Azərbaycan kinosunun bügünkü durumu – MÜZAKİRƏ

137 Baxış

bugunnkiveziyyetazkino

Azərbaycan kinosunun tarixi 1898-ci il iyunun 21-dən başlayır. İlk filmlər mühəndis fotoqraf Aleksandr Mişon tərəfindən çəkilmiş xronika süjetləri (“Bibiheybətdə neft fontanı yanğını”, “Balaxanıda neft fontanı”, “Şəhər bağında xalq gəzintisi”, “Qafqaz rəqsi” və s.) və bir bədii kinosüjetdən (“İlişdin”) ibarət idi.

1915-ci ildə Qafqazda Pirone qardaşlarının açdığı səhmdar cəmiyyətlər (ticarət evləri) tərəfindən Bakı, Tiflis və İrəvan şəhərlərində prokat kontorları yaradıldı. 1915-ciildə adı çəkiləncəmiyyətneftsənayeçilərininpuluiləİbrahimbəyMusabəyovun “Neftvə milyonlarsəltənətində” romanının motivləriəsasındaeyniadlı ilkAzərbaycanbədiifilminin çəkilişinə başladı. 1916-cı ildə isə ÜzeyirHacıbəyovun “Arşınmalalan” operettası əsasındaBakıdailkAzərbaycankinokomediyası çəkildi. 1919-cuildəAzərbaycanınmüstəqilliyininildönümü münasibətilə “Təntənə” adlı tammetrajlı filmekranlara çıxdı.

Müzakirədə kinorejissor Şeyx Əbdül, aktyor Vidadi Həsənov, yazıçı-ssenarist Əyyub Qiyas, kinodramaturq İlqar Fəhmi və “Ustad” dərgisinin məsul katibi Müşfiq XAN iştirak ediblər.

 

Layihənin moderatoru: Müşfiq XAN

 

Müşfiq XAN:

– Hər birinizi salamlayıram. İştirakınıza görə sizə ayrı-ayrılıqda təşəkkürümü bildirirəm. Bu günlərdə cəbhədə əsgərlərimiz böyük şücaət göstərdi, şəhidlərimiz var. Allah hamısına qəni-qəni rəhmət eləsin. Ruhları şad olsun. Məncə söhbəti elə burdan başlayaq. Azərbaycan milli kinosunda Qarabağ mövzusu, müharibə mövzusu haqqında çəkilən filmlər sizi qane edirmi? İstər bir kinossenarist, istərsə də aktyor, rejissor kimi. Son illərdə müharibə mövzusunda çəkilən “Dolu”, “Xoca”, “Yarımçıq xatirələr”, “Biz qayıdacağıq”, “Nabat”, “Yaddaş” və bu kimi başqa filmləri nəzərdə tuturam. Göründüyü kimi filmlər çəkilib, yəni müharibə mövzulu yetərincə filmimiz var. Amma filmlərin tam siyahısı ilə tanış olanda Qarabağ mövzulu filmlərdən şəxsən mənim üçün yeniləri oldu. Bu filmlərin belə diqqətdən kənarda qalmasını, geniş seyrediciyə çatmamasını, tamaşaçıda maraq yarada bilməməsini nə ilə izah edirsiniz? Bəlkə yeni filmlərimizin əksəriyyətinin “youtube” və başqa videoportallarda olmadığına görə bu vəziyyət yaranır. Bununla bağlı fikirlərinizi almaq istərdim. Əbdül müəllim, elə sizdən başlayaq.

Şeyx Əbdül:

– Əvvəla onu qeyd edim ki, müstəqil Azərbaycan dövlətinin ideologiyası yenidən formalaşmalıdır. Hər bir qüvvətli dövlətin arxasında qüvvətli, dünya səviyyəli ideologiya olmalıdır. Dünya təbliğat üzərində qurulub, tapança üzərində yox. Dünyaya bəllidir ki, bu torpaqlar bizimdir, amma birtərəfli qaydada. Çünki biz yüz ildir ki, yalançı erməni xəyanətinin qurbanlarıyıq, cavab vermirik. Məsələn, mən ingilis oturmuşam İngiltərədə, ermənilər yüzlərcə yalançı məlumatlar, tarixlər, sənədlər, olmayan şayiələr yayır, təhrif edib təqdim edirlər, gözyaşı tökürlər ki, tarix belə, mədəniyyıət belə, bizi qırırlar, məhv edirlər. Əks tərəfdən heç bir mübarizə, qarşılıq yoxdur, alternativ cavab yoxdur. Biz konomuzu sənət nöqteyi-nəzərindən həm də ideoloji vasitəyə çevirməliyik. Məncə bundan başlamaq lazımdır. Ətrafımıza baxaq, ruslar, İran yaxşı filmlər çəkir. Festifallara çıxır. Onlar bu yolla həm də öz mədəniyyətlərini, problemlərini, həyat səviyyələrini düyaya çıxardırlar.

 

İlqar Fəhmi:

– Mənim yanaşmam bir qədər fərqlidir.  Biz özümüzü keçmiş post-sovet ölkələri ilə müqayisə etməliyik. İran əvvəldən kapitalist ölkəsi olub. Onlarda mədəniyyət sahəsi bazar qanunları ilə tənzimlənib və ilk düşüncə yazdığın məhsulu satmaqmı deyim, gəlirmi deyim, bunun üstündə qurulub. Amma bizim mədəniyyət, elə yazıçılar da daxil olmaqla, mətbuat da daxil olmaqla özü-özünü təmin edən kino sahəsi, teatr, mədəniyyt sahəsi yoxdur. Çünki bu iş başlayanda, kökündəki ssenari, rejissor işi dayanır, dövlətlə işləmək başqa, biznesyönlü işləmək başqadır. Əgər sən dövlətlə işləyirsənsə, sənin məqsədin odur ki, əsərin 4-5 nəfər senzuranın xoşuna gəlməlidir, biri də var ki, əlində konkret pul var, sənə yüz min verirəm, amma 6 aydan sonra səndən 150 min alacağam. O zaman onu işləyən adam da oturub elə qayda-qanunla fikkirləşməlidir ki, bu işin kütləvi yayımı olsun. İranın kino sənəti elə əvvəldən bu cür olub. Türkiyəsi də onun kimi. Bir də onu qeyd edim ki, kütlənin baxdığı şeylər keyfiyyətli sənət əsərləri olmur, pul gətirən şeylərin keyfiyyəti adətən yaxşı olmur. Hollivud filmləri də, Kann festivalından keçən filmlər də peşəkar filmlərdir. Amma bunlardan biri kütləvi film sayılır, digəri isə elitar. Rusiyanı müşahidə edirəm, Sovetlər dağılandan sonra orda çox çətinlik oldu, 10 il ərzində. Çünki bütün Rusiyanın kino sahəsi, həmçinin mətbuatı da öyrəşmişdilər ki, hökumət pul verəcək biz də tələsmədən, yavaş-yavaş oturub işləyəcəyik.

 

Müşfiq XAN:

– Vidadi müəllim siz necə fikirləşirsiz? Məncə kinonun problemləri ilə yanaşı, mövzumuz ətrafında söhbəti davam etsək yaxşı olar.

Vidadi Həsənov:

– Təşəkkür edirəm. Ümumiyyətlə, belə deyim də, çox həsas məsələdən danışırıq. Özü də həsas bir məqamda danışırıq. Əvvəla, mən də sizin o əvvəldə dediyiniz sözlərə qoşuluram ki, bu yaxınlarda sərhəddə əməliyyatlar oldu. İnsanlar rəhmətə gedib. Allah hamısına rəhmət eləsin. Əlbəttə, kino ilk növbədə mənəviyyat məsələsidir də. Amma kino sintetik sənət olduğu kimi, həm də bir biznes məsələsidir. Amma mən bir şeyi deyim, bayaqdan masanın üzərində filmlərdən qoyduğunuz posterlərə baxıram, əksəriyyəti müharibə mövzusunda çəkilmiş filmlərdir. Azərbaycan kinosu öz gücü, öz bacarığı, öz istedad imkanları daxilində əlbəttə bu mövzuya mütəmadi qayıdır. Heç kəs başından yuxarı tullana bilməz. Və Azərbaycan kino işçiləri də, habelə sözün əsil mənasında qəhrəman kimi işləyirlər. Bəzən kritik situasiyalara düşürlər. Bəzən mənim gördüyüm kimi fiziki təhlükə qarşısında qala-qala bu filmləri ərsəyə gətirirlər. Ona görə ilk növbədə bu insanların hamısına təşəkkür etmək lazımdır. Orda cavanlar da var, orda həddindən artıq yaşlı insanlar da var.

Adətən müharibələr haqqında belə deyirlər də “müharibə bir düyündür, açılmaz bir düyündür.” Siyasətçilər əvvəlcə istəyirlər ki, onu dilləri ilə açalar, aça bilməyəndə başlayırlar dişləri ilə açmağa. Onda da məsələ dəhşətli hala gəlir. İndi biz də Dədə Qorqud dövründən görmüşük ki, o kitabda yazılan kimi də deyir, ay ata düşmən kimdi? Cavab verir, düşmən odu ki, sənə çatacaq, səni öldürəcək. Düşmən odu ki, sən ona çatacaqsan, onu öldürəcəksən. Biz indi uzun illərdir, bir düşmənlə üz-üzəyik, qonşuluqdayıq. Dünyada bir haqsızlıq, ədalətsizlik də var. Və bu müddətdə neçə illərdir biz bir dövlət olaraq, insanlar olaraq, xaql, millət olaraq deyirik ki, gəlin bu məsələləri sülh yolu ilə həll edək. Amma məlum olur ki, mümkün deyil. Elə bayaq yolda gələndə Çörçilin bir sözü yadıma düşdü. Çörçil deyir ki, sənlə vuruşan adamları müharibə ilə qorxutmaq lazımdır ki, onlar səninlə sülh bağlamağa razı olsunlar. Mən bu son hadisəni bax bu cür dəyərləndirirəm. Biz uzun illərdir ki, haqqın, ədalətin reallaşacağını gözləyirdik. Amma olmurdu. Baxın son hadisələr nəyi göstərdi? Bizim əksəriyyətimizin yadındadır. Bir vaxtlar var idi, müharibə zonasından bir şəhid xəbəri gələndə insanlar pessimizmə qapılırdı. Amma indi səbr kasası da dolub, insanların içində də bir istək var. İndi görürsən ki, insanlar bu hərbi əməliyyatları təqdir edir. İndi eşitdiyimizə görə, insanlar gedib könüllü olmaq istəyirlər. Atatürkün yaxşı sözü var, deyir ki, əgər müharibə xalqın mənafeyinə xidmət eləmirsə, o cinayətdir. Mən düşünürəm ki, baş verən hadisələr çox vaxtında, qəhrəmancasına atılmış bir addımdır. Sözün əsil mənasında Azərbaycan xalqının mənafeyinə xidmət edir, deyirəm. Onun ərazi bütövlüyünə, insan haqlarına, hüquqlarına hörmət idi deyə, biz də bu məsələdən çox razı qaldıq. Mən düşünürəm ki, əks tərəf də ona görə narazıdırlar ki, (indi eşidirik də mətbuatdan, ordan-burdan) onlar cinayətlə məşğuldurlar, onlar bizim kimi ədalət, haqq uğrunda vuruşmurlar. Azərbaycan kinosu – nə qədər də biz ondan narazı olsaq, əlbəttə bu təvazö elə bir şeydi ki, hərdən bizə çox vaxt mane də olur. Bilirsiz, indi biz öz kinolarımızın hamısı üçün deyə bilmərik onlar zəifdirlər. Kinonun özündən asılı olmayan məsələlər var, kinoda işləyən insanlardan asılı olmayan məsələlər.

