Bu roman gənc yazarlarımız üçün bir istiqamət göstərir

174 Baxış

Picture2

Azərbaycan Yazıçılar Birliyində Şəmil Sadiqin və Müşfiq XANın həmmüəllifi olduğu “Ümidlərin izi ilə” romanının müzakirəsi keçirilməsi barəsində xəbər vermişdik. AYB-nin Yaradıcılıq məsələləri üzrə katibi İlqar Fəhminin təşkilatçılığı və moderatorluğu ilə baş tutan tədbirdə tənqidçi Nərgiz Cabbarlı, kitabın redaktorları Elxan Nəcəfov və Arif Əsədov, şairə Nuranə Nur da iştirak ediblər.

Senet.az müzakirənin mətnini təqdim edir:

 Əvvəli burada:

I hissə

 

Picture3Elxan Nəcəfov:

– Ola bilər ki, kişi müəllif qadının daxili aləminin təsviri ilə yazılan hissədə nələrisə itirə bilər. Amma o yazının içərisində onun Xocalıya gəlməsi, ağacın yanında itin bağlandığı yerdə yemək qabının təsviri çox uğurlu oldu. Bununla belə qadın oxucuların, özü də həmin yaşda, o hissləri yaşamış qadın oxucuların müəllifdən hissləri olduğu kimi təsvir etməsini tələb etmək doğru deyil. Amma coğrafi yerləri ki,  Xocalını öz evlərin, məhlələrin təqdimatı hissələrini yazıçı çox gözəl təqdim edə bilib. Sanki sən orada gəzə bilirsən, xarabalığı da görürsən.

Nərgiz Cabbarlı:

– Məncə əsərdə gündəlik hissəsi tamam başqa olmalı, müəllif təhkiyəsi ilə verilməməli idi. Aytəkinin dilindən olan hissələr çox qısa-qısa olmalı idi. Ancaq o mənzərələrin təsviri müəllif dilindən verilsəydi əsər daha çox udardı. Çünki təsvirlər uzun–uzadıdır.

Arif Əsədov:

– Belə olduqda biz əsəri başqa bir əsərə çevirmiş olardıq. Folknerin “Səs-küy və hiddət” romanı var, orada üç təhkiyə var idi. Burada da Aytəkinin, Ramilin və müəllifin dilindən verilə bilərdi. Müəyyən qədər başqa əsər alınardı.

Nuranə Nur:

– Mən oxu zamanı istəyirdim ki, dedektiv hissələrini İlqar müəllimə verim ki, bunu siz oxuyun. Mən artıq oxuya bilmirəm. məncə, burada qadın oxucusu haqda fikirləşərək Aytəkin hissəsi yazılıb, kişi oxucu fikirləşilərək dedektiv hissə yazılıb.

İlqar Fəhmi:

– Dedektivin mahiyyətində bu dayanır ki, düzgün sujet xəttini qurmalısan. Obrazların təsvir edilməsi, xarakterlərin psixoloji izahı haqda düşünməyə bilirsən. Operaya qulaq asmağa gedən adam heç vaxt demir ki, aktyor işi zəif idi. Orada əsas səsdir. Bu baxımdan dedektivdən xarakterlərin uzlaşmasını gözləmək də lazım deyil. Bir çox hallarda görürsən ki, əsərin sujetinə fikir verəndə xarakterin məntiqliliyi itir, xarakterə də fikir verəndə sujetdə uyğunsuzluq yaranır. Dedektiv əsərdə artıq sən sujeti tutursan. Mən “Aktrisa” əsərində həmin bu ikili eksperimenti sınaqdan keçirdim. Məqsədim də bu idi ki, elə bir şey yaza bilərəmmi ki, oxucu istədiyi an əsəri iki yerə bölsün və ayrı-ayrılıqda müstəqil əsər kimi oxusun. “Akrtisa”nın birinci hissəsini çıxarsaq və ancaq gündəlik hissəsi qalsa iki ayrı əsər təsiri bağışlayar. Oxucuların 98 faizi mənə dedi ki, romanın əvvəli yaxşı idi, axırında darıxdım. Bir qismi də dedi ki, dedektivi ora niyə əlavə etmisən? Yəni əsəri elə qurmaq lazımdır ki, dedektiv oxucusu digər tərəfdə darıxmasın, digər oxucu da dedektiv hissədə.

