“Bəstəkarı texnik kimi görmək doğru deyil” – Azər Hacıəsgərli ilə müsahibə

85 Baxış

_MG_3784

Bəstəkar Azər Hacıəsgərli ilə sentyabrın 18-i, Üzeyir Hacıbəylinin doğum günündə, Milli Musiqi günündə görüşdük. Musiqidən, kinodan, ümumiyyətlə, bir çox məsələdən danışdıq.

 

– Azər bəy, düzdür, bunu konkret zamana aid etmək doğru olmaz. Amma hansısa nöqtədə qərar vermək lazım gəlir. Necə oldu ki, bəstəkar olmağa qərar verdiniz?

– Musiqi mənə ən yaxın sahədir, bəlkə də, üzərimə götürdüyüm ən mürəkkəb işdir. Həddindən artıq məsuliyyətli, çətindir. Çox dinləməli, oxumalı, öyrənməlisən. Hansısa formulu, düsturu da yoxdur, hər insan bunu fərqli hiss edə bilər. Bəzən hansısa iş müəyyən mərhələyə çatanda bezməyə başlayırsan. Bəlkə də, o bezmə nöqtəsi ən püxtələşdiyin nöqtədir. Yəni hər şeyi atmağa hazır olduğun vaxtda yaradıcılığa başlama zamanı da gəlib çatır. Amma nə vaxt gəldi, nə vaxt başladı, dəqiq demək olmur. Həyat özü bunu tənzimləyir.  Müxtəlif insanlarla qarşılaşırsan, tanış olursan, ünsiyyət qurursan, bütün bunlar səni seçəcəyin yola daha da yaxınlaşdırır. Düşünürsən ki, başqa insanlarla qarşılaşsaydım, bəlkə də, hər şey tamam fərqli olardı, başqa yol seçərdim. Təbii ki, elə şeylər də var, itirirsən. Misalçün, həmişə demişəm ki, babam Tofiq Mahmud (yazıçı – C.Q.) yanımda olsaydı, bəlkə də, tamam başqa adam olar, başqa sənəti seçərdim, yaxud elə bu sənətdə daha çoxuna nail olardım, daha irəli gedərdim. Mənə elə gəlir, o, həmişə düzgün yol göstərə bilirdi. Amma eyni zamanda, bunlar taleyin seçimi, mənimsə yaşam proqramımdır. Hər şey, bax, elə belə olmalı idi.

– Xeyli filmə tərtibat vermisiniz?

– 20-yə yaxın filmə musiqi yazmışam. Bunlardan üçü tammetraj, yeddisi qısametrajlıdır. Bundan başqa, sənədli film, müəyyən videoçarxlar, reklam çarxları və sair kimi işlərim olub. Əlliyə yaxın filmin musiqi tərtibatını işləmişəm. Musiqi tərtibatına çox adam o qədər də əhəmiyyət vermir, amma filmə uyğunlaşmaq üçün vacibdir. Müstəqil musiqi yazmağın xətti tamam başqadır. Rahat olursan, sərhədlər az olur. Ancaq vizual olaraq filmdən asılılıq tamam başqadır. Həm vizual asılısan, həm də individuallıq göstərməlisən…

– Sərhədlər olan yerdə çətinlik də çox olur…

– Elədir. Çətin, həm də maraqlı olur. O çətinliyin içində də gərək özünü tapasan. Düşünürsən, götür-qoy edirsən, başlayırsan axtarışlar etməyə. Yazırsan, pozursan… Ən çətini də budur ki, dinləyici, tamaşaçı necə qarşılayacaq. Məncə, onun fəlsəfəsi daha güclüdür. Çünki filmdə bəstəkarın işi görüntünü daha da qabartmaq, təsir gücünü artırmaq, mükəmmələşdirməkdir.

– Səhv etmirəmsə, yaz aylarından birində filmlə bağlı festivalda qalib oldunuz.