Müşfiq XAN

– Əyyub bəy, siz bayaqdan seyrçi kimi diqqətlə dinləyirsiz. Amma məsələ barədə sizin fikirlərinizi eşitmək də xoş olardı. Kino və müharbə… Ümumiyyətlə müharibə mövzusunu kinoya gətirmək nə dərəcədə doğrudur? Tamaşaçıya qan, fəlakət, qırğın göstərəməyə münasibətiniz necədir?

 

Əyyub Qiyas:

– Mənim yanaşmalarım bir qədər fərqlidir. İstərdim ki, o yanaşmalardan başlayam. Müharibə mövzusulu filmlərdən danışırıq. Bu bizim ağrılı yerimizdir. Əvvəla onu deyim ki, məsələn, rusların çəkdiyi müharibə mövzulu filmlər – Sovet dövründə çəkilənlər də, sonradan “Azərbaycanfilm”in çəkdiyi müharibə mövzulu filmlər nəyə görə maraqlı idi? Səbəb nə idi? Çünki qalib ölkənin filmləri çəkilirdi. Sonunda qalibiyyət var idi. Yəni sujet xəttinin özündə bu hiss olunurdu. Tamaşaçı sona sovet əsgərinin qalib gələcəyinə əmin idi və onun müharibədə keçdiyi yolu izləyirdi. Öz qəhrəmanlarını izləyirdi. O, istər-istəməz maraqlı olacaqdı da. Biz hələ o səviyyəli filmləri ona görə çəkə bilmirik ki, biz hələ məğlub ölkəyik, yəni bu fakt var. Biz nə çəkəcəyik, nə göstərəcəyik… Tutaq ki, üç gün ərzində davam edən döyüşlərdə biz müəyyən bir yüksəklik əldə etdiksə, o yüksəklik haqqında sırf bir dənə bədii film çəkmək mümkündür. Çünki artıq bu qələbə faktı var. Yəni biz bir yola çıxmışıq, amma faktiki olaraq o yolun sonu qeyri-müəyyəndir.

Şeyx Əbdül:

– Yadıma düşmüşkən sizə bir faktı deyim. Mənim “Qan yaddaşımız” adlı sənədli bir filmim var . Bilmirəm baxmısız, ya yox, 45 dəqiqəlik filmdir. Beş il bundan əvvəl çəkilib, bütün tədbirlərdə onu göstərirlər. Və keçən ildən bəzi televiziyalar bu mövzuda xırda-para filmlər çəkir. Baxmayaraq ki, mən sənədli film rejissoru deyiləm, dostların, tanışların sayəsində çəkmişik, heç kim pul verib-eləmədi. Bu niyə belə oldu, yəqin ki, hamınız üçün maraql olar, çünki tarixdir. Mövzudan bir qədər kənara çıxsam da bunu qeyd etmək istəyirəm. “İrsimiz” verilişini apardığım vaxtlarda bir gün mənə zəng gəldi. Dedilər ki, Əli bəy adlı bir kişidir, səninlə görüşmək istəyir. Dedim gəlsin, yaşlı idi, indi rəhmətə getmiş olar. Dedi oğlum, mən səni həm izləyir, həm dinləyirəm, mən Ermənistanda doğulan, böyüyən azərbaycanlıyam, oranın tarix institutunda işləmişəm, elmi işçiyəm, mənimlə görüşəndə hardasa 80-dən çox yaşı var idi. Erməni dilini bildiyini, hətta onlardan yaxşı bildiyini söyləyib, bu dilin kökündə heç bir eməni mənbəyi durmadığından danışdı. Dedi ki, hər il sentyabrın 20-də Mikoyan ənənəvi olaraq Soçiyə istirahətə gəməmişdən qabaq (onlar o vaxt 40 gün istirahət edirdilər) Yerevana gəlirdi. O gələnə kimi bütün institutlar, dövlət idarələri Ermənistan ərazisində olan məktəblərdə oxuyan istedadlı uşaqların siyahısını hazılayırdılar. Və ikincisi dünya muzeylərində, arxivlərində, institutlarında, ədəbiyyatında, kitabında erməni yalanları ilə, təhrif olunmuş erməni tarixi ilə bağlı olan şeyləri, ya pul yolu ilə, ya oğurlamaq yolu ilə, katalikosların əli ilə alırdılar. Bu işə ən çox rəhbərlik edən elə kilsələr və katalikoslardır.

Qonağım dedi ki, o materialları mən qəbul etmişdim. Erməni mənə o qədər arxayın idi ki, mənim onları özümlə aparacağım heç ağlına da gəlmədi. Mən ordan çox say-seçmə faktları, o faktlar ki, Herodotdan, Strabondan üzü bəri, dünya tarixçiləri, Stranesin yalançı tarixçi olması ilə bağlı faktlar var, ermənilərin özlərinin yazıları var. Onları bircə-bircə, yavaş-yavaş surətlərini çıxadıb gizlədirdim. Qaça-qaç düşəndə mən fikirləşdim ki, mənim nəyim var, nə aparacam, düşündüm ki, əsas bu sənədlərdir, onları bədənimə bir neçə yerdən sarıdım, tutacaqlarsa da qoca kişiyəm, öləcəmsə, öləcəm. Amma bəlkə keçə bildim. Amma onların heç ağıllarına da gəlmədi, çünki mən erməni dilində o qədər səlist danışırdım ki, sərhəddə də çayla, hörmətlə yola saldılar. Qırxa qədər dünya tarixindən, dünya tarixçi alimlərinin sənədlərini – sənəd bəlli, müəllif bəlli, çap olunan tarix bəlli, hamısı möhürlə, çap olunmuş, qanunu şəkildə özümlə gətirdim. Gələn ağsaqqal qonağım mənə bunları danışdı.

Sonra bir gün köhnə rəhbərlik məni çağırdı ki, sponsor yoxdur, bu verilişə pul vermirlər, ona görə də dayandırın. Sonra düşündüm ki, bu haqda konkret faktları izahatlı şəkildə bir gün Azərbaycanda yuxarıdan aşağı, salam-kəlam etdiyim bütün iş adamlarına rəsmi surətdə müraciət göndərim. Onlara dedim ki, bu gün artıq çox böyük ideoloji təbliğata başlamışıq, bütün dünyanı aldadan erməniyə qarşı əlimizə sənəd keçib, kömək edin. Bəsdir gopa basdıq illərlə – ay bağ belə, bostan belə. Hamımız alim-filan, amma Biləcəridən o tərəfə heç kim bizə qulaq asmır. Niyə bu fikrdəyəm, biz “Nəsimi” filmini Moskvada səsləndirəndə, sətri tətcüməni Həsən Seyidbəyli ilə, İsa Hüseynov özü etmişdi, amma kontititrdə Konstantin Simenov etmişdi şeirləri. Bir həftədən sonra Konstantin Simenov bir sifətdə gəldi ki, üstümüzə – çox əsəbiləşdi onlara. Dedi siz necə adamlarsız, bu cür – dünyada analoqu olmayan bir şairiniz var, niyə axı bunu tərcümə etmirsiniz ki, bütün dünya sizi tanısın. Elə bu ideya da o vaxtdan mənim ağlımda qalmışdı. Heç kəs kömək etmədi, dedilər sənin işin-gücün yoxdur. Amma bu faktlarda Haykazyanı, Papazyanı, Qumilyovun, Kraçkovskinin, Veliçkonun dedikləri sözlər, özü də hamısı erməni-müsəlman davasına qədər olan söhbətlər, əsl erməni mahiyyəti, kimdir, necədir, necə gəliblər, necə gediblər hamısı var idi. Sonra həmin sənədlərin arasında I Pyotrun 18 fərmanı, eləcə də ermənilərin albanlaşma, xristianlaşma siyasətləri, ermənilərin türk, müsəlman ərazisində bufer zona yaratmaq üçün köçürüb gətirmələri haqqında faktlar var idi. Qriboyedov bu işə rəhbərlik edən səfir idi. Onun çar Aleksandra məktubunda ermənilər haqqında, onların dəhşətli, təhlükəli bir tayfa olduqları barəsində məlumat verilib, onların Rusiya ərazisinə buraxılmasının təhlükəli olduğu bildirilir. Qriboyedov səfir ola-ola, bu işin başında olduğu bir vaxtda bunları deyirdi.

 

Müşfiq XAN:

– Əbdül müəllim çox maraqlı faktlara toxundunuz. Ümid edirəm ki, əldə etdiyiniz həmin faktlar nə vaxtsa kino yaradcılığınızda öz əksini tapacaq.

Şeyx Əbdül:

– İnşallah! Yenə təkrar edirəm, kino ideologiyanın əbədi və əzəli pasportudur. Verilişlər silinir, qəzetlər sıradan çıxır, amma kino qalır. Nazirliyə pul ayrılır kino üçün, ümumi. O da götürür 500 min sənə, 300 min sənə… Məndən təcrübəli kino xadimlərimiz var ki, sağdırlar, Eldar Quiyev də, Oqtay Mirqasımov da. Deyirəm ay filankəs 500 minə kino çəkərlər, ayıb deyil? 500 minə razılaşırsan, sonra nə çəkirsən ki? Film qalır yarımçıq və başlayırsan pul axtarmağa. Dost-tanışdan 3 min, 5 min xahiş edirsən, gördüyün iş də heç nə, gülməlidir. Bu kino deyil axı, apar tulla. Heç kəs baxmır buna və baxmayacaq da. Göstərməyə də bir Nizami kinoteatrıdır, başqa harda baxacaqlar?

Müşfiq XAN:

– Siz problemi ancaq büdcədə görürsünüz. Ancaq bu düzgün deyil. Çünki ssenarilərdə də, rejissor işində də, xüsusilə aktyor işindəki problemlər göz qabağındadır.

