Dünyanın bütün insanları, türk olduğunuzu bilirdinizmi? DNT-ləriniz bunu təsdiqləyə bilər!

73 Baxış

112

Senet.az Amerika əsilli Meksikalı yazar Gene D. Matlokun “Ey insanlar, hamınız türksünüz!” kitabından bir hissəni təqdim edir. Qeyd edək ki, “XAN” nəşriyyatında işıq üzü görən bu kitabın redaktoru f.ü.f.d.,dos. Şəmil Sadiq,  Türkiyə türkcəsindən dilimizə uyğunlaşdıran isə Sara Sadıqovadır

Aşağıdakı  iqtibası Murad Adcının “The Kipchaks – An Ancient History of the Turkic People and the Great Stepe”[1] adlı, ödənişsiz elektron kitabından götürdüm. Qərb­lilər Hun Attilanın başçılığı altında olan moğol kö­çə­­rilərinin avropalıların canına necə vəlvələ saldığını və on­lar haq-qında bir çox başqa məlumatlar da oxuyublar. O az qala Romanı çökdürmüşdü. Lakin bir zamanlar Av­­ropanı isti-la etmiş hunlar və türklər haqqında yal­nız nadir sayda, “çəpərin digər tərəfindən” şüurlu bir ta­ri­xi perspektiv əl-də etmək mümkündür. Murad Adcı ha­mımızı maariflən-dirəcək. Bu kitabda onun söz­lə­rin­dən çoxsaylı istinadlar gətirəcəyəm. Onun döv­rü əhatə edən ödənişsiz kitablarını və satışda olanları oxu­­mağı hamıya tövsiyə edirəm. Türk-lərlə bağlı bir çox faktı öy­rən­dik­ləri üçün məyus olmaya-caqlar. Nəhayət, kim ol­du­ğu­mu­zu kəşf edirik. Murad Ad-cının kəlmələrinin yenilik­lə­ri mənimsəməyə qadir olan oxucuya ehiyacı var.

Qeyd: Adcı türk əsilli Rusiya vətəndaşıdır. Onun ki­ta­bını ingiliscəyə tərcümə edən şəxsin təqdirəlayiq bir in­gi­liscə savadı olsa da, kitab səhvlərlə doludur və nəşrə yax­­şı hazırlanmayıb. Kitabımın heç bir fəslində bu iqti­bas­ları düzəltmədim, yəni onları tamamilə Murad Ad­cı­nın internet saytından götürdüyüm formada saxladım. Buna bax­­mayaraq, Adcının bu önəmli mesajı, insanlığa təsirli ola­caq və rahat başa düşülə biləcəkdir.

“Çox sayda – milyardlarla insan türk dilində danı­şır­dı və danışır. Qarlı Yakutiyadan mülayim iqlimli Mər­kə­zi Avropaya, Sibirdən qızmar Hindistana qədər. Hət­ta Afri-kada da türk dilinin səsləndiyi yaşayış yerləri var­­dır. Türk dünyası böyük və qeyri-adidir.  Bu dün­ya­da ən çox sayı olanlar türklərdir. Onlar dünyanın hər bir yerində ta-nınan böyük bir ölkədə, Türkiyədə ya­şa­yır­lar. Öz xalqı, qədim adət-ənənəsi, yüksək və bənzərsiz mə­dəniyyəti olan bu millət haqqında minlərlə kitab və mə­qa­­lə yazıl-mışdır.

Ümumilikdə bir neçə yüz nəfərdən ibarət olan To­fa­lar haqqında isə, əksinə, çox şey söyləmək olmur. Onlar çox az tanınır. Tənha və sıx Sibir tayqasında, iki-üç kənd­­də yaşayırlar. Buna baxmayaraq, ən qədim və ən tə­­miz türk dilini bəlkə də, elə tofalar saxlamışlar. On­la­rın həyatı yüz illər boyu  digər qəbilələrlə demək olar ki, heç bir təmas olmadan keçdi. Dillərinə heç bir dil qarışmadı, onu ləkə-ləmədi.

Həqiqətən də, Türk dünyası böyükdür… Çox sirli-dir… Bu dünya bir brilliant kimidir. Onun hər üzü, hər kə-narı bir millətdir. Azərbaycanlılar, altaylılar, balkarlar, baş­qırdlar, qaqauzlar, qazaqlar, karaimlər, qaraçaylılar, qır­ğız­lar, Krım tatarları, kumuklar, tatarlar, tuvalılar, türk­mən­lər, uyğurlar, özbəklər, xakaslar, çuvaşlar, şorlar, ya­­kutlar. Hamısını birdən xatırlamaq mümkün deyil.

