Elçin Əlibəyli. Telepersonajların identifikasiyası

70 Baxış

elchinLokal mədəniyyət anlayışının tədricən aradan qalxması, ənənənin şaquli ölçü sistemindən üfüqü ölçü sisteminə keçməsi, yəni daha geniş anlam alaraq sivilizasiya statusu əldə etməsi, komformizm cəmiyyətin başlıca hərəkətverici ideyasına çevrilməklə yaşam tərzinin əsas formatı olması kütləvi cəmiyyətin yaranmasına da təkan verdi.

Fransız filosofu və sosioloqu, sosial nəzəriyyənin poststrukturalist istiqamətinin nümayəndəsi Pyer Burdiye öz əsərində qloballaşmanın imperializmin mədəniyyət ekumenizminə (mövcud olma məkanına) öz nəticələri ilə daxil olması fikrini irəli sürür. (Bax: Bourdie.P, Macguant.U On the Cunning of İmperialist Reason// Thery Culture and Society. N.Y., 1999, p 41-45) Bir çox kulturoloq və sosiloqlar elmi araşdırmalarında qloballaşmaya güclü dövlətin iqtisadi və dünyagörüş ekspansiyası, ilhaqı kimi dəyər verməklə, bu prosesin təbii axarla deyil, diktə ilə həyata keçdiyini vurğulamaq istəyirlər. Bu kulturoloji ilhaqı yeni dönəmin imperializm siyasəti adlandırırlar. Lakin aydındır ki, bu ilhaq, mədəni müstəmləkəçilik adi imperialist siyasət kimi gəlir gətirən deyil və burada birbaşa iqtisadi maraqlar görünmür. Bu siyasətin həyata keçməsinə də külli miqdarda vəsait xərclənir. Özünü doğrultmayan layihənin həyata keçirilməsi iqtisadi cəhətdən səmərəli olmadığı üçün, qloballaşma adı ilə mədəni ilhaqın əvəzsiz aparıldığına inanmaq olmaz. 


Müxtəlif müəlliflər bunun rişələnmiş yaşam tərzinə hamını uyğunlaşdırmaq və telereklam diktəsi ilə vahid istehlakçı ordusu yaratmaq məqsədi ilə edildiyini desələr də, hesab edirik bu məsələnin misallar üzərində öyrənilməsinə ehtiyac var. Bu mənada postsovet məkanının qloballaşma mənzərəsi faydalı misal olar.

Rus imperiyası və onun davamı olan SSRİ bütün xalqları bir mədəniyyət sistemində birləşdirmək niyyətinə qismən də olsa, nail oldu. Müstəqillik prosesi ümumidən milli mədəniyyətə qayıdışı təmin etsə də, həmin dövr dəmir çəpərlərlə qorunan bu mədəniyyətlərə ümumdünya mədəniyyətinin təsiri başladı. Keçmiş modernləşmə yaşamadığından yeni dəyərlərə dərhal uduzdu və arxaik, ekzoyik anlam daşımağa başladı. Məhz bu mühafizəkarlıq milli olan mədəniyyət nümunələrini müasir həyat tərzi kimi keçirən insanlar üçün ekzotikadan o yana getməyən faktor kimi qaldı.

Bəs qloballaşma yolu ilə hamının eyniləşdirilməsi hansı maraqlara xidmət edir? İqtisadi və siyasi cəhətdən stabil, inkişaf etmiş ölkələr bütün dünyanın onların siyasi maraqlarına uyğun stabil, iqtisadi durumda olmasını istəyirlər. Məhz müəyyənləşmiş qaydalarla insanların yaşamını təyin etmək üçün mədəniyyət sisteminə, dünyagörüşünə təsir edirlər, onları tələb olunan formata uyğunlaşdırırlar. Sözəbaxan, təqlid mədəniyyəti ilə yaşayan cəmiyyətlər əslində qloballaşma adı ilə bütöv bir prosesin içərisinə daxil olub ümumu stabilliyi təmin edirlər. Bu mübarizə və ilhaq mücadiləsi qanlı olmur, toplumlar təlqinə uyaraq bütün xidmətlərə hazır, tələbləri yerinə yetirməyə müntəzirdilər. Bu prosesdə televiziya postsovet məkanında ötən əsrin 90-cı illərindən sonra aparıcı rol oynamağa başladı və tamam yeni düşüncəli nəslin biçimlənməsində əhəmiyyətli yerini qazandı.