Şeyx Əbdül:

– Xeyr, ssenaridə heç bir problem yoxdur. Allaha çox şükür ədəbiyyatımız istedadlarla zəngindir, əlimizdə materiallar var, tariximiz var, gül kimi aktyorlarımız var, hər şey var Azərbaycanda. Mən dediyim o tərəf yoxdur. Mən kinonun fəhləçiliyindən tutmuş rejissorluğuna qədər işləmiş adamam. Kino təhsili alan adamam, kino başlayır ədəbi ssenaridən. Kinoda heç kim pul oğurlayıb, pul yeyə bilməz. Yalan söhbətdir. Bunlar hamısı sənəddir. On adamın qolu gedir orda. Xırda-para məsələlər başqa… Əgər ədəbi ssenari bədii şura tərəfindən qəbul olunursa onun janrına baxılır, tarixi janrın qiyməti birdir, detektiv janrın qiyməti başqadır, hər filmin özünün dəyəri var. Ən çox pul tarixi janra lazımdır, çünki orda müharibə səhnələri, dekorasiyalar və sair var. Həmin ssenari verilir rejissora, rejissor ikinci mərhələdə işə başlayır, artıq onun sahibi, müəllifi olur rejissor. Rejissor ssenarisi yazılır və o ssenari müəlliflə, operatorla, bütün texniki-yaradıcı işçilərlə bir yerdə hazır olur. Və bu ssenari artıq çəkiliş üçün hazır olan materialdır, yəni rahat çəkilişə gedən material. İkinci qrup adamlar filmin əsasında epizod-epizod, onun bütün kostyumunu, qrimini, xərcini, yerini-yurdunu, dekorasiyasını hamısı bircə-bircə yazır və həmin məbləğ ortalığa qoyulur. Ora ayrılan dövlət pulu obyektlər üzrə simmetriya ilə xərclənməyə başlanır. Müasir zamanda dünyada elə bir gülməli əhvalat ola bilməz ki, sən iki aktyorla film çəkəsən, özü də 200 minə. Söhbət təkcə iki aktyordan da getmir, nə dəxli var ki, kadrda iki aktyordur, ya on. Söhbət texniki prosesin hazırlanmasından, qurulmasından gedir. Hər halda kino həm çox bahalıdır, həm də çox böyük xeyir gətirən sahədir. Kino tarixin təbliğatçısıdır. Serial üçün 6 milyon pul ayrılıb, müsabiqə keçirib bilən adamları çağırsınlar. Onu niyə 200-200 bölüb hədər edirsiz və camaat da çəkilən seriala bu nədir deyə ağız büzür? Ümumiyyətlə kino ilə televiziya fəlsəfəsi ayrı-ayrı şeylərdir. Orda kimlər çəkilir Allah bilir, mən heç elə aktyor tanımıram. Bəlkə o 6 milyonu elə normal bir ssenariyə qoyub gözəl nəsə çəkmək olar.

Bizim istədiyimiz o kino – böyük kino mədəniyyətinin olması üçün ən azı 60-70-80-ci illərdə, Sovet dönəmindəki filmləri çəkə bilməyimiz üçün biz gərək deyilən şeylərdən başlayaq.

Müşfiq XAN:

– İlqar müəllim, Əbdül müəllim Sovet vaxtındakı təzyiqlərdən, danışdı. Deyir düşünürdüm ki, müstəqillikdən sonra rahat olacaq hər şey, istədiyimizi çəkəcəyik. Amma nəzərə alaq ki, bundan qat-qat artıq təzyiqlər qonşu İranda da var. Bu gün İran filmi dünya çıxıb, çox yaxşı tanınır. İranın və Azərbaycanın film sənayesini müqayisə etmək nə dərəcədə düzgündür, bilmirəm, adam hətta bu müqayisəyə utanır. Bəs necə olur ki, İranda bu qədər təzyiqlər, İslam ölkəsi olmasına baxmayaraq, siyasi rejimin bütün qadağalarına baxmayaraq İran filmləri dünyaya çıxa bilir, irəli gedir, rejissorlarının bir çox Oskara iddia edir, hətta yeri gələndə ölkədən gedib Fransada, İngiltərədə, Avropanın başqa yerlərində yaşayıb film çəkirlər, Azərbaycanda isə müstəqil dövlət olmağımıza baxmayaraq, dövlət tərəfindən pul da ayrılmasına baxmayaraq yaxşı film çəkə bilmirik?

İlqar Fəhmi:

– Bir səhnə alınmadı bu gün, sabah, ya da o bir gün bir də çəkərik. Pul bitəndə də əlavə pul ala bilirdilər. Birdən birə keçdilər biznes sahəsinə ki, artıq sənin hər günün hesabdadır. Sənsə sərbəst işləməyə öyrəşmisən. Bir çoxu, elə Konçarovskinin özü işləmək üçün Hollivuda getdi, bir-iki film çəkdi və gördü ki, hər şey pulladır, bu qayda ilə işləyə bilmədi. Sən biləndə ki, bu film gəlir gətirəcək sənin ona münasibətin dəyişir, pul gətirməyəndə isə yanaşma fərqli olur. Fikrimcə bizim kino, bayaq bəzi filmlərin adları çəkildi, əslində bizdə ədəbiyyatda da, kinolar da hələ indi-indi bazar münasibətləri yaranır. İlk kinolardır ki, 3-4 kinoteatrımızda yayımlanır, özünü təsdiq etməyə çalışır.  Bununla bağlı müzakirələr də, mübahisələr də çox etmişik, kitab yayımıdır, kinonun, teatrın reklamıdır, bir də kino təbliğidir bunun üçün başlanğıcda  dövlətin maliyyə yardımı olsa bizm üçün lap yaxşı olar. Çünki kapitalist ölkələri ki, var, onlar sıfırdan başlayıblar. Biz sıfırdan başlasaq, bizə 50 il vaxt lazım olacaq. İlkin mərhələdə dövlət buna böyük proqram çərçivəsində yardım etsəydi biz onların 50 ilə keçdiyini bəlkə də 10-15 ilə keçə bilərdik. Azərbaycanın bölgələrində kitab mağazası açmaq barədə nə qədər söhbət gedir. Gəncə kimi şəhərdə kitab mağazası indi açılır. Kimə desən buna gülər. 200-300 minlik, yarım milyonluq əhalisi olan şəhərlərimiz var ki, bir dənə kitab dükanı yoxdur. Eyni şey kinoya da aiddir. Gəncədə bu il ilk kinoteatr tikildi. Halbuki köhnə klubların hərəsinin içində bir kinoteatr ola bilərdi. Hər yerdə Heydər Əliyev mərkəzləri tikilir, bu artıq həmin bölgədə mədəniyyət mərkəzini rolunu oynayacaq bir yerdir. Orda kinoteatrları bərpa etmək olsa və bu dövlət miqyasında baş tutsa çox yaxşı olar. Öz təşəbbüsünlə yaratmaq çox əziyyətlə başa gəlir. Eyni şey kinoya da aiddir. Müşfiq Hətəmov təzə təyin olunanda belə bir fikri vardı ki, bütün rayonlarda hər klubda yüz nəfərlik də olsa, kiçik kinotetr olsun və bu kinoteatrlar kinostudiyadan idarə olunsun. Hətta kamerayla nəzarəti də düşünmüşdü Müşfiq müəllim ki, nəzarətlə bilək hansı kluba adamlar daha çox gəlir, daha az. Və hər klubda eyni vaxtda eyni film nümayiş olunsun. Amma bu planlardan heç biri hələ ki, reallaşmayıb. İndi inkişaf edirik, xaricdən gələn qonaqlar filmlərimizə baxırlar, xoşlarına da gəlir. Və sən deyəndə ki, Azərbaycanda cəmi 4 kinoteatr var, adam xəcalət çəkir. O da Bakıda. Eyni şey kitab mağazalarına da aiddir, eyni şey teatrlara da aiddir. Neçə dəfə söhbət olunub ki, teatr tamaşalarının televiziyada reklamları çox getsin. Sovet dönəmində göstərirdilər, amma indi bunu görmürük. Teatrın öz kiçik dairəsi var, tamaşaçıları var. Bu sahə özbaşına buraxılsa, biz də qərbin keçdiyi yolu keçəcəyik. Onda bizə əlli il vaxt lazım olacaq ki, bazar yavaş-yavaş formalaşsın, yayım formalaşsın, bazarla əsl sənəti uyğunlaşdıra biləcək müəyyən istiqamətlər yaransın, biznesmenlər bu sahəyə gəlsinər. Yəni baxırsan ki, istənilən mədəniyyət layihələrini Mədəniyyət nazirliyi, ya da mədəniyyətlə bağlı olan başqa təşkilatlar qaldırırlar, əhəmiyyətini vurğulayırlar. Amma elə bil ki, kənardan hansısa bir dəstək olmur. Yenə deyirəm, bizim Müşfiq müəllimin planında idi o – rayonlarda kinoteatrların olması. Amma görürsən ki… Elə ən azından öz çəkdiyimiz kinoları öz tamaşaçımıza göstərərdik də rayonlarda. Kinostudiya vaxtı ilə ildə 4 dənə film çəkirdi. Onların hamısı çəkilirdi, qoyurduq rəflərə. Nəyə görə? Kinoteatr yoxdu.

Müşfiq XAN:

– Sovet dövründə orta məktəblərdə də kiçik kinoteatr olurdu, şagirdlər üçün. 1991-92-dən ildən sonra məktəb direktorları, təsərrüfat müdirləri həmin yerləri xaraba qoyub, yerlə-yeksan elədilər, satdılar-soydular. Bu gün bir çox məktəblərdə proyektor və film disklərinin, yaxud elə birbaşa internetin köməkliyi ilə filmlərin heç olmasa şənbə günlərində, ayda 1-2 dəfə nümayişi mümkündür.

Şeyx Əbdül:

– Biz o filmləri plyonkaya çəkirik. Onu təzədən köçürmək üçün böyük xərclər lazımdır. Həm keyfiyyət itir, həm də əlavə xərcdi axı. Elə kaseti diskə köçürməyin özü də pulsuz deyil.

İlqar Fəhmi:

– O ki qaldı İran məsələsinə, İranda finans-maddi problem yoxdu. Onlar həmin mərhələni çoxdan keçiblər. Orda rejissor siyasi, dini mövzularla bağlı problem yaşayanda İranın pulu var gedib onu Amerikada çəkdirir. Xarici ölkələrə çıxmasını bir kənara qoyaq, İranın öz içərisində – özünün rayonlarındakı tamaşaçılar hansı ki, həmin filmlərə kinoteatrlar şəbəkəsində baxırlar orta-normal qiymətə çəkilən filmin büdcəsini çıxarmağa qadirdir.

Şeyx Əbdül:

– Yüz faiz çıxardır.

İlqar Fəhmi:

– 70-80 milyon əhalidir. Ən ucqar yerlərə qədər də, kiçik də olsa kinoteatrlar var. Düzdü bu kinoteatrların hamısı biznesmenlərin əlindədir. Amma o biznesmenlər də müəyyən şəbəkələrdə birləşirlər də. İranın dini olmayan mövzularda yaxşı komediyaları var. Avropaya çıxmayan, özləri üçün çəkilən.  Yaxşı ağlamalı dramalar-filan var.

