərtəbə olurdu. Onlar üç min il qabaq Altayda bu cür qış evlərində yaşayırdılar. Digər mərtəbələrə çadır və ya yurt forması verirdilər ki, bu da Vətəni xatırladırdı.

Adətən, məbədlər üç, dörd və hətta yeddi pilləli olurdu ki, bu da dünyanın yaradılması haqqında kosmoqonik bilikləri ifadə edirdi. Bu fəlsəfə və astronomiya ilə bağlı bütöv bir elmdir: məbədə hansı nöqtədən, hansı vaxtda baxsan hər şeyin mənası var idi. Məbəd Dəmir koluka – Qütb ulduzuna “bağlanıb”, səma onun ətrafında hərəkət edir… “Çadır memarlığı” Qafqazda və Skandinaviyada, Valaamda meydana gəlməzdən öncə yavaş-yavaş doğulmuşdur. Bu qotikanın mənbəyidir.

“Çadır memarlığı” türklərin məbədləri və dini tikililərinin boyuna biçilib. Üslüb ifadəlidir. Burada təbii mühit diktator kimi çıxış edir, o memarlığı, həm formanı, həm də üslubu diktə edir.

Türk məbədinin memarlığının Günəşə və Aya, onların tsikllərinə tabeçiliyi icmanın mənəvi mədəniyyətinin səmavi əsasından xəbər verməyə bilmir. Hər şey əlaqədədir, bir-birinin davamıdır. Tenqriyə – Əbədi Göy Səmaya inam ustaların bu mənəvi binaya səylə qoyduqları hər kərpicdə, hər daşda görünür.

Hətta özüllər də səmavi inamdam söz açır. Planda xaçşəkillidir, bu səbəbdən bina yuxarıdan baxanda xaça bənzəyir. Vahid Allahdan hamıya bərabər çatsın deyə, dünyanın dörd tərəfinə saçılan lütf şüalarını təcəssüm etdirən xaça bənzəyir. Bu qaydaları bilərək uçurulmuş Tenqri məbədini əsrlər sonra özülünün əsasında bərpa etmək mümkündür. Orijinalına yaxın şəkildə bərpa etmək mümkündür.

Mən özümün bu qeyri-məntiqi müşahidələrimi niyə söyləyirəm? Ona görə ki, özümün Şəki səfərimdən danışım, lakin artıq Moskvada.

Burada Qızıl meydandakı Pokrov kilsəsi və ya Vasili Blajenni məbədi Kişdəki astral məbəd ideyasının tam təkrarıdır… İnandırıcı deyil? Əlaqə olub.

Biz türklər və onların məbədləri barədə qərb elminin təqdimatı əsasında mühakimə yürüdürük, amma bu doğru deyil. Əgər ikinci minilliyin insanını elan etməyi arzulayan ekspertlərin çaşqınlığından xəbər tutsan rəyin dəyişiləcək. Ən məşhur adamları saf-çürük edərək aydınlaşdırmışlar ki, dünyada bütün bəşər tarixi boyunca Çingizxandan böyük dəyişikliklər edən olmayıb. Ekspertlər bu türk sərkərdəsinin odlu silahı və artilleriyanı ixtira etməsində özünü büruzə verən mühəndislik istedadını, onun döyüş taktikasını və ordu quruluşunu dəyişdirən təşkilatçılıq istedadını müzakirə etmişlər. Çingizxan fəlsəfə yaradaraq əcdadların inamını müdafiə üçün birləşmiş qoşun kimi irəli çıxır.

Belə çıxır ki, o heç də bizə tanıdıldığı kimi nə dağıdıcı, nə vəhşi, nə də işğalçı deyil. Qurucudur. Filosofdur. Sərkərdədir.