Qloballaşmış cəmiyyətin maliyyə, texniki və informasiya infrastrukturu mövcuddur ki, bu bazarın istehlakçısı hər bir fərd ola bilər. BMT-nin müvafiq məlumatlarını çözərkən görürük ki, mədəni məhsulların (yeni mədəniyyət nümunələri və onların idolları) satış həcmi son otuz ildə 95 milyard ABŞ dollarından 380-720 milyard ABŞ dollarına çatıb. Bu göstəricidə böyük payı uşaqlara ünvanlanan məhsullar tutur. Uşaq psixoloqları tədqiqatlarında qlobal uşaq mədəniyyətinin geniş və sürətlə yayılmasını uşaqların fizioloji imkanları və mənəvi aləmləri ilə bağlayırlar. Kulturoloqlar Rolland Robertson. Ceyms Uotson, Piter Berger “qlolokolizasiya” (qloballaşma və lokallaşma) termini ilə qlobal mədəniyyətin yerlərdə mövcud yerli mədəniyyətə uyğunlaşma, şəkildəyişmə hadisəsini izah edirlər. (Bax: «Глядя на запад: Культурная глобализация и российские молодежные культуры» Спб., 2004, с.15. «Многоликая глобализация. Культурное многообразие в современном мире/ ред. П.Л.Бергер. С.Хантингтон. М, 2004, стр 18. «Теоретическая культурология» М., 2005, стр 451)
Bu gün kulturoloji bütlər-brendlər psixoloji, ideoloji və kommersiya hakimiyyətinə malikdirlər. Bu hakimiyyət buna qədər mövcud avtoritetləri dağıdıb öz hökmünü irəli sürməklə valideyndən və cəmiyyətdən fərqlənən insan tipini müəyyən edir. Bu cür böyüyən uşaq özündən böyüklərdən aralarında onsuz da mövcud olan uçurumla daha da uzaqlaşır. Bu tip nəsil uşaqlıq, yeniyetmə və sonra da gənclik illərində öz həmfikirlərini yalnız sosial şəbəkədə taparaq onlarla “birləşirlər”. Sosial şəbəkə müəyyən bir maraq ətrafında həmfikir tapmaq üçün daha rahat olduğundan, məhəllə görüşlərini uğurla əvəz edir. Sosial şəbəkə birbaşa məsuliyyətdən və qınaqdan kənarda qalmaqla müəyyən maraqlar ətrafında toplaşmanı daha rahat təmin edir.

Uşaq və yeniyetmələrin özünü identifikasiya etməsi üçün olduqca rəngarəng qəhrəmanlar təqdim olunur.  Son on illiyin ən əsas kulturoloji bütlərindən biri də Harri Poter oldu. 2002-ci ildən bir neçə filmdə təqdim olunan bu mövzu ekaranlara çıxan kimi maraq yaratdı. “Harri Poter fəlsəfi daşı” filminə 926 milyon nəfər baxıb. Bu qəhrəmana aid filmlərin hamısının tamaşaçı sayı milyardı aşıb və bu maraq onunla bağlı kitaba da yönəlib. Kitab ABŞ və ingilisdilli ölkələrdə 75,5 milyon nüsxədə satılıb. Bu hadisəni tele-kino sənayesinin ədəbiyyata hədiyyəsi kimi deyil, yeni büt, brendin doğuluşu və bundan bütün vasitələrlə pul qazanmaq istəyi kimi anlamaq lazımdır. Kitab film öncəsi çap olunsa da, onun şöhrətlənməsi telesənayenin birbaşa xidmətidir. Bu siyahıya PC oyunlar, müxtəlif oyuncaqlar və suvenirlər də əlavə olunsa, hansı miqyasda tədavülün olduğu daha aydın görünər. Hər yeni büt özünün dəqiq iqtisadi həllini tapmalı və onun reklamı bütün dünyanı əhatə etməklə əslində qlobal mədəniyyətin yaranmasında fəal iştirak etməlidir. Bu göstəricilər sadəcə rəqəmlər kimi qəbul olunmamalı, təbliğ olunan həyat tərzi, danışıq, davranış, vərdişlərin miqyası kimi dəyərləndirilməlidir. Bu filmdən sonra uşaq və yeniyetmələr filmdəki kimi davranmağa, danışmağa başladılar və hətta bayquş saxlamaq arzusuna düşdülər. Kitabın satışı zamanı 18-35 yaşında olanların azlıq təşkil etməsi faktını nəzərə alan (yeniyetmə yaşını ötüblər və hələ o yaşda övladları yoxdur) istehsalçılar bu yaşı əhatə edəcək reklam kampaniyasına başladılar. Kampaniya çərçivəsində teleseriallarda bayker, qlamur qızların bu kitabı müxtəlif yerlərdə oxuduqları təqdim olunurdu. Əslində burada yeni dünya vətəndaşı, qlobal yeniyetmə yetişdirib, onu beynəlmiləl məhsulların istehlakçısına çevirmək niyyəti güdülür.

