Çin iqtisadiyyatındakı Komunist təsirlər….

27 Baxış

chinElbrus Orucov

Dünya iqtisadiyyat tarixində bu günə qədər heç bir ölkə Çin iqtisadiyyatı qədər sürətlə böyüməmişdir. Ümumiyyətlə baxılsa Çinin iqtisadi müvəffəqiyyəti; böyük ölçüdə yüksək qənaət və investisiya nisbətlərinə, dinamik ticarətə, investisiya və sənaye siyasətinə, strateji planlamağa və inflyasiyanın idarəsinə ağırlıq verən makro iqtisadi siyasətlərə əsaslanır. Hal-hazırda Çin iqtisadi baxımdan Amerika Birləşmiş Ştatlarının (ABŞ) qarşısında yeni bir tarazlıq ünsürü olaraq rol almaqdadır. Yaxşı Çin nə cür bir siyasət izləyərək bunu bacardı?

4000 illik tarixi olan Çin Xalq Respublikası, əslində bizim eranın 1200-ci illərinə qədər qərb Avropa iqtisadiyyatlarından daha iləridəydi. Lakin bu irəliləyiş 1200-1500 illəri arasında yerini yavaşlamaya buraxarkən, Qərbi Avropa sürətli bir iqtisadi inkişaf göstərmişdir. Bənzər bir iqtisadi dayanma 19. əsr boyunca da davam etmişdir. 1912-ci ildə də xanədanlıq rejiminə son qoyulmuş və yerinə Çin Respublikası qurulmuşdur. 1919-1949-cu illəri yeni demokrat inqilab öncəsi dövrü əhatə edir və Rusiyada Oktyabr inqilabı 1917-ci ildə reallaşan sosialist inqilabın təsirini Çin də hiss etmişdir. Qırmızı təkamülün təsiriylə Çinli ziyalıları sosializmi müdafiə başlarlar və bu da bir neçə il sonra 4 May 1919 Hərəkatı doğurmuşdur. Bu hərəkət imperializmə və feodalizmə qarşı olan böyük bir potensialı ortaya qoymuşdur. Bundan iki il sonra, daha irəli bir ideologiya olan kommunist qruplar Şanqayda milli bir konqres təşkil edib Mao Zedongin öndərliyində Çin Kommunist Partiyasını qurmuşlar. Maonun liderlik etdiyi bu mübarizə dövrü (1921-1949) böyük hadisələrlə zəngindir. Bu illər ərzində Çin də dörd böyük döyüş olmuşdur: məhəlli diktatorlara qarşı edilən döyüş, cütçü inqilabı savaşı, Yaponiyaya qarşı edilən müqavimət və 1945-1949 illəri arasındakı qurtuluş savaşı. İkinci dünya müharibəsi zamanı Yaponiyanın işğalı altında qalan ölkə, döyüş sonrası bu əsarətdən xilas və hətta ABŞ-ın dəstəyi ilə Mao Yaponiyadan Tayvan adasını geri almağı bacarar. Bunun nəticəsində11 Oktyabr 1949-da tək partiya rəhbərliyinə bağlı Çin Xalq Respublikası (People’S Republic of China) qurulmuş olur və Mao Zedongda yeni qurulan bu dövlətin ilk prezident olmuşdur.

1959 Çin qıtlığı” olaraq tarixə keçən hadisədə və 50 milyon insan aclıqdan ölür

1949-cu ildən sonrası Mao Rusiyadan kömək istəyib əli boş dönüncə tək başına mübarizəyə başlayır və inkişaf planları olaraq sürətli torpaq islahatları həyata keçirir. Feodal quruluşu qaldırıb əraziləri əkinçiyə paylayır. Mao Zedong, Qərb dünyasının inkişaf səviyyəsini bilmək üçün 1958-ci ildə “Böyük atılam Hərəkatı” (Great Leap Forward) ilə Çini bir gecədə bir sənaye cəmiyyəti səviyyəsinə gətirməyə təşəbbüs etmişdir və bunun üçün 900 milyon kəndlini zorla dövlətə aid fermalara göndərir. Ölkədə nə qədər dəmir-dümür varsa hamısını polada çevirər. Bu hadisə tam bir insanlıq dramına çevrilər və “1959 Çin qıtlığı” olaraq tarixə keçən hadisə baş verir və 50 milyon insan aclıqdan ölür.