Tenqriyə qulluq ideyası milyonlarla insanı cəlb edərək müsəlman və xristian ruhanilərində nifrət doğurdu. Həm də onun ordusunda ingilislər, genuyalılar, fransızlar xidmət edirdilər, bu orduda Xilafətin müsəlman polkları var idi. O, dünyada ən qüdrətli ordu olub. Ən mütəşəkkil, mənəviyyatca ən saf ordu olub. O, Göy Tanrı və türklər haqqında həqiqət uğrunda müqəddəs müharibə aparırdı.

Həqiqətən, Çingizxan Roma papası barədə Yer üzündə artıq insan sözünü deyən planetdə yeganə şəxs idi. Haqqı da vardı. Onun sözləri Təkallahlığa əsaslanmış təlimi təsbit edirdi. Dahiyanə dərəcədə sadə bütöv bir fəlsəfi sistemdi.

Nə Kilsə, nə də Xilafət onun təkzib edə bilmirdi. İdeyanın mahiyyəti hədsiz dərəcədə aydındır: Allaha – bu dünyanın Yaradıcısına təmənnasız xidmət. Bir də Yasada yazılmış adətlərə riayət olunması. Heç bir siyasətə, birinin digəri üzərində hər hansı üstünlüyünə yol verilməməlidir. Hər şey çox sadədir. Hansı geyimdə olmağımızdan, hansı duaları oxumağımızdan asılı olmayaraq biz Allah qarşısında bərabərik. ”Müxtəlif dinlərdən olan insanlar sülh içində yaşamalıdırlar, – Çingizxan bəyan edirdi, – Biz yenidən qardaş olacağıq”. Bu sözləri ona indiyə qədər də bağışlaya bilmirlər.

Qəribədir ki, Qərblə Şərq, xristianla müsəlman xalqların qanını axıdaraq artıq neçə əsrdir ki, kimin dininin daha yaxşı olmasını aydınlaşdırırlar, lakin Altay türkü onlara bu dünyanın yaratmış Tenqrini, insan ruhunun paklığını xatırlatdı. Həqiqəti xatırlatdı. O, dini siyasətdən, dünyəvi hakimiyyətdən ayırdı və bununla da qələbə çaldı! Qadağanın deyil, inamın gücünə inanan Çingizxan xristianlığa da, islama da, buddizmə də – kim hansını seçərsə – icazə verirdi, amma Vahid Allaha, Tenqriyə ümumi duadan sonra. Onun ordusunda heç bir dini mərasim qadağan deyildi. “Allaha qəlblə inanmaq lazımdır, onda zəfər də gələcək”, – o öyrədirdi. Sərkərdə bu müqəddəs həqiqəti iyirmi səkkiz yaşında anlamışdı, buna görə türklər onu Sutu-Boqda və ya Göy Oğlu adlandırırdılar. O, hakimiyyətə qılınc və zəhərlə deyil, sözlə gəlmişdi.

İngilis tarixçisi Eduard Gibbon belə yazırdı:

“Çingizxanın dini bizdə heyrət və tərif doğurur. Avropada cəfəngiyyatı müdafiə üçün katoliklərin ən sərt tədbirlərə əl atdığı bir zamanda barbarın göstərdiyi örnək onları utandıra bilərdi. Onun başlıca və yeganə dini ehkamı bütün xeyri yaratmış, onun qüdrətilə xəlq olunmuş göyləri və yeri doldurmuş Allah idi”.

XVIII əsrdə yazılmış bu sözləri o dövrdə yaşamış başqa bir alim – liberalizm nəzəriyyəsinin banisi Con Lokk da təsdiqləyib. O, Çingizxanın dini ideyasını inkişaf etdirərək ona bu günə qədər qalmış elmi səsləniş bəxş edib. Bu da türk tarixinin bir səhifəsidir. Yoxsa yenə də “yox” deyəcəksiniz?

Qərbin nihilizmi ilə mübahisə etmək çətindir, o özünün “yox” şablonları ilə özünə də düşüncə yolunu qapadır. Çingizxan dünya xalqlarını məğlubedilməz ordu halına gətirən dini dözümlülük ideyasını məbəd tikintisində təcəssüm etdirmiş, bununla da onu ölümsüzləşdirmişdir. O canlıdır, diridir.