Nərgiz Cabbarlı:

– Ən böyük problem, əsərin yarısından sonra sürəti həddən artıq çoxalmasındadır. Əgər orada da sürəti yığa bilsəydi, ya da dedektiv hissələri əvvələ atsaydı, onda bu dərəcədə mənfi təəssürat yaratmazdı. Bundan başqa məncə, müəllifin dilindən Aytəkinin dilinə ötürülmüş bir patetika var idi. O cür yükləməyi heç bir əsərdə qəbul edə bilmirəm. Onsuz da bu hadisə elədir ki, özü öz əvəzinə danışır. Aytəkin onsuz da xarakter etibarıla özünü göstərir. Gah cəsarətlidir, gah qirxaqdır, gah qəbul edir, gah üsyana qalxır… Patetikanın, pafosun orada yeri yoxdur.

Picture4

İlqar Fəhmi:

– O, məsələdə də yanaşma bir az fərqlidir. Əvvəllər başqa cür fikirləşirdim, ancaq geniş oxucu kütləsini gözümün qabağına gətirəndə məndə qəribə bir tərəddüd yaranır. Vətənpərvərliyin, sevginin bir realist, bir də romantik tərəfi var. Burada iştirak edənlərin yaşı elədir ki, biz romantikanın süquta uğradığı bir vaxta ədəbiyyata gəlmişik. Romantik şeylərin çoxu bizə gülməli gəlir. Ona görə də Sovet kinolarına baxanda əsəbləşirik. Müəyyən bir dövr var idi ki, ədəbiyyatın özü romantik pafosun üstündə qurulmuşdu. Yazıçı balaca bir uşağı da yaradanda romantik elementlər daxil edirdi. 90-cı ildə bunun yerinə realizm, modernizm və postmodernizm gəldi. Sovet dövründə necə idi? Bütün əsgər obrazları vətənpərvər, cəsur idilər. Heç bir əsgər müharibədən qorxmur, şəxsi mənafeyini gözləmirdi. Yalnızca vətənə xidmət haqqında düşünürdü. Ancaq 90-cı ildən sonra bunun tam əksi oldu. Rus generallarını bir-biri ilə intiriqa aparan, əsgərləri şəxsi maraqlarına görə bir-birini öldürən kimi göstərməyə başladılar. Amma sonra nə baş verdi? 2000-ci illərdə Rusiyada da, bizdə də pafosa başladılar. Halbuki mən öz aləmimdə fikirləşirəm ki, artıq bu, dünya düşüncəsi üçün keçilmiş mərhələdir. Bizim gənclər türk seriallarında olan pafosdan istifadə edirlər. Sevgilərini ifadə etmək üçün “Sən mənim həyatımın dənizində üzən yelkənli gəmisən” tipli sözlər deyirlər. Ancaq bu pafos bizə gənclik illərimizdə də gülməli gəlirdi. Yəni, romantik pafos öz mövqeyini yenidən ələ almağa doğru gedir. Oxucu kütləsi də ona meyllənir. Kobud dillə  desək, oxucu əsgər haqqında oxuyursa, onu qəhrəman, vətənpərvər görmək istəyir.

Nərgiz Cabbarlı:

– Yox, əsgər qəhrəman olsun, ona etiraz etmirəm. Tutaq ki, Aytəkin qorxduğu məqamda qorxur, yeri gələndə erməninin üstünə cumur, yeri gələndə zərər yetirir. Yəni onun düşdüyü stiuatsiyalar müəllifin əvəzinə onun xarakterini biruzə verir. Ancaq müəllif onun bu xüsusiyyətlərini qabardıb gözə soxmağa başlayanda, “ay oxucu bax, bu vətənpərvər qızdır”, deyəndə bu artıq görünür, mətndə buna ehtiyac yoxdur.