1966 və 1968 illəri arasında isə kapitalist yola dönməməyiniz üçün “Mədəniyyət İnqilabı” həyata keçirilmişdir. Dünyanı sarsıdan bu siyasi Mədəniyyət İnqilabı sıradan bir problem deyil, başlı başına Marksist inqilab nəzəriyyəsinin sosializm problemləri arasından biridir. Bu inqilab Çin də başda Kommunist Partiyasının elit qismi olmaq üzrə məqsədi burjuvalaşan bu quruluşun düzəldilməsi üçün reallaşdırılmışdır. 1969-ci ildə sona çatan mədəniyyət inqilabının yaratdığı siyasi gərginlik 1976-ci ildə Mao ölənə qədər davam etmişdir. Maonun ölümündən sonra yaxşı bir lider olan Deng Xiaoping rəhbərliyi ələ almıştır.1978-ci ildə başa keçən Deng Xiaoping, Çin iqtisadiyyatını bazar iqtisadiyyatı ilə  tanış edər  və kommunist partiyasını və prinsiplərini də eynilə qoruyar. Əslində bir cür bugünkü Çin iqtisadiyyatının əsasları bu siyasi lider tərəfindən  atılmışdır. Daha sonra 1989-cu ildə kommunist partiyanın gücdən düşməsini istəməyənlər Tiananmen Meydanın da toplanan demokratiya tərəfdarı silahsız şagirdlərə qanlı bir cavab verərək 200-dən çox insanı öldürür. Bu hadisəyə digər dövlətlər şiddətlə qarşı çıxaraq Çini etiraz etmişlər. Bu Tiananmen hadisəsindən sonra ölkə içində demokratiya ümidi sönmüş deməkdir. Çin üçün qırılan dönüş nöqtələrindən biridir.

Bu hadisələrdən sonra yenə də Deng Xiaoping islahatlara davam etmişdir. Sənaye, tikinti, texnologiya və nəqliyyat sahələrində qərb dövlətlərindən gələn investisiya ölkədə özünə müəyyən yer tapmışdır. Ümumiyyətlə Türkiyənin də bu günlərdə tətbiq etdiyi İslet-Transfer modeli ilə Çin də inanılmaz sərmayələri üzərinə çəkmişdir. Lakin Çin də islahatlar Türkiyəyə nisbətən daha məhdud və yavaş edilmişdir. Kommunist iqtisadi sistemin ən əhəmiyyətli mirası isə GuanXi Sistemidir. Çin bu sistemi öz ölkəsindəki xarici sərmayəçiləri da uyma zəruriliyinə soxmuşdur. Bu sistem istehsal və uzmanlaşmaya söykənən ticarət sistem əlaqəsidir. Bu sistemlə hökumət dairələri və firma sahibləri arasında bir ünsiyyət təmin edilmiş, xammal və digər resursların paylanması nəzarət edilə bilər hala gətirilmişdir. Buna görə digər investorlar da enerji istifadəsi üçün buna uyğun gəlmək məcburiyyətindədirlər. Gördüyümüz üzrə Çinin iqtisadi quruluşu çox fərqlidir. Kommunist nizamın təməlləri üzərinə qurulmuş bir bazar iqtisadiyyatı hakim olmuşdur. Çin bürokratiyası tək parça beton divar kimidir. Heç bir problemin həlli yoxdur. Bu sitemin belə bir də mənfi tərəfi vardır ki, Çin əsilli investorlar başqa ölkələrdə belə olsa tanış vasitəsi ilə digər xarici sərmayəçilərə qarşı daha ucuz bir xərc edir və bu da digər xarici sərmayəçiləri daha az çəkər.