Müşfiq XAN:

– Məcid Məcidinin yaxşı uşaq filmləri var.

İlqar Fəhmi:

– Uşaq filmləri də var. Onlarda müəyyən qurumlar var ki, onlar sırf Avropa ilə işləyir. Yəni məqsəd odu ki, Avropaya getsinlər. Mühacirət edən rejissorlar da buna görə edirlər – İran filmi naminə. Həm mühacirət edən, həm içəridə yaşayanlar da var. Məqsədli şəkildə elə mövzularda çəkirlər ki, məsələn, Bəhman Qobadinin, Abbas Kiyarostaminin mühacirətlərinin səbəbi orda yaşayan uşaqlar idi. Əvvəldən bu hesablanmışdı ki, bu filmlər kassa üçün deyil. Bunlar məhz qıraq üçün – festival üçün çəkilir.

Müşfiq XAN:

– Cəfər Pənahi filmləri də?

İlqar Fəhmi:

– Bəli, onların filmlərində sıfr İranın missiyası, ideologiyası ön plandadır, qorunub saxlanır. Məqsəd İranda və ya xaricdə pul qazanmaq deyil, filmi göstərməkdir. Ona görə də o pul elə-belə verilir. Məsələn, Abbas Kiyarostaminin elə bir filmi yoxdur ki, o kinoteatrda pul qazanmasın. Mən dəqiq bilirəm. Çünki onlar hamısı elitar düşüncəli adamlardır. Amma ildə bilmirəm 70-80-90 film çəkilir. O filmlər elə İranın özündə öz pulunu çıxardır. Bax bu proses Azərbaycanda yaranmalıdır.

Müşfiq XAN:

– Bəlkə bizdə kinonun da monopoliyası olsa, yaxud kinoteatrlara biznesmenlər nəzarət etsə, milli kinomuz İrandakı kimi inkişaf edər.

İlqar Fəhmi:

– Monopoliya deyil İranda. Orda müxtəlif kinoteatrlar var. Amma onların özünün bir zadı var da. Məsələn, gedib topdansatışdan mal almırıq? Əlli dənə balaca dükan var. Amma onun bir topdansatılan yeri var. Bu kinoteatrlar da belədir, bilirlər ki, bu filmləri alsalar biletlərini satıb qazanc götürəcəklər.

Müşfiq XAN:

– Elə olanda rejissor daha ürəkli olur də. Ən azından bilir ki, çəkdikləri xərci çıxaracaqlar.

İlqar Fəhmi:

– Orda rejissor heç pul qoymur. Orda rejissoru da hətta çağırırlar həmin o topdansatanların böyükləri ki, mənə filan mövzuda bir dənə film lazımdır. Əslində dünyada da elədir də. Filmlər sifariş verilir. Yaxud da rejissorun öz ideyası varsa gedir deyir ki, bax mənim belə bir fikrim var. Və bu pul gətirəcək. Nəyə görə pul gətirəcək? Filan-filan səbəblərə görə.

Şeyx Əbdül:

– Mən sizə bir fakt deyim. Mənimlə bağlıdır. Studiyada Şah İsmayıl Xətainin hazırlıq dövrü dayandırılandan sonra məndən də böyük bir müsahibə götürdülər. Dedim ki, bəs daha dayandırıldı. Çəkilmək barədə söz-söhbət gedə bilməz. Üstündən bir həftə keçmişdi. Mənə İran səfirliyindən zəng gəldi, ağayi-şeyxi filandı, peşməkandı. Bəs İran səfiri Nahavandian ağa sizinlə görüşmək istəyir. Dedim, siz ünvanı səhv salmısınız. Mənim İranla heç bir münasibətim-zadım yoxdur. İsrarla bildirdilər ki, bəs ağayi səfir sizinlə görüşmək istəyir. Mən də əsəbi, qanı qara, getdim. İki nəfər, bir də həmin o səfir oturmuşdu. Soruşdum ki, cənablar türkcə bilirlər. Cavab verdilər ki, biz əla bilirik. Tərcüməçi-filan istəmədim. Dedi, ağa siz bilirsiz ki, iran Şah İsmayıl Xətai ilə həddindən artıq maraqlıdır, çox maraqlıdır. Dedim lap yaxşı, olsun. Amma İran adlı dövlət yoxdur. İran coğrafi ərazidir. Orda fars hakimiyyəti var. Və uzun illər orda Qacarlar, Əfşarlar, Səfəvilər və digərləri olub. Söhbəti dəyişdi: “Ağa, sizin müsahibənizi oxuduq. Bəs siz dediniz ki, Azərbaycan hökuməti bu filmin çəkilişini dayandırdı.”  Dedim, bəli dayandırdı. Bunun sizə nə aidiyyatı var? Dedi, ağa mən rəsmi İran hökuməti adından sizə deyirəm ki, İran hökuməti bu filmin çox marağındadır və İran hökuməti dəvət edir, gəlin bu filmi çəkin. İran pulu ilə sizə şəxsi imzanızla hansı məbləği desəniz ödəməyə hazırdır. İkincisi, hansı ölkələrdə çalışacaqsınızsa, o ölkə ilə rəsmi İran hökuməti danışıb razılıq alacaq və siz gedib rahat işinizi görəcəksiniz. Və əgər sizə valyuta lazım olsa, konkret dollar lazım olsa, onu da rəsmi sizin imzanız və bizim İran nümayəndəsi ilə məhdudiyyətsiz həll edəcəyik. Dedim, nə yaxşı, maşallah belə xərclik pul vermək istəyirsiniz. Dedi ki, ağa, ancaq şərtimiz budur ki, şah İsmayıl Xətai İran hökmdarı kimi təqdim edilsin. Onu təhqir edib, tələsik ayağa durdum, hirslənmişdim. Oğlan qoluma girdi, buraxmadı. Həmin o cavan oğlan idi – evimə zəng edən. Məhəmmədyani idi adı, nə idi… Qapıya kimi, pilləkəni çıxanda dedi ki, ağa, sənin gözlərindən öpürəm. Dedim, niyə? Dedi, ağa, mən əslən türkəm. Dedi, mən sən gələnə kimi çox narahat olurdum. Birdən razılaşarsınız. Çünki milyonlar verirlər axı, ona görə. Özü də ki, 4 seriyalı film, söhbət milyonlardan gedir. Bir az şairənə vəziyyət alıb, dedim, biz hələ qul olmamışıq şöhrətə şana! Dedi, ağa, mən sizə təşəkkür edirəm.

İlqar Fəhmi:

– İndi o dövlət dəstəyi başqa, siyasət başqa. İndi belə götürəndə, biznes yolu ilə hesablayanda, bizdə uşaqlar təxmini hesablama aparmışdılar. Kiçik büdcəli filmləri elə Azərbaycan miqyasında normal təqdim olunsa, özü öz pulunu çıxarmağa qadirdir. Böyük büdcəliləri demirəm. İranın özündə də əslində o kassa üçün çəkilən filmlərin əksəriyyəti heç də böyük büdcəli filmlər deyil. Böyük hissəsi minimalist filmlərdir. Az büdcə ilə çəkilir, yəni, 200 min qoyub, 300 min götürmək üçün. Yəni bazar formalaşmalıdır. Yenə təkrarlayıram, mədəniyyət sahəsində bazarın formalaşmağı əgər özbaşına buraxılsa, buna 20-30 il vaxt gedəcək.

Şeyx Əbdül:

– Hansı istiqamətə gedəcək, bəlli olmayacaq…

İlqar Fəhmi:

– Hə, o da məlum olmayacaq.

Müşfiq XAN:

– Vidadi müəllim, bu yaxınlarda sizin bədii rəhbərliyinizlə yeni bir teatr fəaliyyətə başladı. Bu münasibətlə sizi və komandanızı təbrik edirəm.

Vidadi Həsənov:

– Təşəkkür edirəm.

Müşfiq XAN:

– Siz necə düşünürsünüz, Əbdül müəllim rejissordu, deyir ki, bəzi filmlərə baxıram, heç çox aktyorları tanımıram.

Şeyx Əbdül:

– Mən serial deyilən filmlərdən danışıram ha.

Müşfiq XAN:

– Olsun elə serial. Bu yaxınlarda Türkiyəli rejissor Battal Qazi Karabulak azərbaycanlı rejissorları sərt tənqid elədi ki, bəs sizinkilər rolları öz dostlarına, sevgililərinə, tanışlarına həvalə edirlər.

Şeyx Əbdül:

– Bilirsiz niyə çağırır? Qoyun mən deyim, sifariş eliyirlər ki, mənim dostumu piyar elə, məni çək. Pulu da var də. Bilirsən də, pul qazanan uşaqlardı bunlar.

Müşfiq XAN

– Yox, pulu ayıran başqa bir şirkətdi. Filmin prodüseri tapıb gətirir. Rejissor özününküləri dəvət edir. Ümumiyyətlə, Vidadi müəllim, necə düşünürsünüz, bu kino aktyoru, teatr aktyoru – bunların bir-birinin sahələrinə girməsi doğrudurmu? Yoxsa təkcə dar çərçivədə ixtisaslaşıb getməsi daha uğurlu olar, daha baxımlı ekran əsərlərinin ortaya çıxmasına səbəb olar? Azərbaycanın bugünkü serialları var də, telekanalların hərəsində minimum bir-ikisi olur, bir aktyor kimi ordakı aktyor işi sizi qane edirmi? Baxanda zövq ala bilirsinizmi?

İlqar Fəhmi:

– İndi day yoxdu. Vaxtı ilə çox idi.

Müşfiq XAN:

– Adına ən azından serial deyirlər də. Bu bacanaqlardı-filandı, serial tipli gedir, onlar. Təəssüf ki, onları serial adı ilə verirlər.

Şeyx Əbdül:

– Yaradıcı insanlardan asılı olmayan…

Vidadi Həsənov:

– Yoxsa bilirsiniz də, Azərbaycan kinosu, teatrı heç vaxt rejissor sarıdan qıtlıq çəkməyib. İstedadlı aktyorlar sarıdan qıtlıq yoxdur. Yazar sarıdan qıtlıq yoxdur. Bu yaxında uşaqlar evdə kitabları tökürdü. Elə təsadüfən Axundzadənin kitabını açdım. Deyir ki, Avropa xalqlarından fərqli olaraq, mənim xalqımın çox böyük fitri istedadı var. Bir çoxlarının bəyənmədiyi Mirzə Fətəli Axundzadə deyir bu sözü.

Şeyx Əbdül:

– Bizim and yerimiz!