Dini memarlıqda yeni istiqamət yarandı, o, Kaylas dağından deyil, Uç-Sumerdən başlanır və dini ayinlərdəki fərqlər saxlanmaqla cəmiyyətin birliyi fikrini daşıyırdı. Moskvanın ən sirli binası olan Vasili Blajenni məbədində həmin sözlər “oxunur”.

Yəqin ki, Qızıl meydanda olan hər kəs on başlıqlı məbədi görüb. Ensiklopediyalarda onun barəsində rus memarlığının 1561-ci ildə yaradılmış şedevri kimi yazılıb. Təsvirlərdən məbədin ilkin görünüşü, tikilinin indiki görkəmə salınmasından ötrü aparılmış uzun sürən restavrasiyası barədə məlumat əldə etmək mümkündür. Alimlər bol-bol tarixi ekskurslar və “işıqsaçan, bayram görünüşlü, bəzəkli” məbədi digər Moskva məbədlərindən fərqləndirən memarlıq yeniliklərindən bəhs edərkən xəsislik etməmişlər. Bunlar kitablardan məlumdur, təkrara yol vermək istəmirəm.

Təkcə Lev Nikolayeviç Tolstoyun “Hərb və sülh”də diqqət çəkdiyi əhvalat xatırlanmayıb. O, bunu Napoleonun dili ilə söyləyir. Fransız məbədə məscid deyir. Vasili Blajenni doqquzminarəli Kazan məscidinin eynisidir. Rus xalqının qaranlıq əfsanələri bu məbədlə bağlaması bu səbəbdən deyilmi? Orada tam ibadət aparılmaması bu səbəbdən deyilmi?

“Allaha ibadət edilməyən məkanı məbəd hesab etmək olarmı?” sualı ədalətli sual deyilmi? Ayinlərin icra olunmadığı məkanı? Burada hansısa bir sirrin olduğu açıq-aşkardır. Lakin… Moskva kilsəsini doqquzbaşlıqlı Kazan məbədinin təkrarı kimi tikmişlər. Kazanı tutduqdan sonra taxtadan tələm-tələsik tikmişlər. Yumşaq desək, “layihəni” bir-bir bağlamışlar… Təəssüf ki, rus memarlığının möcüzəsindən danışmağa ehtiyac qalmır.

Binanın ilkin görünüşünü – dəqiq çadır üslübunu əks etdirən XVII əsrə aid Qodunov çertyoju qalmışdır.

Moskva kilsəsindəki onuncu başlıq 1588-ci ildə saxta müqəddəsin şərəfinə yaradılıb. O, artıq olduğundan tikilinin ahəngini və anlamını pozur. Onu qəsdənmi, yoxsa bilməməzlikdənmi ucaldıblar? Deməyə cürət etmirəm. Həmçinin, istifadə olunmayan məbəddə on illərlə aparılan restavrasiya işlərinin məqsədi barədə də bir şey deməyəcəyəm. Sanki özünün Kazandakı əslinə oxşamasın deyə, onu maskalamağa çalışmışlar. Lakin nə qədər boya vursalar da rus xalqı oraya getməyib. Nə üçün?

Kazandakı orijinalın hansı rolu oynadığını bilməklə buna cavab vermək mümkündür. O, Karakorumdakı (Çingizxanın paytaxtı) və Saray-Batudakı (Ordanın paytaxtı) məbədin təkrarıdır. Onu Marko Polo və başqa səyyahlar görüblər. Hər iki yerdəki memarlıq möcüzəsi çar hakimiyyətinin simvolu və eyni zamanda Çingizxanın dini dözümlülük haqqındakı ideyasının təcəssümü idi.