– British Council və Ukrayna kinomərkəzinin təşkil etdiyi festival, əslində, ilkin mərhələdə təhsil proqramı idi. Bu proqramda Müstəqil Dövlətlər Birliyi ölkələrindən 50-yə yaxın bəstəkar iştirak edirdi. İştirakçıların arasından 13 bəstəkar seçildi. Qazaxıstandan, Ukraynadan, Polşadan, Ermənistandan və təbii ki, Azərbaycandan. Ölkəmizdən iki bəstəkar vardı – Firudin Allahverdi və mən. Kino musiqisinin əsasları, xaricdə müasir kinoda istifadə olunan texnikalarla iş prosesi öyrədildi. Sonda da ev tapşırığı verildi. Və 5 bəstəkar finalçı kimi seçilib Ukraynada keçirilən “Səssiz gecələr” festivalına dəvət aldı. Finalçılardan biri mən idim və britaniyalı rejissor Entoni Eskvitin 1928-ci ildə çəkdiyi səssiz “Metro” filminin musiqisini bəstələmək mənə tapşırılmışdı. Film 92 dəqiqə idi. 3 aya, 4 alət üçün musiqi bəstələdim. Yazmaq çətin olsa da, orda iştirak daha çətin idi. Burada adətən, öyrəşmişik ki, sənət adamları, dostlar, qohumlar hər zaman dəstək olurlar. Orda ölkəmizi təmsil etsəm də, Azərbaycanadan heç kim yox idi. Tənha qalmışdım. Bütün bunlardan Azərbaycan diaspora nümayəndələri sonradan xəbər tutdular.

Düşünürdüm, məni orda o qədər də ciddiyə almayacaqlar. Amma tam əksinə oldu. Filmdə canlı səslənəcək musiqi ifaçıların rəğbətini qazanmışdı. Buna görə çox həvəslə ifa etdilər. Hətta onların tələbilə xüsusi royal gətirilərək filmin səsləndiriləcəyi binada altıncı mərtəbəyə qaldırıldı. Filmin səslənməsi bitəndən sonra alqışları dinlədikcə ən çox keçirdiyim hiss Azərbaycandan kimlərinsə yanımda olması idi…

36367439_1791497447604830_8832959161756024832_o

– Ən çox uğur qazanan, ən çox səs gətirən layihən hansı olub?

– Əslində, bu layihə bitəndən sonra digərlərindən üstün olmasını heç vaxt düşünməmişəm. Sadəcə oldu, keçdi. Ən böyük qazancım layihə müddətində əldə etdiyim təcrübə, öyrəndiyim, tapdığım yeniliklər, tanış olduğum dünya çapında tanınmış sənətkarlardı. Ukraynada keçirilən səssiz filmlər festivalında qazandığım nailiyyət mənimçün böyük uğurdur, bu dərəcədə gözləmirdim.

Ümumiyyətlə, son vaxtlar Azərbaycan kinosunda rejissorlar orijinal müəllif musiqisindən, demək olar, çox az istifadə edirlər. Bu, çox yanlış yanaşmadır. Əsl kino musiqini dəyərləndirməkdir. Bu, olmasa konkret olaraq heç vaxt dünya kinosunun sürətli inkişafı ilə ayaqlaşa bilməyəcəyik. İndi dünya kinosunda yenilənmə gedir, rejisorlar avanqard elektron musiqinin tərtibatına üstünlük verir, bu sahədə ciddi axtarışlar aparırlar. Azərbaycanda isə bu axtarışlardan çox az adamın xəbəri var. Dünya kinosunda, musiqidə baş verən yeniliklərin öyrənilməsində, elektron musiqinin tədqiqi sahəsində Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasında ilk addımlar atılmaqdadır.

Digər tərəfdən, Azərbaycandan iki kino bəstəkarının beynəlxalq treninqdə iştirak etməsi onu göstərir ki, çətin şəraitdə belə, bu işi bacaran var.

– Sizin üçün ən doğma işiniz və ya bəstəniz hansıdır? Əminliklə “bunu Azər Haciəsgərli yaradıb” deyə biləcəyiniz bəstə.