Vidadi Həsənov:

– İndi bir şeyi də deyim də. Çoxdan oxumuşdum, indi yadıma düşdü, Bonopartın bir sözü var. Deyir, müharibə aparmaq üçün 3 vacib şey var –birinci puldu, ikinci puldu, üçüncü yenə də puldu. Müharibə dövründən danışırıq. Biz hamımız ağlı başında olan insanlarıq. Bilirik ki, müharibə aparmaq külli miqdarda vəsait tələb edən bir şeydir. O təkcə qəhrəmanlıq deyil. O təkcə hansısa, mənəvi, sosial bir şey deyil. O həm də külli miqdarda vəsaitdi, puldu. Əgər müharibə bu qədər vəsait tələb edirsə, bəs müharibə haqqında çəkilən film də o qədər pul tələb etməyəcəkmi? Bu filmdə də canlı tanklar hərəkət edəcək, canlı təyyarələr hərəkət edəcək, aktyorlardan əlavə kütləvi şəkildə hərbçilər iştirak edəcək.

Müşfiq XAN

– Partlayış səhnələri, yanacaq, barıt-filan…

Vidadi Həsənov:

– Tüfəngi, tankı, topu, geyimi, hamısı. Mən düşünürəm ki, biz dövlətə təşəkkür etməliyik. Dövlət hələ kinoya yardım edir. Amma Əbdül müəllim bilir də, mən bir ssenari kurslarına getmişdim. Gürcüstanda oxudum. Orda 26 yaşında bir gənc rejissorla tanış oldum, 6 film çəkmişdi və dövlətdən bir qəpik də pul almayıb. Bu insan bacarıqlıdır, müasirdir, bütün kino bazarlarında iştirak edir, öz ssenarisi ilə hamını maraqlandırmağı bacarır. Təşkilatlardan pulunu alır, heç kəsin də qabağında cavabdeh deyil. Özü də nə istəyir onu çəkir. Müəllif kinosu da ki, artıq bilirik də – dünyada ən məşhur, ən tələb olunan və ən yaxşı pula alınan bir şeydi. Əlbəttə, mən burda danışdıqlarımızın hamısı ilə razıyam. Bilirsiniz, Allah rəhmət eləsin Səməndər müəllimə, bu kino ki, var, qəliz məsələdir. Bu yaxınlarda hardasa rast gəldim, biri deyir mən ədalət axtarıram. O biri deyir, axtarma yoxdu. Deyir necə yəni yoxdu. İzah edir ki, bilirsən nəyə görə yoxdu? Çünki hər insanın öz ədaləti var. Sən öz istədiyin ədaləti heç kəsdə tapa bilməyəcəksən axı, özündə tapacaqsan. Mən də düşünürəm ki, kino sənayesi ilə məşğul olan bütün insanlar bunun necə vacib iş olduğunu başa düşür. Kinonun içində olanlar da bilir ki, bu nə qədər vacib bir işdir. Sadəcə olaraq, indi bu məslələri hər kəsin həqiqəti ilə həll etmək olmaz. Bunda yaxşı nümunələrdən istifadə etmək lazımdır. Bizim belə filmlərimiz olub deməklə, biz heç də elə yeni filmlər çəkmirik ki. Əfsuslar olsun, çox zaman bu nostalji ilə bir çox insanlar özlərini aldada-aldada yaşayır, yaradıcılığını da başa vurur, ömrünü də. Mən düşünürəm ki, az yaşım yoxdur, mən də aldatmışam da, aldanıram da. Puşkinin yaxşı sözü var: “məni aldatmaq çətin deyil, mən özüm aldananda sevinirəm.” Sizin serialla bağlı sualınıza gəldikdə isə, o sahələrin problemləri çoxdur. Baxın, serial çəkilməyən vaxtlarda Azərbaycanda bir dənə serial çəkilmirdi. Hamı deyirdi ki, serial çəkilsin. Aydın məsələdir də sel gələndə…

Şeyx Əbdül:

– Çör-çöpü gətirir…

Vidadi Həsənov:

– Mən bütün serialları demirəm. Düşünürəm ki, qoy alayarımçıq da olsa, alababat da olsa, lap bir az qeyri-peşəkar adamlar da olsa çəksinlər, çəkilsinlər. Amma bu iş haçansa durulmağa gedəcək. Başlamaq çətin idi.

Müşfiq XAN:

– Açığı filmləri vaxtında verdilər. Özü də dediyiniz kimi, bum kimi oldu. Birdən birə bütün telekanallarda bir, ən azı iki serial başladı.

İlqar Fəhmi:

– Birdən birə hökumət pul buraxdı də.

Vidadi Həsənov:

– O serialı da çəkən adamların özündən asılı olmayan səbəblər var. Biz o işin içində deyilik axı. Baxın, mən nəşriyyat işindən heç nə bilmirəm. Amma siz nəşriyyatların problemlərini çox yaxşı bilirsiniz. Ona görə də gərək çörəyi çörəkçiyə verəsən də. Biz atın qabağına ət qoyuruq, itin qabağına ot qoyuruq. Belə olmaz. Hərdən gərək çörəyi çörəkçiyə verəsən. Kino bizimlə bitmir ki, kino 5 ilə, 10 ilə nə yaranır, nə də qurtaran bir şeydir. Biz bir az qabağa baxanda, o tunelin sonundakı işığı görə bilməliyik. Vaxt gələcək əlbəttə, Azərbaycan kinosu da bütün bunların hamısından keçəcək. Çünki bütün dövrlərdə, bütün ölkələrdə bu olub. Amma insanıq də, istəyərik ki, bizim də dövrümüzdə bir az olsun. Misal üçün, insanlar vardı, çox görmək istəyirdi metronu, amma görə bilmədi. Əsas odur ki, dayanmaq olmaz. Daim bir hərəkət olmalıdı. Bayaq siz qeyd etdiniz, eyni problemləri teatr mühitimizdə də görə bilərik. Amma son dövrlər yeni teatrlar açıldı. Əgər bu qədər qəlizdirsə, çətindirsə, mümkünsüzdürsə onda niyə açılır? Deməli, məsələ hələ o qədər qara deyil də. Adam var səhər durub günəşə baxanda deyir nə qara günəşdir bu. Günəş neyləsin? O adam özü günəşi qara görmək istəyir də. Hərdən bir az nikbin olmaq lazımdır. Mən düşünürəm ki, biz bunu nə yaratmışıq, nə də sonuncu adamlarıyıq. Kino da, mədəniyyət də, incəsənət də mənəviyyatdır. Əvvəlcə də dedim ki, bu çox həsas bir məsələdir, mənəvi məsələdir. Əlbəttə, hər bir ədəbiyyat, incəsənət nümunəsi insanın qafasına deyil, qəlbinə yönəlib. O filmlərdə işləyən insanların hər biri aşağı-yuxarı ora qəlblərini qoyublar. Və o qəlblərini qoyduqları filmlər də aşağı-yuxarı kiminsə qəlbi, hissiyatı varsa, insanlara təsir edir, ondan zövq alırlar. Onlar o filmləri dəyərləndirirlər. Dəvətə görə çox sağ olun. “Hədəf” şirkəti bizim üçün doğma məkandır. Biz sizin də Azərbaycan mənəviyyatı, maarifi, ədəbiyyatı, mədəniyyətinin inkişafı sahəsində gördüyünüz bütün işləri çalışırıq izləyək, gözləyək. Və sizə də işlərinizdə uğurlar arzu edirəm.

Müşfiq XAN:

– Təşəkkür edirəm.

Şeyx Əbdül:

– Mən istəyirəm Vidadi müəllimin sözünə qüvvət verim. Heç nə etməməkdənsə, nəsə iş görmək lazımdır. Yəni iş görülərsə əgər, içindən biri ələnib çıxar inşallah. Allahdan buyruq, ağzıma quyruq desək, onda heç nə əmələ gəlməz ki. Müəyyən işlər görülməsi məsləhətdir. İşləri dayandırmaq olmaz. Onsuz da hər şey ələnəcək. Hər şey yavaş-yavaş öz yerini tutacaq.

Vidadi Həsənov:

– Bizdə yaxşı bir məhsul ortalığa qoyulan kimi onu Hollivudun yaxşı filmi ilə müqayisə edib deyirlər, bu nə kinodur ki? Pis bir şey çəkən kimi özümüzünkülərlə müqayisə edirlər.

Şeyx Əbdül:

– “Çölçü” filminə baxmamısınız? Vidadi müəllimin ssenarisi ilə çəkilib.

Müşfiq XAN:

– Baxmışam, amma internetdə yoxdu, gərək qoyulsun ki, hamı baxsın.

Şeyx Əbdül:

– Yoxdu niyə qoymursuz ki?

Vidadi Həsənov:

– Vallah, mən nə bilim…

Şeyx Əbdül:

– Cavan bir rejissor çəkib. Birinci debütüdür, deyəsən.

Müşfiq XAN:

– Şamil Əliyev, “Etiraf”dan sonra ikinci tammetrajlı filmidir. Amma “Çölçü”dür, “Nabat”dır, yəni mükafatlar alan filmlərimizin çoxu “youtube” portalında yoxdur ki, kinoteatra əli çatmayanlar heç olmasa ordan baxa bilsinlər.

Əyyub Qiyas:

– “Çölçü”nü Space telekanalı verəndən sonra “youtube”də yerləşdiriblər.

Müşfiq XAN:

– Mən dünən axtardım, yox idi. Ümumiyyətlə, təkcə internetdən söhbət getmir. Bir neçə il əvvəl maraqlı bir disk dəsti buraxmışdılar. Deməli, içərisində 100 Azərbaycan filmi yer alırdı. Düzdü, yeni, öz hesabına çəkilən filmlər də var idi, amma çoxu möhürünü qoymuş filmlərdir. O vaxt bir dəst almışdım, indi iş otağımda durur. Təəssüf ki, elə disklər indi yoxdu…

Əyyub Qiyas:

– Müşfiq Hətəmovun ideyası idi.

İlqar Fəhmi:

– Bilirsiz, Mədəniyyət nazirliyinin yeni çəkilən filmləri televiziyaya çıxarması üçün nə qədər problemlər yaranır. Biz indi mübahisə edirik ki, bu filmlər televiziyaya niyə çıxmır, niyə az nümayiş olunur. Televiziya da deyir ki, Mədəniyyət nazirliyi mənə pul versin, göstərim. Mədəniyyət nazirliyi isə deyir ki, yox televiziya özü mənə pul versin. Bizdə milli filmlər əsasən 2002-2003-cü ildən istehsal olunmağa başlayıb. Misalçün, 2003, 2004, 2005-in elə filmləri var ki, onlar heç vaxtında televiziyada nümayiş olunmayıb.

Şeyx Əbdül:

– Göstəriblər bir neçə dəfə rəhmətlik Fikrət Əliyevin filmlərini.

İlqar Fəhmi:

– Elə onun “Yuxu” filmi 2001-də çəkilib. Hətta ondan qabaqkılar da var.

Əyyub Qiyas:

– Əslində televiziya filmi göstərdiyinə görə efir haqqını ödəməlidir.

Şeyx Əbdül:

– Qanunla televiziya verməlidir.