Türk dünyası onlarla xalqı birləşdirir. Hamısı eyni kök­­dəndir və hamısı özünəməxsusdur. Fərqli nüanslı səs­ləri və mənaları olan dilləri də özünəməxsusdur. Bə­zən eyni söz ayrı-ayrı cəmiyyətlərdə başqa məna verir. Bu, normaldır. Çünki bunda türk dilinin nəhayətsizliyi, onun heyrət ediləsi sadəliyi və qədimliyi var.

Lakin hər zaman belə olmadı. Vaxtilə, çox qədimdə, türk­lər hər kəsin anladığı eyni dildə danışırdılar. Təq­ri­bən iki min il öncə, dilləri – sadəcə özlərinin anladığı – ləh­cələrə (dialektlərə) ayrılmağa başladı. Lakin ortaq dil uzun müddət unudulmadı. Çox uzaqlardan gələn ta­cir­lə-rin toplandıqları bazar və yarmarkalarda, əvvəllər ol­du­ğu kimi, bir dildə danışıb, razılığa gəlirdilər.

Bu ortaq dil ədəbiyyat dilinə müxtəlif töhfələr verdi. Şairlər və qi­­raət­çilər bütün Türk dünyası xoşnud olsun deyə, hər kəl­­məni əsərlərində ustalıqla işlətdilər. Əsgər toplayan, ver­gi təyin edən dövlət məmurları hələ də ortaq dildə da­­nışırdılar. Bütün dövlətlər həmin dövrdə türkcə da­nı­şır və yazırdılar.

Bir türk xalqını digərindən ayıran şey dil deyilmi? “Türk dünyası” olaraq adlandırılan o brilliantın sirri elə dil­lərinin çox çeşidliliyində deyilmi?

Heyhat! Hər şey çox anlaşılmaz və çətindir.

Görünür, yer üzündə, günü bu gün də Türk olduq­la­rı­nı bilməyən qövmlər var. Bu məsələdə şübhə yeri yox­dur. Düşmənlər onları əsir aldılar və ölümlə hədə­lə­yə­rək ana dilində danışmağı qadağan etdilər. Beləliklə, in­sanlar dillərini unutdu. Nəticədə, əcdadlarını və on­la­ra aid olan bütün qədim şeyləri unutdular. Yaddaşsız qə­­bilələr ola-raq qaldılar; hələ də öz  gerçək tarixlərindən xə­bər­siz hal-da yaşayırlar.

Təəssüf ki, onlar dünya tarixində elə bu cür də for­ma­laş­dılar.

Bu insanlar, əlbəttə ki, qədim zamanlardakı kimi üz­dən əcdadlarına (başqa cür olması mümkün deyil) bən­zə­yirlər. Avstriyalılar və bavariyalılar, bolqarlar və boş­nak­lar, macarlar və litvalılar, lehlər və saksonlar, serblər və ukraynalılar, çexlər və xorvatlar, burqonlar və kata­lon­lar… – hamısı belədir. Onların yarısından çoxu mavigöz­lü, sarısaçlıdırlar (eynilə qədim türklər kimi) və heç nə xatır-lamırlar. Bu, olduqca təəccüblüdür. Ameri­ka­lı­lar, ingilis-lər, ermənilər (ərmənlər), gürcülər, ispanlar, ital­­yanlar arasında qohum olduqlarını unudan türklər heç də az de-yil. Və xüsusilə iranlılar, ruslar və fransızlar ara­­sında. On-lar da qədim türklərin xarici görünüşünü mü­ha­fizə edə bilmiş və eyni zamanda, hər şeyi unut­muş­lar.

Kədərli bir tarixdir. Çox təəssüf ki, hər şeyi bu və­ziy­yə­tə özləri gətirdilər. Kədərli, daha doğrusu, təfsilatsız və an­laşıqsız.