İqtisadiyyat nə qədər böyük olsa, əməyin profesyonallaşması ölçüsü də o cür çox olacaq.

Əslində Çinin xarici ticarət açılımı 2001-ci ildə Dünya Ticarət Təşkilatına üzv olaraq başlar. Beləcə Çin siyasətində dəyişikliklər etməyə və güzəştlər verməyə başlayır və qlobal iqtisadiyyat bazarına girərək dünya iqtisadiyyatında ən yaxşı iqtisadiyyata sahib ölkələr arasında ilk 10-a girər. Təbii ki, bu da bəzi mənfi halları doğurur. Məsələn işçi gücünün ucuz və çox olmasından ötəri digər xarici investorların bu vəziyyəti öz lehlərinə çevirərək özləri daha çox qazanarkən Çinli işçilərin daha çox çalışaraq şərtlərinin pisləşməsinə səbəb olur. Ayrıca investorlar sərmayələrini sahil şəhərlərə etdiyi üçün sahil şəhərlərlə daxili seqmentlər arasında böyük gəlir fərqlilikləri yaradır.

Çinin iqtisadiyyatı qloballaşmada ilk addımını öz bölgə ölkələri ilə atmışdır. Çinin inkişafı qlobal bazarın böyüklüyünü genişlədəcəkdir. Adam Smithin də ifadə etdiyi kimi iqtisadiyyat nə qədər böyük olsa, əməyin profesyonallaşması ölçüsü də o cür çox olacaq. Çinin də bu mövzuda fəaliyyətləri əlbəttə böyük olacaq. Bu səbəbdəndir ki, Çinin gələcəkdə sərbəst bazar bazarını Asiyaya çəkəcəyi gözlənilir. Lakin bəzi zəif olduğu nöqtələri da vardır. Çinin səmərəsiz dövlət təşkilatları və problemli kredit səbəbləriylə zəif vəziyyətdə olan maliyyə sektoru Çində valyuta və pul axışında problemlər çıxarmaqdadır. Ayrıca Çinin qısa bir müddət içində sahib olduğu neft ehtiyatları tükənəcəyi bilinməkdədir. Buna görə də 2020-ci ildə neft ehtiyacının 70 faizini xaricdən qarşılamaq məcburiyyətində qalacaq və bu yüzdə xarici siyasətində bu mövzu əhəmiyyətli bir mövzudur. Çinin ən müvəffəqiyyətli olduğu məhsullar isə tekstil, hazır şablon və elektron məhsullardır.

Nəticə olaraq Çin ilk başda kommunist təməllərlə qurulan lakin daha sonra bazar iqtisadiyyatına doğru sürüşən siyasi şəkli ilə rəhbərlik quruluşunda böyük bir dəyişiklik etmişdir. Bu qədər geridən başlamış bir ölkənin indiki vaxtda ən yaxşı ölkələr arasında yer alması böyük bir müvəffəqiyyətdir. Çin dünyanın ən sıx ölkələrindən biridir. Buna görə ölkənin gəliri nə qədər çox olsa da adam başına düşən milli gəlir baxımından çox yüksək deyil. Yenə də digər ölkələr arasında müəyyən bir ağırlığı var. Türkiyə və Pakistan kimi iqtisadi gücü olan ölkələr ilə əlaqəsi isə tekstil sahəsində rəqabət içərisindədirlər. Ucuz iş gücündən ötəri Çin bu mövzuda yenə üstün mövqedədir. Çin onsuz da bu ucuz əmək sayəsində bir çox sahədə rəqabət etmə üstünlüyünü əldə edə bilməkdədir. Yəni 2000-ci illərdə səhnəyə çıxan yeni super güc Çin ilə əməkdaşlıq etmək, həm Çin, həm də dünya ölkələri baxımından danılmaz. Çin hər ölkə tərəfindən iqtisadi və siyasi olaraq ciddi şəkildə nəzarət və siyasət yaradılması və tətbiqində nəzərə alınmalıdır.

Bölmə : Araşdırma, Manşet
KÖŞƏ YAZARLARI
TOP 10