Əyyub Qiyas:

– Bu dünyanın hər yerində belədir. Sən öz efir vaxtını doldurmaq üçün film göstərirsənsə, onun pulunu verməlisən.

Müşfiq XAN:

– Bizdə istehsal olunan filmlərin bir çoxunda janrını adətən qarışıq yazırlar. Melodrama, döyüş, məhəbbət mövzuları. Amma sırf məhəbbət mövzusunda filmlər çox azdı. Etiraf edək ki, gənclərin əksəriyyəti belə filmlərə baxır. İstər seriallar olsun, istərsə də tammetrajlı bədii filmlər. Məhəbbət mövzulu filmlər azdır. Və bir də uşaqlar üçün olan filmlər. Bir neçə gün əvvəl Əyyub müəllimin milli kinomuzla bağlı maraqlı bir müsahibəsini oxudum. Azərbaycan filminin tarixinə bir baxış idi. Çoxlu zəngin məlumat var idi. Elə müsahibəni oxuyandan sonra da, indi də məni bir sual düşündürməyə başladı: 70-80-ci illərin film məhsuldarlığı bu gün niyə yoxdur? Bugünkü dövrdə çəkilən xeyli yeni filmlərimiz var, amma bunlar arasında uşaq filmləri azlıq təşkil edir. Mən dəfələrlə axtarmışam, tapmamışam. Evdə uşaqlarla ancaq birini tapıb baxa bilmişik – “Dərs” filminə. Bilmirəm baxmısınız, ya yox. Maraqlı filmdir, ən azından yenidir, müasirdi və adam baxmağa həvəslənir, necə deyim, borclanır. Amma belə filmlər çox azdır də…

Əyyub Qiyas:

– “Dərs” filmini Rafiq Əliyevlə Cavid Təvəkkül çəkib.

Müşfiq XAN:

– Mozalanın tərkibində olanlar heç, tammetrajlılar azdı.

İlqar Fəhmi:

– Az yox e, neçə illərdir Mədəniyyət nazirliyi bunun üstündə mübahisə edir.

Müşfiq XAN:

– Müharibə mövzulu filmlərimizə baxanda məni həmişə bir şey düşündürür – tam qələbədən, yəni erməni işğalında olan torpaqlarımızı geri qaytardıqdan sonra müharibə mövzulu filmlərimizdəki yeniliklər nə olacaq, yəni, burda qalib və məğlub ordunun müharibə filmləri anlayışı var axı. Misalçün, ermənilər Qarabağ müharibəsi mövzusunda bizdən xeyli az film çəkiblər. 2008-də çəkdikləri “Atılmayan güllələr” və bu səpgidə bir neçə film xaricində demək olar ki, heç nə yoxdur. Bizdə isə söhbətimizin əvvəlində danışdığımız kimi müharibə mövzusunda xeyli film çəkilib. Necə düşünürsünüz, bu, Qarabağın bizim ağrı-acılı yerimiz olduğundanmı irəli gəlir?

İlqar Fəhmi:

– Mənim özümə də həmişə bir şey maraqlı olub. Bir az qurdaladın, material azdı, çünki gedə bilmirik. Sən deyən məsələ mənimçün həmişə aktualdır. Fikirləşmişəm, tutaq ki, Almaniyada müharibədən sonra kino var idi. İndiyə qədər də almanlar müharibə haqqında kino çəkirlər. Onlar necə çəkirlər?

Əyyub Qiyas:

– Çəkiblər?

İlqar Fəhmi:

– Hə, müharibə haqqında o qədər kinoları var ki.

Əyyub Qiyas:

– Rus prokatının qəbul elədiyi filmlər də var. Konkret hərbi əməliyyatlar var ki, İkinci dünya Müharibəsində qələbə qazandıqları hərbi əməliyyatlardan filmlər çəkiblər.

İlqar Fəhmi:

– Sonda yenə də məğlubiyyət var. Amma onlar nə edirdilər? Onlar məsələni belə qoyurdular ki, məğlub olan rejimdir, siyasətçidir, amma əsgəri ideallaşdırıb qəhrəman halında verirdilər ki, məğlubiyyət olsa da, fərdlər qələbə çalır. Bax, bunlar qəhrəmandır.

Əyyub Qiyas:

– Bununla razıyam. Tutaq ki, Mübariz İbrahimov haqqında bədii film çəkmək tam mümkündür. Əsgərlər haqqında, “Nabat” filmindəki süjet xətti ətrafında və s. Yəni konkret olaraq faktlra, insan faktoruna istinad etməklə. Götürək Həzi Aslanov haqqında filmi, nəyə görə dövründə maraqlı və normal büdcəli bir film idi? Nəyə görə tamaşaçı tərəfindən qəbul edilmişdi? Və SSRİ prokatında və bəzi Avropa, bir çox sosialist ölkələri də o filmi aldılar. Çünki konkret olaraq orda dramaturgiya var idi, çünki qalibiyyət var idi. Sonunda fakt var idi. Həzi Aslanov filan alman generalı ilə mübarizədə döyüş taktikasına görə seçilmişdi, fərqlənmişdi. Yəni bu mövzu bir az həssas mövzudu. Allah qoysa qələbədən sonra biz müharibə haqqında çox dəyərli filmlər çəkəcəyik. Ona pul da tapılacaq, dövlətin də pulu tapılacaq, prodüserlərin də pulu tapılacaq. Çünki ürəklərini  verməyə, canlarını verməyə hazır olan insanlar bunu edəcəklər. Bu məslənin bir tərəfidir.

Şeyx Əbdül:

– Burda bir zaman faktı da var. Müharibə tükənməlidir ki, millət əvvəlcə sənətkarı bir dərk eləsin. “Durnaların uçuşu” müharibə mövzusunda ilk bədii film idi, yüksək səviyyəli bir film idi. Filmin rejissoru Kalatozova qədər müharibə haqqında olanlar xronika və sənədli filmlər idi. Müharibə özü böyük bir faciə, böyük bir fəlsəfi, insan taleyini həll edən bir şeydi, qırğındır. Həm də bunun siyasi tərəfləri var. Vaxt keçməlidir ki, o insanların şüurunda oturuşsun və ona yanaşma formalaşsın.

İlqar Fəhmi:

– Sovetin ən yaxşı müharibə filmləri 70-ci illərdə çəkilənlər hesab olunur.

Əyyyub Qiyas:

– Yəni, ən azı müharibədən 15-20 il sonra.

İlqar Fəhmi:

– Çünki ondan əvvəlkilər Əbdül müəllim demişkən, Stalinin vaxtında olub. Daha çox təbliğat, pafos filmləridir.

Şeyx Əbdül:

– Sənət əsərləri ondan sonra başlayır.

Əyyub Qiyas:

– Müşfiq müəllim, bu bir yanaşma, sonra ikinci mövzu olaraq biz dedik ki, dövlət pul ayırır, vəsait ayırır, filmlər olmur və yaxud da zəif filmlər çəkilir və sair. Mənə elə gəlir ki, dövlət bizim kinomuza həm xeyirxahlıq edir, həm də mane olur. Nəyə görə? Çünki rejissorlar – konkret kino yaradanlar arxayındılar ki, mən filmi batırsam da, batırmasam da bu pul var. 500 mini verirlər, amma bu pulu tələb etməyəcəklər məndən. Əgər dövlət bir milyon büdcəsi olan filmə desə ki, qardaş mən bu filmi verirəm sənə və konkret biznes plan var, tələb var, onda vəziyyət başqa cür olar. Film sənayedir, fabrikdir, bu pul gətirməlidir. Pul gətirmirsə, niyə bunu çəkirsən? Məsələn, bayaq İlqar müəllim dedi, sırf ideoloji filmlər var. Bu artıq dövlətin siyasi maraqlarını əks etdirir. Buna dövlət kifayət qədər pul ayırır və onun arxasında dövlətin öz marağı var. Yəni burda pul qazanmaq istəmir, dövlətin konkret hədəfi var. Amerika da belə hədəfli filmlər çəkir. Rusiya da çəkir, dünyanın hər yerində çəkilir.

Müşfiq XAN:

– Bunlar mədəniyyət tarixində qala biləcək filmlərdir.

Əyyub Qiyas:

– Bəli, amma sırf yaradıcı filmlər və dünyaya çıxarılacaq filmlər, yəni pul qoyulan filmlər və pul qoyan tərəfin istədiyi filmələr də var. Əgər prodüserliyi dövlət edirsə, pulu tələb etməlidir. Bu pulun arxasında durmalıdır və marağının təəsübünü çəkməlidir: “Qardaş, mən sənə bir milyon pul verirəm, get çək. Bir ilə pulu qaytara biləcəksən? Yox. Onda mən sənə pul vermirəm.” Belə olan halda diletantlar kinodan uzaqlaşacaq. Onda hər adam kino çəkmək azarına düşməyəcək. Onda hər adam ssenari yazmayacaq.

İlqar Fəhmi:

– İndi Əyyub müəllim, sən onun mexanizmini necə görürsən? Məsələn, mən təzə başlayanda yadıma gəlir ki, bizim nazirlik ssenariləri bəyənirdi. Və baxırdı ki, hə, bir adam yaxşı danışır, qəşəng çıxış edir, deyir mən belə çəkəcəm, elə çəkəcəm, festivala çıxaracam, filan edəcəm. Sonra da işi iflas edirdi. Yəni bunu qabaqcadan dəqiq necə eləmək mümkündür? Sən bir ssenari yazırsan, sən əminsən ki, camaat gəlib bu ssenariyə baxacaq? Çəkibsən, amma gəlib baxmırlar. Yəni onun qayda qanunları var?

Əyyub Qiyas:

– Bunun məktəbi var da, bu göydən gəlmir ki. Prodüser düşünüb qarşısına konkret mövzunu qoyur. Belə olanda hər adamı, tutaq ki, məni çağırıb, ssenari yazdırmayacaq onda və yaxud da Müşfiqi çağırıb ssenari yazdırmayacaq. Prodüser şərt qoyur, deyir ki, bax bu gün bu mövzuda, aktual olan filan mövzuda çəksəm, mən bunu iki il ərzində sata biləcəm. Düzdür? Kino sənayesində yaradıcılıq pul gətirir. Nəyə görə rejissorun, aktyorun, senaristin qiyməti böyük olur? Ona görə ki, yalnız həmin böyük pullar böyük pullar qazandıra bilər.

Şeyx Əbdül:

– Mən bir az ona düzəliş edim. İkinizin də sözündə böyük həqiqət var. O vaxt klassik kino mədəniyyəti tariximiz olduğu üçün bu işi də yoluna qoyan möhtəşəm sənət, elm, mədəniyyət xadimlərindən ibarət bədii şura var idi.

Əyyub Qiyas:

– Hə, bədi şura… Bu gün də var də müəllim, o.