İlqar Fəhmi:

– Mən söhbəti başqa məsələnin üstünə gətirmək istəyirəm. Sovet dövründə müəyyən intellektə sahib bir oxucu kütləsi var idi. Məktəb keçmişdi, kitab oxumuşdu. Bəzi şeyləri barmaqla göstərəndə başa düşürdü. İndi isə oxucu təbəqəsinin səviyyəsi çox aşağı düşüb. Gərək sən ona çatdırmaq istədiyin şeyi, onun gözünə soxasan. Mən iki-üç il serial sahəsində işlədim. Serial sırf reytinqə hesablanır. Hər seriyada reytinqin nəticələri gəlir. Müşahidə etdim ki, bizim danışdığımız tərzdə olan seriallar uzağı ikinci yerə qədər yüksələ bilirdi. Ancaq o, seriallar ki, baxanda əsəbləşirdim, deyirdim, bunu mənim gözümə soxma, qoy özüm başa düşüm, yəni çiy pafosla dolu filmlər – birinci yerdə olurdu.

Nərgiz Cabbarlı:

– Kütləyə işləmək də düzgün deyil. Biri var kütləni öz arxanca aparmaq, biri də var onun səviyyəsinə düşmək.

Arif Əsədov:

– Bu artıq mümkün deyil. Oxucu kütləsi çox zəifdir. Onda iş getməyəcək.

İlqar Fəhmi:

– Əgər bu kitabda məqsədimiz sadə ədəbiyyat nümunəsi yaratmaq olsaydı, onda siz haqlı idiniz. Ancaq burada məqsəd bizim millətin başına gələn faciəni geniş oxucu kütləsinə çıxartmaqdır. Yəni, sən ədəbiyyatdan çox onu fikirləşməlisən ki, bu informasiya daha çox adama çata bilsin,  oxucun daha çox olsun.

Picture1

Nuranə Nur:

– Mən kitabı ilk dəfə əlimə götürəndə ad xoşuma gəlmədi. “Ümidlərin izi ilə” sanki veriliş adına bənzəyirdi. Pafos hiss etdim bu adda.

Akif Əsədov:

–       “Sən tək deyilsən” kimi…

Elxan Nəcəfov:

– Mən bir şeyi demək istəyirəm. Aytəkinin gündəliyində olan bir çox qeydlər var ki, əslində onlar başqa bir əsərin mövzularıdır. Onun xatirələri belə çox yüklənib. Nənəsi ilə, adət-ənənələrlə bağlı məsələlərin qabarıq verilməsini düzgün hesab etmirəm. Bu zəhmətin məhsuludur. Neçə yuxusuz gecə keçirilib bu əsərin yazılması üçün. Hələ həmmüəlliflərin bir-biri ilə mübahisəsini də buna əlavə edək. Onda görün bu əsərə nə qədər əziyyət çəkilib. Bu qədər zəhmət qoyulubsa, fikirləşirəm ki, xarici dillərə tərcüməsini fikirləşməliyik. Bu yaxınlarda ikinci dünya müharibəsindən bəhs edən fransız filminə baxdım. Ermənilər Fransa kino sənayesinə çox gözəl nüfuz edə biliblər. O müharibədə öz xalqlarını ortaya qoyurlar. Biz özümüzü Sovetin tərkibində göstəririk. Ancaq ermənilər özlərini İkinci Dünya müharibəsində Fransa, Almaniya cəbhəsində xalq kimi ortaya qoyurlar. “Ümidlərin izi ilə” romanında digər əsərlərin materialları var. Bu detallar da oxucunu yora, qaçırda bilər.

İlqar Fəhmi:

– Bu da ondan irəli gəlir ki, Şəmil bəzən Aytəkinləşib yazıb. Yəni unudub ki, o əsərdə Aytəkindir.

Arif Əsədov:

– Mən orada Şəmili görürdüm. Aytəkinin dinə münasibəti əslində elə Şəmilin öz münasibətidir.