– Bir dəfə müəllimim Aydın Əzimovla bir neçə əsəri təhlil edəndə dedi ki, musiqidə orta nöqtə var – sıfır nöqtəsi. O nöqtəni, məsələn, rəssamlıqda Da Vinçinin “Cakonda”sında görürsən. Heç kim bilmir ki, portertdəki qadın gülür, ya ağlayır. Bu sıfır nöqtəsidir. Musiqidə də o var. Hər bəstəkarda alınmır. Qulaq asırsan, bəzən kədərlidir, bəzən nəşəlidir, amma elə musiqi var ki, daxilində hislərə toxunur, yaşantı yaradır, səni mənən ucaldır. Dinlədiyin vaxtdakı əhval-ruhiyyənə uyğun təsir göstərir. Bir növ katalizator rolu oynayır.

– Hə, məsələn, İohan Sebastiyan Baxın “Do major Prelyuda”sı…

– Elədir. Dəqiq tutmusan. Bu, sıfır nöqtəsidir. Azərbaycan muğamlarında da belə məqamlar var. Mənsə onu hələ axtarıram. Tapsam, istəyimə nail olacam.

– Əksər qohumlarınız incəsənətdə öz sözlərini demiş adamlardı. Bu sizinçün hansısa əlavə məsuliyyət yaradır?

– Bu məsuliyyət daha çox Azərbaycana yönəlir. Çünki nə etmisənsə, nə üçün çalışmısansa, bu ölkəyə, bu xalqa, bu dövlətə qalır. Yəni bu barədə daha çox düşünürəm, nəinki ailəmin məsuliyyəti barədə. Bir misal çəkim, Üzeyir Hacıbəylinin dahiliyi nədə idi? Operettalarına yaşlı adam da baxa bilər, gənc də, uşaq da. Hamı zövq alır, çünki, hamı üçün mesaj payı var bu əsərlərdə. Məqsəd də elə budur. Elə sizdə də – jurnalistikada, ədəbiyyatda da belədir. Məsuliyyətimiz buna yönəlir.

– Üzeyir bəyin adını çəkmişkən, bu gün milli musiqi günüdür. Üzeyir bəyin də doğum günü…

– Azərbaycan musiqi gününün Üzeyir bəylə bağlı olması hamımız üçün örnəkdir. Onun kimi olmaq deməzdim, amma həmişə onun prinsipləriylə yaşamaq istəmişəm. Bəlkə də, Üzeyir bəyin etdiyinin yüzdə birini də edə bilməyəcəm, amma yenə də məqsədim ona doğru getməkdir. Bir reallıq da var ki, artıq qanunlar dəyişib. Yeniliyə adaptasiyanın özü də bir az çətindir. Daha kiçik formalara müraciət olunur. Elektron musiqi aktualdır. Avropada yeni cərəyanlar yaranır. Üstəlik, öz musiqimizi qorumalı, inkişaf etdirməliyik. Bunların hərəsi özünə görə ağır zəhmət və diqqət tələb edir.

– Ümumiyyətlə, kimlərdən təsirlənmisiz?

– Əvvəllər düşünürdüm ki, ancaq hansısa dahidən təsrilənməliyəm. Sonra yavaş-yavaş anladım ki, əslində, pis şeydən də təsirlənmək lazımdır. Maksimum dərəcədə hər şeydən bacardığın qədər peşəkarlıq baxımından özünə xeyir götürməlisən, öyrənməyə çalışmalısan. Hərdən bayağı mahnıları eşidəndə düşünürəm ki, bununla necə auditoriya yığa bilirlər. Pisi də, yaxşını dinləyəndə, gərək həmişə öyrənəsən, irəliyə gedəsən, özü də düzgün yolla.

– Yaxşının yaxşılığını dəyərləndirmək üçün pislərin də dadını bilmək lazımdır…

– Məcburən (gülür).

– Ən yaxşı bəstəkarlar siyahınızda kimlər var?

– Əslində, bəstəkarlar yox, əsərlər olur ki, onlarla dincəlmək istəyirsən. Məsələn, Bethoven, Haydn, Bax, Malerin əsərləri nəsə öyrədir, sanki sənin müəllimlərindir. Onların musiqilərini dinləyəndə sanki müəliminlə söhbət edirsən. Nəsə götürməyə, öyrənməyə çalışırsan. Elə əsərlər də var, sadəcə zövq alırsan, dincəlirsən.