Şeyx Əbdül:

– Yoxdur. Mən formal bədii şuradan danışmıram. Mən böyük sənətkarlardan danışıram. Özü də təsadüfi adamlar yox ha – İmran Qasımov, Mirzə İbrahimov, Tahir Salahov, kimlər, kimlər. Seyidzadələr, Tağızadələr filanlar. Və ssenari yazılanda hamı, Vidadi də işin içərisində çox olub də, kinoda Sovet dönəmində də, deməli o ssenari redaktor kolleqası tərəfindən qəbul edilməli idi. Hamısı da sənət adamları idi. Xüsusən bura İsa Hüseynov, Əhməd ağa Muğanlı, Yusif Səmədoğlu, İsi Məlikzadə, Fərman Kərimzadə və başqaları daxil idi. Elə belə adamlar deyildi. Və onda bilinirdi ki, bu mövzu, bu sujet filan rejissora münasibdir.

Müşfiq XAN:

– Əyyub müəllim, necə düşünürsünüz, siz özünüz ssenarini yazırsınız da, birinci bunun nəsr versiyası işlənilməlidir, sonra ssenari yazılmalıdır? Yoxsa əksinə? Çünki praktikada “Üçüncü adam” filmi (1949), daha sonra romanı (1950) kimi nümunələr də var.

Əyyub Qiyas:

– Müşfiq müəllim, bu kino bayaq Vidadi müəllim dediyi kimi, qəliz məsələdir. Kino məktəbdir. Kinonun əlifbası var. Bu çərçivənin içində kino hərəkət edir.

Müşfiq XAN:

– Bir seriyasının ssenarisi 80 manata yazılan kino da?

Əyyub Qiyas:

– Mən peşəkar kinodan danışıram. 80 manata ssenari yazmaq başqa şeydir. O xalturadır. Bax, bu kinonun içində olan adamlar, ssenarini yazan adamlar və yaxud Əbdül müəllim də dediyi kimi, yuxarıdan başlayan –  redkalleqa, bədii şura, burda peşəkarlar oturmalıdır birinci növbədə və peşəkar filmlər çəkilməlidir. Peşəkar deyəndə bunun təhsili olmalıdır, məktəbi olmalıdır, bunun artıq müəyyən təcrübəsi olmalıdır. Qısametrajlı filmlərlə, tutaq ki, rejissorun bir neçə qısametrajlı filmləri olmalıdır. Və o filmlər özlərini təsdiq eləməlidir. Artıq bu zaman ona böyük, bütöv filmlər verilə bilər. Bunlar olmadan birdəfəlik diletant kimi mən gəlirəm otururam ortalıqda, bu ssenari mənimdir, mən film çəkəcəm və tutuzduracam – belə şeylər mümkün deyil. Sən nəzəriyyəni gözəl danışa bilərsən, dünya kinosu haqqında gözəl fikirlər deyə bilərsən, son Hollivud aktyorlarının hamısının dədəsinin adını əzbər deyə bilərsən. Bu fakt deyil. Fakt kameranın arxasında aktyorla işləməkdən başlayır, işıqla işləməkdən başlayır, operatorla işləməkdən başlayır, rəssamla işləməkdən başlayır. Və bu başlamaqlar, başlamaqlar, başlamaqlar gedir, davam edir. Teatr qarderobdan başlayan kimi film ədəbi materialdan başlayır. Rejissorla müəllifin işi olmalıdır.Təcrübədə müəllif filmləri də var, bədii material əsasında çəkilən rejissor filmləri də. Müəllif filmləri nədir? Yəni rejissoru da, ssenarini müəllifi də özüdür. Dünyada bu artıq öz yerini alıb. Çünki rejissor artıq nə yazacağını, nə çəkəcəyini bilir. Bizdə çox təssüf ki, bu istəyə meyl edənlər var. Amma hələki ortaya dəyərli iş qoyanlar yoxdur. Mən bir fakt gətirim. Bayaqdan orda posterini görürəm, yadıma düşür, məsələn, “Aktrisa” filmi. Yəni bunun üstündə birmənalı şəkildə dayanmaq lazımdır. İkisi də mənim dostumdur. Filmin rejissoru Rövşən İsax da, ssenari müəllifi İlqar Fəhmi də. Bu film nəyə görə uğurlu filmdir. Məsələn, Rövşən, Vidadi müəllimin tələbəsi olub, bizim də tələbə yoldaşımız idi. Bu film nəyə görə uğurlu alındı. Ədəbi material var idi, yəni “Aktrisa” romanı var idi ortalıqda. Rejissor bu romanı oxumuşdu, roman kimi, bədii material kimi oxumuşdu. Bu bədii materialda özünün dramatik həllini tapmışdı. Və Rövşən dedi ki, bir neçə il işləmişəm üstündə. Bu doğurdan da belə olmalıdır. Yəni A-dan Z-yə kimi nə çəkəcək, filmin raskadrovkasını edəcək və s. Ondan sonra müəlliflə – romanın sahibi ilə oturub öz rejissor kadrovkasında razılaşmaya gəliblər ki, belə bir şey çəkirlik. Və mən Rövşəndən də, İlqardan da eşitmişəm ki, çox böyük mübahisələr, çox böyük narazılıqlar olub. Rejissor deyib ki, yox, mən bunu kadrdan çıxardacam, müəllif deyib ki, yox bunu salmaq lazımdır. Amma sonuda ortaq məxrəcə gəlinib. Nəticədə çox gözəl bir film yaranıb. Bax film belə olmalıdır. Filmə yanaşma belə olmalıdır. Biz belə yanaşmayacağıqsa, ortalıqda yaxşı filmlər çəkilməyəcək. Deyirik ildə 6-7 film çəkilir.

İlqar Fəhmi:

– 4-ü tammmetrajlıdı, amma qısametrajlı ilə hamısı bir yerdə 7 film çəkilir.

Əyyub Qiyas:

– 4 film çəkilir, Müşfiq müəllim. Tutaq ki, bir film çəkilə bilər. Bir milyon, 700 min, 800 min, 500 min ona-buna verməkdənsə, 4 milyona bir film çəkmək olar, amma gözəl bir film çəkmək olar. Bilirsiniz nə etmək olar? Lap İrandan, lap Türkiyədən, lap Rusiyanın özündən peşəkarlar da çağırmaq olar. Bizim özümüzün ustadlarımız var də. Nə olub Əbdül müəllimə, kameranın arxasına versəniz 50 nəfərə orda ustad dərsi keçər. Söhbət nədən gedir? Ustadları çağırmaq lazımdır. 2-3 nəfər də cavan rejissoru qoşmaq lazımdır ona ki, get ondan kamera ilə işləməyi öyrən, aktyorla işləməyi öyrən. Bundan sonra 2 filmdən, 3 filmdən sonra o film özünün o qoyulan 2 milyonu, 5 milyonu da geri qaytaracaq, normal film də olacaq.

Müşfiq XAN:

– Belə olsa, rejissorun imzası bir daha təsdiqlənəcək.

Vidadi Həsənov:

– Biz ssenari kursunda olanda, orda yalnız ssenaristlərlə treninqlər, məşğələlər, dərslər keçirilmirdi. Avropa Kinomatoqrafçılar Assosasiyasının tədbiri idi deyə, burda vacib, önəmli bir şey var idi. Biz hətta indi filmdən danışanda ssenarist, rejissor deyirik, amma unuduruq ki, filmin çox vacib, önəmli məsələlərindən biri də prodüserlikdir. Və ondan da vacibi olan menecment məsələsidir. Bilirsiz necədir? Bədii şuralar-filanlar çox yaxşı şeydir Əbdül müəllim. Amma bax çox adamlar deyir ki, mən elə qəliz film çəkmişəm ki, ona görə ona camaat baxmır. Mən də deyirəm ki, Kafkadan qəliz yazan var ki, bəyəm? Amma Kafkanın kitabına pul verirlər. Bəs onda Kafkanın kitablarına niyə pul verirlər? O biri də deyir ki, məsələn, mən elə film çəkirəm ki, hamı gəlməlidir ona, amma camaatın pulu yoxdur. Bir şeyi deyək də, bu mədəniyyət, incəsənət əsəri elə bir şeydir ki, onun yaxşı və pis olduğunu biz nə ilə ölçək? Teatrşünasların, kinoşünasların yazıları iləmi? Onda Eyzenşteyn niyə görə deyir ki, mən filmlərimi sənətçi dostlarım üçün çəkmirəm. Onlar mənim filmlərimə baxmırlar. Məşhur bir rus teatr rejissoru var idi – Qriqori Tolstunov. O dedi ki, mən heç vaxt teatrşünaslar üçün tamaşa qoymuram. Çünki onlar əsəri oxuyurlar, gəlirlər öz tamaşalarını görmək istəyirlər. Onlar mənim tamaşama baxmırlar. Bilirsiniz necədir? Əgər biz sovet kinodüşüncəsindən danışacağıqsa, əlbəttə günahkar həmişə rejissor olacaq, ssenarist olacaq. Həmişə bir günahkar tapılacaq, Cəlil Məmmədquluzadənin “Çay Dəstgahı”ndakı kimi mütləq bir qaşıq tapılacaq. Film ssenari hazır olan müddətdə artıq onun satılmasına qədər məsələlər həll olunmursa, biz ha deyək ki, mən yaxşı kino çəkirəm, festivallara gedirəm, faydası olmayacaq. Çəkməçi tində bir ayaqqabı dükanı açır. Pul qazana bilməyəndə bağlayır, gedir başqa işlə məşğul olur. Kino üçün bir meyar var. O tamaşaçı gətirməlidir, pul gətirməlidir. Bizim isə kinoprokat sahəmiz – mən indi Azərbaycan gerçəkliyindən, reallığından danışıram, yoxdur. Kimsə yaxşı bir film çəkirsə, lap sabah onun təbliğinə də pul ayrılmalıdır ki, film sabah başa çatandan sonra filmi təbliğ eləsinlər. “Titanik” filmi ekranlara çıxmamış reklamı ilə xeyli pul qazanmışdı. Axı sabah insanlar bu pulu da bura xərcləsələr, gedib harda baxacaqlar bu filmə? Niyə Hollivud hansısa bir filmin dünya nümayişini keçirir? Amma bizdə, biz ancaq iki kinoteatrda gedib baxa bilirik. Yəni hər zaman bayaq dediyimiz kimi, yaxşı ssenari yazılacaq. Lap ola bilsin heç kim yazmasın, rejissor götürüb özü yazacaq. İnsanların bu işi görmək üçün pulu olmalıdır. Baxın, bizim bir çox biznes adamları yadınıza gəlir? Onlar hələ 90-cı illərdə Sədərəkdən al burda sat, iki manat qazan, biznesmenəm. Belə biznesmen olmaz axı. Kino isə o sahədir ki, bura 10 manat qoyanda sən 100 manat çıxara bilərsən. Bir milyon qoyub, 10 milyonlarla, 20 milyonlarla pul götürürlər. O prodüser olmasa, menecment yaranmasa, o insanların dünya kinofestivallarından, dünya kino tendensiyasından, dünya kino industriyasından xəbərləri olmasa, biz ömrü boyu elə özümüz çəkəcəyik, özümüz baxacağıq.