İlqar Fəhmi:

– Məncə bu əsərin bir əhəmiyyəti də ondan ibarətdir ki, Qarabağ faciələri haqqında alternativ yazı yolları axtarıb. Bu o cəhdlərdən biridir. Eyni zamanda bu əsərə gələn oxucu reaksiyası da analitik material kimi bizə lazımdır. Yəni görək ki, oxucu dedektiv hissəsinə nə münasibət göstərir. Görsək ki, oxucuya pafos daha çox təsir edir, biz bu istiqamətdə əsərlər yazmalıyıq. Həmişə diqqət edirik ki, bədii əsərdə dil qüsuru olmasın. Ancaq görürsən ki, bir çox əsərlərdə dil zəifdir, ancaq uğur qazanıb. Geniş oxucu kütləsi üçün dilin bir o qədər də əhəmiyyəti yoxdur,  əsas məqsəddir. Sənin məqsədin Qarabağ mövzusundan istifadə edib böyük ədəbiyyat nümunəsi yaratmaqdırsa, onda istiqamətin dəyişir. Yaxud sənin məqsədin ədəbiyyatın vasitəsilə Qarabağ məsələsini aktuallaşdırmaqdısa, burada yenə vəziyyət dəyişir.  Mənə elə gəlir ki, “Ümidlərin izi ilə” romanında yazarların məqsədi ədəbi fəndlərdən, macəraçılıq, dedektiv, romantik elementlərdən istifadə edərək həmin insanların faciəsinin kontekstində millətin faciəsini oxuculara çatdırmaqdır. Məncə, onlar bu kitabın yazılma prosesindən də çox gözəl bir kitab yaza bilərlər. O insanlarla necə görüşüblər, kimlər onlardan nəyi gizlədib, kimlər görüşdən qaçıb, danışmaqdan imtina edib. Çünki o daha təsirli olar. Sən bir insanı danışdırmaq istəyirsən, ancaq həmin insan o hadisələri unutmaq istəyir.

Elxan Nəcəfov:

Qədim dayını danışdırmağın özü bir hadisə idi. Danışmaq istəmirdi.

Picture2

Arif Əsədov:

– Bizdə peşəkar jurnalist işi yoxdur. Özünüz bilirsiniz ki, kabinetdə oturub yazmaq olmaz. Dünyanın ən güclü əsəri publisistik meyildən və gəzintidən yaranıb. Mümkün deyil ki, Yazıçılar Birliyində oturasan müşahidəsiz nəsə yazasan. Əvvəl-axır mövzu tükənir. Hemenqueyin özü deyir ki, mən ömrü boyu qaçhaqaçda olmuşam, axtarmışam və yazmışam. Bizdə o araşdırma yoxdur.

Elxan Nəcəfov:

– Bu əsərdən kənara çıxıb bir məsələyə toxunmaq istəyirəm. Biz bu kitabda dedektivi həzm edə bilməsək də, gələcəkdə Qarabağla bağlı çox sanballı dedektiv əsərlər yazılacaq. Müşahidələrim onu göstərir ki, dünya ədəbiyyatına bələdçiliyi olan insan dedektivi elə də çox sevmir. Amma yeni-yeni oxumağa başlayan oxucu isə sevir. 20 ildir Qarabağ faciəsi televiziyalarda qorxulu şəkillərlə xatırlanır. Zaman-zaman da bu adiləşəcək. Əvvəl-əvvəl vətəndaşlıq borcu bilərək baxanlar belə, illər sonar, – “bu nədi, 20 ildir eyni şeyə baxıram”, – deyib, kanalı çevirəcək. Artıq bu təbliğat vasistəsi adiləşir. Ona görə də ədəbiyyatda artıq buna ehtiyac var. Şəmil müəllimə də demişəm, növbəti əsər üçün materiallar bu romanın içində var. Mövzu artıq Xocalıdan çıxmalıdır. Qarabağ problemi Xocalı ilə bitmir. Orada uğurlu əməliyyatlar da olub. Əsərin içində ona nikbinlik gətirəcək məqamlar olmalıdır. “Ümidlərin izi ilə” romanı yarımnikbin əsərdir. Amma daha nikbin əsərlər yazmaq olar. Sanki müəlliflər bu əsəri yazarkən, – “hamısını bu əsərdə deyim, bir də bu mövzuya toxunmayım”, – deyiblər. Elə bil, əllərini ağır daşın altına qoyublar, çəkən kimi də əlləri ağrıyıb və bir də o daşı qaldırmaq istəmirlər. Ramil burada sevilmədi, bir obraz kimi ayağa qalxmadı. Ancaq onu başqa əsərdə sevdirmək olar.