Onun özünə, eyni zamanda, türklərə nifrət bəsləmək olar, ancaq heç nə edə bilməzsən: tarix tarixdir, fanilər onu dəyişdirməyə qadir deyil. Altayın hakiminə, çar adlandırılan Çingizxana çar məbədi lazım idi. Batı da Qızıl Ordanın çarı olanda “çar” məbədi tikdirmişdi. Çar adlandırılan Kazan xanı da eyni cür hərəkət etmişdi. İlk rus çarı İvan Qroznı da ənənədən kənara çıxmadı. Görünür, çar məbədi onlardan ötrü Allahla barışıq əlaməti olub. Axı onların hamısı çar titulunu heç də qanuni götürməmişdilər…

Nə üçün kilsə doqquzbaşlıqlıdır? Ona görə ki, doqquz rəqəmi türk üçün müqəddəsdir. Tenqrinin ədədidir. Göy doqquz mərtəbəlidir. Birləşdirici “çar” məbədi başqa cür ola bilməzdi. Yalnız doqquz başlıqlı ola bilərdi. Pokrov kilsəsinin mərkəzi, ən yüksək qülləsinə nəzər salırıq. O, olmalı olduğu kimi ciddi çadır üslubunda səkkizguşəli en kəsiklidir. Onun bir mərtəbəsi planda dəqiq səkkizguşəli ulduzdur, islamın bayrağındakı həmin ulduzdandır.

Onun üzü də Göyə doğrudur!

Lakin əsas bu deyil, üzərində qüllələrin durduğu özülün konturudur. O, Kiş kəndində olduğu kimi, yuxarıdan baxanda xaç şəklindədir. Fərq yalnız ondadır ki, binanın ölçüləri ucbatından bir xaç digərindən daha qalındır, planda biri digərinin üzərinə qoyulmuş kimi görünür. Beləliklə, doqquz müxtəlif qülləni bir yerə toplamış bulqar xaçı (yenidən səkkizguşəli ulduz) alınıb. Qüllələrə yeni adlar vermiş, Kazanın alınması mərhələlərilə bağlı əhvalatlar uydurmuşlar, lakin “restavratorlar” hətta özlərinin çoxəsrlik “restavrasiyalarını” aparsalar da, ansamblda heç nəyi dəyişdirə bilməmişlər.

Pokrov kilsəsinin layihəsində əsas götürülmüş məntiq dini dözümlülüyün və ya Tenqriyə inamın gücünü ifadə edir. Bu, türk cəmiyyətinin birləşdirici əsasıdır, onu məhv etmək mümkün deyil.

Hər qüllə əvvəllər olduğu kimi, Avtokefal kilsəni, yəni müstəqil mənəvi təsisatı təcəssüm etdirən simvoldur. Bu, məbədin naxışlarının xarakterində, onun rəng tərtibatında hiss olunur. Bir qüllədə Alban kilsəsinin nümayəndələri yalnızlığa çəkilirdilər, burada onu əks etdirən mənim Bakıda, Divanxanada gördüyüm süjetlər var idi. Digər qüllədə Erməni və ya İskəndəriyyə kilsəsinin xidmətçiləri yerləşirdilər, oranın naxışları fərqlidir, daha bir qüllədə isə Antioxiyadan olanlar və i.a.

Müsəlmanlar üçün də qüllə olub, onun üzərindəki çalmanı xatırladan günbəz təsadüfi deyil. Katoliklərin də öz sahəsi var idi… Birlik və birgəlik, bax, budur. Qüllələrin hündürlüklərinin fərqli olması da, göründüyü kimi, qanunauyğundur, yəni onu tikənin şıltaqlığı deyil. Daha yüksək olan daha mühüm, daha dəyərlidir. Orta əsr Şərqində bu üslub “monqol memarlığı” adını alıb. Çingizxanın şərəfinə. Orta Asiyanın, Orta Şərqin, Hindistanın məscid və mavzoleyləri bu ənənəyə uyğun tikilib. Məsələn, Vasili Blajenni məbədilə bir vaxtda tikilmiş məşhur Tac-Mahal.