– Bir az janrlardan danışaq. Özünüzü hansı janra aid edirsiniz?

– Artıq janrlar aktual deyil. Ən çox filmlərdə işlədiyimə görə, bəstəkar kimi hər cür filmdə rejissorlarla işləməyi bacarmalısan. Elə film olur ki, daha müasir musiqi tələb edir, eləsi də olur, neoklassik musiqi tələb edir. Təbii ki, rejissordan çox şey asılıdır.

– Türklərdə “populyar kültür” anlayışı var, ana dilimizə “kütləvi mədəniyyət” kimi tərcümə etmək olar hardasa. Buna münasibətiniz necədir, izləyirsinizmi?

– Bilirsiz, musiqinin öz dili var. Və bu dili bilmədən nəyəsə qulaq asmaq çox çətin olur. Məsələn, kəndə gedirsən, yaşlı insandır, klassik musiqini bəyənmir, caz musiqisi qoyursan, dinləyə bilmir. Onu savadsız saymaq düzgün deyil, sadəcə dilini bilmir. Dilini bilsə, ona da maraqlı olar…

– Dil məsələsini yaxşı vurğuladınız. Ümumiyyətlə, cazın dilini az adam bilir. Mən özüm də çox qulaq asmıram. Sanki gündəlik tələbat üçün deyil. Məsələn, suyu, çayı gündəlik içməkdə problem yoxdur. Ancaq hansısa siropu gündəlik içsən orqanizm qəbul etməyəcək.

– Müəllimim Aydın Əzimov bu barədə maraqlı fikrə sahibdi. Deyirdi ki, bəyənmədiyiniz, sizə ağır, qaba gələn hansısa musiqi əsərini pisləməyə tələsməyin. Çünki ola bilər ki, sadəcə dilini, formulasını bilmirsiniz. Ancaq bulvar ədəbiyyatı, bayağı mahnılarsa o qədər primitivdir ki, haqqında düşünməyə, yaxud hansısa formul axtarmağa ehtiyac yoxdur.

– Müğənnilərlə işləmisinizmi, yaxud işləmək planınız varmı?

– Müğənnilərlə işləmək qanunları artıq fərqlidir. Dövran dəyişib. Əvvəl müğənni bəstəkarın yanına gedirdisə, ondan mahnı xahiş edirdisə, indi tam əksinədir. Artıq daha çox bəstəkarlar müğənnilərdən xahiş edirlər ki, mənim mahnımı oxuyun.

 

– Bu, sizcə, normaldır?

– Normaldır deyəndə, bunun sadəcə çarəsini tapmaq lazımdır. Belə davam edirsə, deməli, normaldır. Sovet dövründə efirdə səslənən mahnılara, musiqilərə nəzarət edən şura olurdu. Bu qurumdan keçə bilməyən mahnılar, musiqilər efirə buraxılmırdı. Ona görə də müğənnilər bəstəkarlardan xahiş edirdilər ki, mahnı daha keyfiyyətli olsun. İndi hər şey azaddır. Kim nə istəsə yazır, onu səsləndirməyə efirdə yer də tapır. Bəzən müğənni mahnının musiqisini də, sözlərini də özü yazıb, özü ifa edir. Kim istəsə, mahnı yaza bilər. Elə bəstəkarlar var ki, cəmi bir əsərlə tarixə keçib. Ona görə bunun da qarşısını almaq hələlik mümkün deyil. Keyfiyyətinə görə kənardan da hiss olunur ki, mahnıların 90%-i 3 aylıq mahnılardır. Bu, müstəqil marketinqdə, müstəqil şou-biznesdə normal hal sayıldığına görə hamıya sərf edir.

– Ümumiyyətlə, müxtəlif sahələrdə dövlət himayəsi lazımdırmı?