Arif Əsədov:

– Burada çox əziyyət çəkilib. Ancaq məncə bu əziyyətin bir hissəsini də məhz cümlələrin düzəldiməsinə qoyulmalı idi.

İlqar Fəhmi:

– Burada məsələ gəlib çıxır redaktura üzərinə. Orxan Pamuk deyirdi ki, mənim əsərim 3-4 redaktorun əlindən keçir. Bizdə yazıçılar redaktorlara guzəştə getmirlər.

Elxan Nəsəvof:

– Şəmil Sadiqin və Müşfiq XANın əsərlərini çox tənqid edirəm. Bəzən də məndən dostyana inciyirlər ki, hamı bəyənir, sən mənfi rəy bildirirsən. Düzdür, onlar qədər bədii əsər oxumamışam, ancaq bir oxucu kimi öz fikrimi bildirirəm. Aqil Abbas deyir ki, mən oxucuların fikrini diqqətə almıram. Məncə ya tamamilə onun kimi eləməlisən, ya da “al, bu kitabı oxu, fikrini de”, – deyirsənsə, onda tənqidləri də qəbul etməlisən.

İlqar Fəhmi:

– Bizdə redaktora korrektor gözü ilə baxırlar. Əslində yaxşı redaktor əsəri canlandırır. Necə ki, kinoda deyirlər ki, kino montajda təzədən doğulur, elə də əsər redaktədə yenidən yazılmalıdır.

77

 

Nərgiz Cabbarlı:

– Bizdə bir əsəri redaktə edirsən, müəllif gəlib deyir ki, sən mənim fikrimi niyə dəyişmisən? Deyirəm ki, axı bu fikir bu cür düzgün deyil. Razılaşmırlar. Çox az yazıçılarımız var ki, redaktoru ilə razılaşsınlar.

İlqar Fəhmi:

– Bizdə qəribə bir şey var. Əruz məclislərində şairlərimiz şeir oxuyurdular. Məclis əhli müzakirə edəndə deyirdilər ki, biz şeiri bu cür başa düşdük. Ancaq müəllif deyirdi ki, yox mən orada başqa bir şey demək istəmişəm. Axırda ağsaqqallar bildirirdi ki, sən necə demək istəmisənsə, orada həqiqət yoxdur. Həqiqət kimin necə başa düşməyindədir. Sən oxucu üçün yazırsan. O baxımdan redaktorların rəyinə ciddi yanaşmaq lazımdır. Bizdə hələ oxucu rəyinə münasibət tam formalaşmayıb. Yazıçılarımız oxucuya yuxarıdan aşağıya baxırlar. “Ümidlərin izi ilə” romanı isə o cəhətdən qiymətli əsərlərdəndir ki, burada oxucu ilə işlənilib.

Biz burada əsəri müzakirə etdik, müəyyən tənqidlərimiz də oldu. İnanıram ki, müəlliflər inciməzlər. Bundan sonrakı əsərlərində bütün bunları nəzərə alarlar. Yenə deyirəm ki, müxtəlif istiqamətlərdən yanaşanda əsər çox böyük cəhddir. Müsbət tərəfləri çoxdur. Xüsusilə də Qarabağ mövzusunda fərqli strukturda əsər yazmaq cəhdi vurğulanmalıdır. Həm də bizim gənc yazarlar üçün stimuldur ki, sadəcə hadisənin faciəsini təsvir etməklə kifayətlənməsinlər, həm də fərqli, maraqlı formalar axtarıb tapsınlar ki, faciə bizim üçün adiləşməsin. Məncə müəlliflərin özü də bu səpkili əsərlər üzərində işləsinlər. İnanıram ki, müəlliflərin gələcəkdə yazacaqları əsərlər də uğur qazanacaq.

Bölmə : Manşet, Ədəbiyyat
KÖŞƏ YAZARLARI
TOP 10