İlqar Fəhmi:

– Heç olmasa müəllim, özümüzün baxması üçün şərait yaradılsın də. Özümüz də baxa bilmirik axı.

Vidadi Həsənov:

– Sonra bilirsiniz nə olacaq? Sonra da deyəcəyik, mənim xoşuma gəlmədi, pis kinodur. O birisi deyəcək: o aktyor belə idi. Bilirsiniz, əgər belə xəstəlik var ki, misalçün, kor bağırsaq – onu həmən kəsirsən, tullayırsan, atırsan. Bir də var mənim kimi adam – qocalıq xəstəliyi. Burda məsələ kor bağırsaqda deyil, burda bütün orqanlarda nəsə fəsadlar baş verir. Bizim kinomuza vaxt lazımdır. Amma onu da gözləmək olmaz. Kadrlar yetişdirmək lazımdır. Bilirsiniz, bu saat o qədər insanlarda inam yaranıb, hamı elə bilir ki, kino çəkə bilər.

Müşfiq XAN:

– Özünü buna inandıranlar var…

Əyyub Qiyas:

– Problem odur də. Həm də çox ciddi problemdir…

Vidadi Həsənov:

–Amma peşəkar adamların yanında olsa, peşəkar filmlərə baxsa, heç vaxt o insan özündən belə iddialara düşməz. Və axı biz hər şeyə kino deyə bilirik. Axı hər gördüyümüz kino deyil. Əvvəlcə kinonu da başqa şeydən fərqləndirmək lazımdır. Yəni nə ssenaristdir günahkar, nə operator. Biz operatoru İrandan gətiririk ki, gələndə özü ilə kamera da gətirsin və həmin kamera ilə film çəkirik. Öz operatorumuz çəkəndə “Arifleks”lə film çəkir…

Şeyx Əbdül:

– İndi ya Gürcüstandan alırıq prokatı, ya Ukraynadan alırıq, buna milyonlar veririk.

Əyyub Qiyas:

– Büdcənin böyük bir hissəsi prokata gedir. Təsəvvür edirsiz…

Müşfiq XAN:

– Bizim rejissorlarımızın, operatorlarımızın yoxdur ki, o kameraları?

Əyyub Qiyas:

– O kameradan yox. Dövlətin olmalıdır o. Çox bahalı bir şeydir və hər il də təzələnir.

Vidadi Həsənov:

– Biz indi bütün sahələrdə müasir standartlarla işləyirik, iqtisadiyyat-filan. Deyirik ki, bazar iqtisadiyyatıdır. Hər şey də ona yönəlik qurulmalıdır. Amma biz hələ kinomuzu, teatrımızı orda görə bilmərik. Dövləti çox sağ olsun. Əlbəttə dövlət yardım edir, dövlət maaş verir insanlara, amma bunun yanında azad kinostudiyalar olmalıdır, azad teatrlar olmalıdır. Bizdə azad sözü işlədiləndə, bir az yaxşı qarşılanmır, yəni müstəqil olmalıdır də. Müstəqil teatrlar, kinokompaniyalar yaranmalıdır. Baxın, “AZAL” şirkəti ilə bağlı deyirlər ki, qiymətləri niyə belə bahadır. Ona görə ki, rəqabət yoxdur. Müstəqil kompaniyalar üçün rəqabət olsa, orda da biletin də dəyəri aşağı düşər, xidmət məsələləri də yüksələr. Baxın, kino da belədir. Bir kinokompaniya sizin olsa, biri İlqarın olsa, biri Əyyubun olsa, biri mənim olsa, bizim də aramızda rəqabət gedər. Biz də öz məhsullarımızı bilərik. Bəlkə mən ancaq animasiya filmləri çəkəcəm, ancaq dedektiv filmlər çəkəcəm, Əyyub deyəcək mən ancaq seriallar istehsal edəcəm. Bilirsiz, onda o yerə serialla məşğul olan mütəxəssislər toplaşacaq, bura animasiya ilə məşğul olanlar.

Müşfiq XAN:

– Animasiyadan danışmayaq, animasiya sahəsi bizim ən yaralı yerimizdi…

Əyyub Qiyas:

– Misalçün deyirəm. Yəni dünya kinosu dedikdə, Hollivudun kinostudiyalarını götürəndə, orda da konkret olaraq formalaşıb, yəni konkret olaraq dedektiv filmlər çəkən prodüser mərkəzləri, prodakşınlar ayrıdır. Melodramalar çəkən, komediyalar çəkən prodakşnlar ayrı. Yəni bunlar ayrıdır. Belə də olmalıdır.

Müşfiq XAN:

– Xaricdə hətta bəzi nəşriyyatlar profillərini elə bölüblər.

Əyyub Qiyas:

– Profilin olması çox gözəl şeydir. Yenə ona qayıtmaq istəyirəm ki, ta o vaxta qədər ki, verilən pul tələb olunmayacaq, o pul batacaq. Və yaxud da yaxşı filmlər çəkilməyəcək, Müşfiq bəy. Dövlət pul verir, Mədəniyyət Nazirliyi pul verir, şərt qoysunlar qabağına – ən azından qoyulan pulun 70 faizini qaytarsınlar. Bütün filmi zay eləmək olmaz axı…

Şeyx Əbdül:

– Həmin bu bəyənmədiyimiz Sovet dönəmində, əvvəla milli kardların hazırlanması bir qırmızı xətlə gedirdi. Ona dövlət pul ayırırdı. Gedib Moskvada oxuyurduq, təhsil alırdıq. Bizim diplom filmimizin çəkilməsi üçün hər cür şərait yaradılırdı. Deməli prokat deyilən bir şey vardı, bayaq Vidadi dedi, orda SSRİ çərçivəsində yüz minlərlə insanlar işləyirdilər. Artıq film birinci kateqoriyada qəbul olunurdusa, artıq biz birinci kateqoriya ilə onun pulunu alırdıq. Çünki hər şey bir mərkəzdən idarə olunurdu, SSRİ səviyyəsində 15 respublika-filanlar. Yüzdə yüz, heç bir şübhə yox idi, bu birinci kateqoriya ilə SSRİ-də ən azı bir 40 milyon adam baxacaq. İkinci kateqoriyada isə biz 20 milyonu hesaba alırdıq. Məbləğlər var idi. Burda heç nə it-bat ola bilməzdi. Çünki həmin kateqoriya ilə işləyən prokat vardı, prokatda adamlar var idi, kinoteatrlar vardı və sair və ilaxır. Bunu qoyaq bir yana. Bu ola-ola niyə dağıtdıq? Başım çıxmır… Bu bir. Məsələn, mən istedadlı adamam, başdan ayağa istedadam. Mən sənə dünyanın ən yaxşı fırçasını gətirib verirəm, kağızın da verirəm, ən yaxşı boyasını da verirəm. Sən şəkil çəkə bilmirsənsə, çəkə bilməyəcəksən də. Bu şəkil çəkməyin mexanizmini bilmək lazımdır axı, burdan başlayır hamısı. Mən özümdən götürürəm şəxsən, 17 il Azərbaycan Kinostudiyasında çalışmışam. Adil İsgəndərovun aktyorluq sinfini qurtarmışdım, o dövr Azərbaycanın “Nəsimi” kimi, “Axırıncı aşırım” kimi, “Yeddi oğul istərəm” kimi filmlərində əsas rollarda oynamışdım. “Dəli Kür” kimi, “Şərikli çörək”, “Bizim Cəbiş müəllim” kimi filmlərdə rejissor işləyirdim – ikinci rejissor. 52 il kinoda işləmişəm. Və buna baxmayaraq, təzədən biz getdik Moskvada kino təhsili aldıq. Adicə iki hissəli film – 20 dəqiqəlik filmi biz çəkmək üçün, diplom filmi üçün mütləq sənə məşhur bir rejissor bədii rəhbər olmalı idi, məşhur bir kinossenarist sənin ssenarinə məsləhətçi olmalı idi və mütləq peşəkar bir operator, peşəkar rəssamlar, digər kino işçiləri sənə kömək eləməli idi.

İlqar Fəhmi:

– Və müəyyən məbləğ də ayrılırdı.

Şeyx Əbdül:

– Məbləğ də aydındır, məbləğ yüz faiz. Yəni baxmayaraq ki, sən peşəkar kino işçisisən, adicə iki hissə film çəkmək üçün mütləq o şərtlər olmalı idi. Mən bircə şeyin arzusundayam. Əlimizdə olan, oturuşmuş bütün dünya praktikasına cavab verə biləcək mexanizmi niyə dağıdırsan ki, təzədən qura bilmirsən? Bax, soruşuram də. Var idi də bu. Bunu saxlaya idin də. Müstəqillik dönəmində bütün kinostudiyalar bu və digər şəkildə demək olar ki, hamısı qorundu, yaşandı. Biz o boyda kinostudiyanın otaqlarını icarə versəydik, 10 kino çəkə bilərdik. Ortasından belə böldük, prezidentin də milli kinonun inkişafı üçün ayırdığı pula, yerin altında cəbbəxanamız var, topumuz, tankımız bütün silahlar – onların hamısı bilmirəm necə oldu… Oranı da kəsdik. Bir yaxşı ev tikdik neçə mərtəbə. O tərəfdə də bir restoran açmışdıq. Hamısı gözünün qabağında baş verib.

Əyyub Qiyas:

– Parkı-zadı vardı…

Şeyx Əbdül:

– “Yeddi oğul istərəm”, “Nəsimi”, “Axırıncı aşırım” kimi filmlərdə olan kənd epizodları hamısı orda – studiyanın həyətində çəkilirdi. Orda kəndi-filan qurub çəkirdik. Oranı da kəsdik ev tikdik, satdıq. İt də getdi, ip də. Oljas Süleymenovun papaq məsələsi kimi… Bilirsiniz necə? Milyard da ayırsalar, dövlət gecə-gündüz təpik döysün başında, avtomatla dayansınlar boynunun arxasında, əgər o işlə canıyanan, ürəyi yanan, bilən, peşəkar insanlar məşğul olmayacaqlarsa, onlar o işə rəhbərlik etməyəcəklərsə, heç bir şey alına bilməz. İşi işin üstündə dayanan, işi bilən adamlar görməlidir. Yoxsa gətirmisən küçədən birini işin başına qoyursan, mən deyirəm həmnəndi, o deyir damnandı.  Mən deyirəm qrim, o, deyir qrimi nəyə lazımdı, indi day krem-zad var, krem alırsan, yaxırsan, düzəlir. Mən sizə olan şeyi deyirəm.

Müşfiq XAN:

– Məncə maraqlı müzakirə oldu, hər birinizə təşəkkür edirəm.