Kazaklar (ukraynalılar) bu baxımdan fərqlənirlər. Mil­lət kimi millət deyillər, qəbilə kimi qəbilə. Anlamaq ol­mur. Bunun əvəzinə bir nağıl uyduraraq, öz gerçək ta­rix­lərini gizlədirlər. Ukraynalıların sanki, zamanın yol ayrı­cın­da azdığı məhz bu məqamda üzə çıxır: Öz­lərini slav-yan əsilli hesab edirlər, lakin hələ də ana dil türkcəni unutmayıblar. Bəzi Kazaçik kəndlərdə, əv­vəl­­­lər olduğu kimi, o dildə danışırlar (qovaryat, qutor­yat, balakayut). Və hiyləgərcəsinə, onu “ana dili” de­yil, “məişət” dili ad-landırırlar.

Mən uzun müddət Türk dünyasının bu qədər az ta­nın­­­masının səbəbini anlamağa çalışdım. Bu bir təsadüf idi­mi? Heç bir dil türkcə kimi bu qədər nüansa, tə­fər­rüata və ləhcəyə (dialektə) malik deyil. İnsanların qanı ey­­ni, əc-dadları eyni, tarixləri eyni, lakin dilləri ayrıdırsa, öz­­­­ləri də ayrı millətlər olurlar. Həqiqətən də, niyə axı?”

Növbəti iqtibas cənab Adcının hələ ruscadan ingi­lis­cə­­­yə tərcümə edilməmiş kitabındandır:

“Coğrafi xəritə, heç də qalın kitabdan az mə­lu­­mat da-şımayan, əhəmiyyətli tarixi sənəddir. Onu oxu­maq la-zımdır: Xalqların böyük köçü xəritədə izlər qoy­muş­­dur. Sonra II-V əsrlərdə məskunlaşma yerinə görə kənd­ləri, şə-hərləri, son dayanacaqları ilə böyük bir dü­zən­lik ölkə olan Dəşti-Qıpçaq meydana gəlmişdir. Bay­kal­dan Alp dağlarına qədər həmin Bozqır qur­şa­ğın­da türk mədəniy-yəti hakim idi. Avropa o dövrdə Ser­bi­ya­dan “başlayırdı”. Yüz illər keçdi, o bütünlüklə yox olmuş kimi görünür. La-kin heç nə unudulmadı. Xəri­tə­lər isə insanların unutduq-larını xatırlayırlar.

Məsələn, Dəşti-Qıpçaq hüdudları pozulmamışdır.  Ru­­si­yada “kurqan” kəlməsi məşhur toponimçi E.M.Mur­za­yevin yazdığı məlumata görə əvvəlcə “sər­həd”, “hü-dud” mənasına gəlirdi. Niyə? Çünki türk torpaqlarını hər şey­dən əv­vəl kurqanlar ayırırdı, kur­qan­lar­dan o tə­rəfdə başqalarının torpaqları başlayırdı.

“Dəşti-Qıpçağ”ın sərhədləri: şimalda Moskva çayı üzə­rindən keçirdi, çayın şimal sahili finlərin və uqor­la­rın idi, cənubda isə Türklərlə sərhəddə idi. Tək Moskva sər­hədləri içində çox az kurqan qrupu məlumdur, əksə­riy­yə-ti cənub (sağ) sahilindədir. Xüsusilə, türklərin məs­­kun-laşdığı Moskva ətrafında. Qədim türk məhəl­lə­lə­rinin to-ponimikası bunu təsdiqləyir. Məsələn, “Kolo­men­skoe”-nin, əvvəlki adı “Qollama”dır. Türkcə “qoruma”, “qolla-ma” mənasına gəlir. “Kopotniya” “Uzun ev”dən (yaxud “Uzun ot”), “Kuntsevo”dan “Qorunaq”, ya da “qo­­naq”-dan gəlir. Bu sözlərin slavyan mənşəli olma­dıq­ları göz önündədir. Və Moskva çayının şimalında kur­qan yoxdur. Orada başqa mədəniyyətlərdən olan başqa adam­lar yaşa-mışdır və ordakı toponimlərin mənşəyi baş­­qadır, ancaq slavyanca deyil”.

(Matlokun qeydi: İqtibaslarda mötərizə içində gör­dü­yü-nüz qeydlər mənim deyil; ya cənab Adcının, ya da onun tərcü-məçisinin şərhləridir).