Bu heyrətamiz oxşarlıq türk dünyasının sərhədləri, onun tutduğu areal barədə düşünməyə imkan yaradır. Bu arealda əsrlər boyunca vahid fikirli, lakin müxtəlif formalı Təkallahlılıq mədəniyyətini daşda təcəssüm etdiriblər. Hər şey sadədir, memarlıq şedevrlərini (zahirən çox müxtəlif) kərpicdən qurublar – ölçüləri tamamilə eyni standart kərpicdən. Millimetrədək fərqlə. Ən qədim kərpic isə Altayda, saray kompleksində tapılıb, üzərlərində damğa var. Elə həmin damğadan Avropada, məsələn, qədim bolqar paytaxtının xarabalıqlarında tapılmış kərpiclərin üzərində də var. Mən bu barədə artıq yazmışam. Burada daha nədən danışmaq olar, “kərpic” türk sözüdür (“sobadan çıxmış gil”), keçə kimi, at kimi Xalqların böyük köçünün nişanələrindən olub. Rostov-Donda kərpic muzeyi var, orada çöl dünyasının müxtəlif guşələrindən yüzlərlə eksponat nümayiş olunur. Əgər burada, həqiqətən, necə böyük bir şey barədə sözsüz danışıldığını anlayırsansa, onda onlara baxmaq səni darıxdırmır.

Ətraf aləm molekullardan, türk dünyası isə kərpicdən qurulub!

Bundan əmin olmaqdan ötrü məndə Kazana getmək istəyi yarandı. Orada elə gözlənildiyi kimi, XIX əsrdə tikilmiş heç bir kərpic məscid Məkkəyə yönəlməyib, hamısının yönü Altaya baxır. Hər şey türk “kərpic” ənənəsində icra olunub, onlar keçmiş Tenqri məbədləridir. XVII əsrdə Kazanda olmuş səyyahların eskizləri mənim sözlərimi təsdiqləyir. Onlarda da elə həmin məbədlərdir. Qafqazda – Qafqaz Albaniyasında olduğu kimi.

Belə aşkarlıq istənilən adamı çıxılmaz vəziyyətə salır və onda sual doğurur: Volqa Bulqariyasında hansı din olub? Bəs Qafqaz Albaniyasında? Skandinaviya Rusunda necə? Özü də cavab verir ki, islam deyil… Məscidsiz islam olarmı? Müsəlman qəbiristanlığı olmadan islam ola bilərmi? Ola bilməz! Orada Tenqri və türklər yaşayıb.

Əlbəttə, mənim gəldiyim nəticə ilə Kazanda islamın minillik tarixə malik olduğu fikrini israr edən yerli alimləri razılaşmırlar. Lakin bu, hiyləgər siyasətdir, onun oyunudur, o, faktlara deyil, keçmişin tikililərini öz mənafeləri üçün sökən hakimiyyətin əmrlərinə istinad edir. Qədim Kazanın bütün məhəllələri buldozerin altında qalıb. Rekonstruksiya adı altında bir-birinin ardınca sındırıblar. Əlbəttə, mən doqquzbaşlıqlı “çar” məbədini görmədim – tapa bilmədim. Onu tatarlar da xatırlamırlar. Və yaxud özlərini elə göstərirlər ki, guya xatırlamırlar.

Mişel Monten necə də sərrast deyib: “Yalan qulların nəsibidir, azad adamlar həqiqəti söyləməlidirlər” – bu sözlər türk adətlərindəndir.

XVII əsrin sonundan – 1669-cu ildən sonra doqquzbaşlıqlı Kazan məbədi məscidə çevrildi, onun Moskvadakı təkrarı isə boş bir yerə və indiyəcən də beləcə qalır.

Hər şey unudulub, amma elə hər şey də göz önündədir.

Bakı-Şəki-Moskva, 2005-09-cu illər.

 

Tərcümə: Təvəkkül Vəliyev