– Fikrimcə, başlanğıc üçün mütləq lazımdır. İstər rejissorluq, istər aktyorluq, istər digər sahələr olsun, müəyyən dərəcədə dəstək olmalıdır. Amma sonradan, təbii ki, müstəqil sahələrə çevrilməlidir. Məsələn, düşünürəm, kinostudiyada tammeterajlı yox, daha çox qısameterajlı filmlər çəkilməlidir. Bunların hamısı da rejissorların, ssenaristlərin, bəstəkarların ustalıqlarını artırması üçün istifadə edilməlidir. Ən yaxşı öyrənmə üsulu praktikadır. Praktika üçün qısameterajlı, azbüdcəli filmlər çox əlverişlidir. Onsuz da əgər rejissor, operator və ya ssenarist nəyəsə qadirdisə, qarşısını almaq mümkün olmayacaq. Bu, fizika qanunu kimi bir şeydir.

– Film bəstəkarısınız. Daha çox kinematoqrafiya sahəsində işləyirsiniz. Azərbaycan kinosunda, xüsusən, komediyalar çəkilir, az qala ayda bir film təqdim edilir. Buna necə baxırsınız? Bu tip filmlərdən nə gözləyirsiniz?

– Qonşu ölkələri götürək. Məsələn, bizə yaxın qardaş Türkiyə… 10-15 il əvvəl elə düşünürdüm ki, Türkiyə kinosu həddindən artıq geridə qalıb. Çünki primitiv gəlirdi. Hətta bəzən filmlərdə Motsartın, Bethovenin əsərlərindən istifadə olunurdu. Səbəb filmin büdcəsinin azlığı, istehsalata diqqətsizlik və ya bəstəkarların çatışmaması ola bilərdi. Turk rejissorlar onlardan istifadə ediblər, amma bu, heç vaxt anonim olmayıb. Lakin bizdə rejissorların plagiat musiqidən istifadə etdiyinin dəfələrlə şahidi olmuşam. Yəqin, bizdə kimlərsə bilmirlər ki, artıq bütün dünya kinosunda plagiat musiqi proqramı mövcuddur. Belə filmlər Azərbaycandan kənara çıxarıla bilməyəcək.

– Müxtəlif rejissorlarla işləyirsiniz. Ən çox zövq aldığınız tərəf-müqabili kim olub?

– Rejissor-bəstəkar münasibəti çox mürəkkəbdir. Rejissorun istəyini anlamaq lazımdır. Düzdür, o, sadəcə keyfiyyətli musiqi istəyir. Amma rejissor da anlamalıdır ki, bəstəkar keyfiyyətsiz iş verə bilməz. Yəni rejissor filmə necə yaradıcı yanaşırsa, bəstəkar da eləcə. Bu məqamda bəstəkarı hansısa texnik kimi görmək doğru deyil. Burda əsas məsələ rejissorla bəstəkarın bir-birini anlamasıdır. Bəzən elə hallar olur ki, filmin bir yerində nə cür musiqi olacağını rejissor bəstəkara izah edə bilmir. Buna müəyyən vaxt lazımdır. İlk dəfə rejissorla işləyəndə çox çətin olur.

Çalışdığım çox rejissor olub. İlk işlədiyim Tahir Əliyevlə bir neçə film işləmişəm. Onunla işləyəndə iş barədə mənə nəsə deməyinə ehtiyac qalmır. Çünki dəst-xəttini bilirəm.

Vidadi Həsənovla “Siçan qadın” tamaşasını işləmişik. Mənə elə gəlmişdi ki, ideal rejissorumu tapmışam. Fikrini qısa və konkret anlada bilir, müstəqillik verir. Bu insanın peşəkarlığı işə yanaşmasından görünür.

Daha sonra Emin Əfəndiyevi, Elçin Elxanlını deyə bilərəm. Elçin çox az film çəkdi. İstəyərəm ki, yenə filmlər çəksin, amma təəssüf ki, artıq film çəkmək istəmir. Düşünürəm, Emin çox istedadlıdır, maraqlı yanaşmaları var, ona daha çox dəstək lazımdır.

Tanıdığım bir çox rejissorlar var, düşünürəm ki, Azərbaycan kinosunun gələcəyi uğurludur.

Cavid QƏDİR

Bölmə : Manşet, Müsahibə