Yazıçının qeydi.  XII əsrdə sərhədlərin bugünkü kimi dəqiq xət­lər formasında olmadığına aydınlıq gətirmək lazımdır. Bü­tün məsələ qonşuların bərabər ölçüdə pay aldığı geniş bir böl­gə­dən ibarət idi (dialoq, qarşılıqlı hesablaşma və sülh bölgəsi). Moskva çayı, Oka və ona bitişik torpaqlar, köçdən əvvəl slav­yan­ların yarı-sahəsi kimiydi. Bu səbəbdən Türk abidələri finu-qor­ların abidələri ilə yanaşıdır. Bu, təbiidir. Məsələn, qədim za­man­lar­dan bəri bazarlarıyla məşhur olan Nijniy Novqoroda, ilk əv­­vəl türkcədə, bolqarcada rast gəlinir. Bolqar bazarına Av­ro­pa­dan, İrandan tacirlər gəlirdi.

Cənubda, türklərin ölkəsinin İrana çatdığı yerdəki kur­­qanlar buna şahiddir. Sərhəd, demək olar ki, də­yiş­mə­dən qalmışdır. Orada hələ də türklər yaşayır və İran azə­riləri adlandırılırlar.

Günü bu gün də Dəşti-Qıpçağın şimal və cənub sər­həd­ləri arasında minlərlə yer adı olduğu kimi türkcə qal­mışdır. Məsələn, Moskvada Kremlin qarşısı – sağ sahil “Balçuq” adlanır. Rusca belə bir söz yoxdur. Bu, türk­cə “palçıq” deməkdir. O açıq-aşkar  türkcə bir to­po­nimdir.

Buna bənzər sonsuz sayda nümunə var. Rusiya səh­ra­larında bir çox şəhərin adı əksərən türk mənşəlidir. Orel “Yuxarı yol”, Tula “Dolu”, Bryansk (Birinci, Bryaneçsk) “Birinci”, Saratov (Saryrau) “Sarı dağ”, Simbirsk (Simbir) isə “yalnız qəbir” … Kashira, Ko­lom­na, Kaluqa, Voronej, Penza, Çelyabinsk, Kurqan. Bu tipli çox­saylı kəlmə vardır və hər biri qıpçaqların ana və­tən­lə­­ri məsələsindəki unut-qanlıqlarını göstərir.

Xəritələr Qorxunc İvan (İvan Qroznı) və Çar I Pyot­run işğalçı müharibələrinin izlərini qorumuşdur. Ru­si­ya­nın qonşu torpaqlar hesabına necə genişləndiyini gös­tə­rir. Xəritələr yenidən yazılan xronikalardan təmiz­lən­mə­yə ça-lışılan qaranlıq tarixi mühafizə edir. Və Av­ro­pa xəritələ-rində göstərilən qədim türk məskəni olan “Kipenzaj”ın rus Penzaya, “Şapaşkar”ın Çeboksariyə, “Burununej”in Voronejə, “Saryrau”nun Saratova, “Çelyaba”nın Çelya-binskə çevrilməsinin səbəbi an­la­şı­lan olur.

Türkcə “Uzaq” mənasında “Aleman” deyilirdi. Al­ma­niya adı “Alemania”dan gəlir. Bir çox “german tay­fa­sı” mavi gözləri, iri almacıq sümükləri ilə qabarıq biçim­də Qıpçaq görünüşlü idi və runik yazılarında, adət­lə­rin­də və xalqın yaddaşında da göstərildiyi kimi türkcə da­nı­­şırdı-lar. Onlar uzaq Altaydan gələn adamlar idi…

Əlbəttə ki, türkcə yer adları Avropa xəritələrində qal­­­mışdır. Bu xəritələrdən bəzi ölkələrin və tayfaların ta­­­rixi  açıqca oxunur.

Fransa və İtaliya, İngiltərə və Avstriya, Yuqoslaviya və Çexiya əhalisinin bir qisminin də erkən dövr tarixi ey­­ni şəkildədir. Arxivlərdən, təxminən XVI əsrin so­nu­na kimi türk dillərinin danışıldığı nəticəsi çıxır. Əslində on­­dan sonra, inkvizisiya məhkəmələri dövründə, Roma Ka­tolik kilsəsi arxivlərin böyük həcmdə “təmizlən­mə­si”ni təs-diqlədi. Təəccüblüsü isə odur ki, türklərin Mər­kə­zi Avro-pada yaşadıqlarını iddia etməyə imkan verən də elə bu sənədlərdir.

 

[1] “Qıpçaqlar, Türklərin və Böyük bozqırın qədim tarixi”.

 

 

 

 

Bölmə : Araşdırma, Manşet
KÖŞƏ YAZARLARI
TOP 10