Virtuallıq öz mahiyyətindən irəli gələrək postmodernist görüşlər yaradır. İndiyədək kanonlaşmış gerçəyə fərqli və kökündən yeni baxışı məhz virtualıq meydana qoyur. Hər bir fərdin ətrafında uydurulmuş, öz kanon və qaydaları olan dünya qurulur. Baş verənlərin ciddiyə alınmaması, ciddi fakt olaraq çözülməməsi (sensasiya və sarı mətbuat özünün yanaşım tərzi ilə faktın ağırlığını azaldaraq onun ağrısız istehlakçıya çatdırılmasını təmin edir) fərdiyyətçiliyi gücləndirir. M.Kosrijenko “Postmodernizm və reklam” əsərində “həyatdan hər şeyi götür” , “susuzluğuna imkan vermə” və s. kimi reklam şüarlarını yuxarıda deyilən fərdiyyətçiliklə bağlayır. İ.Qayevskaya “Reklam manipuliasiyasının mifoloji əsasları” adlı elmi məruzəsində reklamın insan ətrafında utopik dünya yaratdığını iddia edir. Video-reklam çarxları vasitəsi ilə “yaxşı” həyatın modeli seyrçilərə ötürülür. Reklam təkcə məhsulun təbliğinə deyil, həm də bu məhsulun iştirak etdiyi yaşam tərzinin göstərilməsinə yönəlir. Nəzərə alsaq ki, reklam çarxlarında pozitivlik ab-havası mütləq hakimdir, görərik ki, təsir gücünün də qüvvətli olduğu şübhəsizdir. Reklamda pozitivliyin yardımı ilə insanı həm də yeni və firavan həyata sövq etmək göstərilir. Əksər reklam şüarlarında “həyatını dəyişdir” ideyası başlıca yeri tutur və yenilənməyin yollarından biri kimi konkret məhsul göstərilsə də, şüuraltı kompleks dəyişmələr təbliğ olunur.  Azərbaycanda Azercell şirkətinin 2011-ci ilin yayında başladığı “Azercell”ə yaşa, daha yaxşı yaşa!” reklam kampaniyası daha yaxşı yaşamağın yolu kimi bu operatorun istifadəçisi olmaq təklifini irəli sürürdü. Amma bununla bərabər, kampaniyada sətiraltı şəkildə həyatı dəyişdirməyə yönəlik təbliğat da duyulurdu. Hər kəs radio-reklam çarxını dinlərkən, evdə videosuna baxarkən maşınını, evini və ya geyimini diqqətdən keçirərək daha yaxşı yaşamaq barədə düşünür, bu barədə planlar da qurur. Reklam kampaniyası yaxşı yaşamağın reseptini təqdim edir ki, bu da postmodernist istehlakçısının tələblərinə daxildir. İstehlakçı yaxşı yaşamaq istəyir, lakin bunu necə əldə etməyi bilmir və reklam müəyyən resepti ona təqdim edir. Zahirən sadə görünən reklam mətnində şüuraltı “yaşamını özün seç ki, yaxşı yaşayasan” fikri də çatdırılır. 2011-ci ildə – dünyada siyasi dəyişmələr dövründə gedən bu kampaniya çərçivəsində təqdim olunan reklamlar da gündəmlə səsləşirdi. “Bir-iki dostunla yox, bütün Azərbaycanla danış”, “…qrup yoldaşımla danışmıram, o, tələbə birliyində deyil” kimi şüarlar təkcə reklam çağırışı kimi deyil, həm də gənclərə ünvanlanan, manipuliativ gücə malik çağırış kimi qəbul olunmalıdır.


Qeyd etməliyik ki, ölkədə olan mobil operatorların reklam kampaniyalarında gənclərlə bağlı olduqca fərqli bir yanaşma hiss olunmaqdadır. “Bakcell” reklamında təhsildən və ictimai həyatdan uzaq, “NarMobile” qayğısız, imkanlı, qlamur, “Azercell” isə sosial şəbəkələrdə fəal (tələbə birliyi), düşünməyi bacaran (daha yaxşı yaşa) gəncliyi hədəfə alır. Bununla da şirkət həm də ətrafında mövcud olan mənfi stereotiplərdən xilas ola bilir. Qiymətlərin ucuzluğunu və imkanları sadəcə çağırışla deyil düşündürmək yolu ilə təbliğ edir.
Bir sıra reklamlarda açıq sosial çağırışlar da səslənməkdədir. “Getdiyin yolları dəyiş”, “Tefal – nə varsa, səndə var”, “Nə isə yenilik axtarırısan” kimi şüarlar alternativ axtarışın təlqini ruhunda qurulub.

Bu mənada reklamda hər sözün özünün çəkisi və təsir imkanları var. Video və audio reklam çarxının dəfələrlə təkrarlanması, çap reklamının isə daim göz önündə olması onun təsirini artırmış olur. Adaptasiya olunmuş reklam çarxlarında buraxılan tərcümə xətaları və ya dilin imkanlarında xəbərsizlik əlavə xoşagəlməzliklər yaradır. Bir neçə misala baxaq: Sabun reklamında “ərim nə edirsə, oğlum da onu təkrar edir. Beləcə mən gələcəyin kişisini böyüdürəm”, yuyucu vasitə reklamında “o mənim ərimdir, inanmırsan sına”.

Reklam çağırışlarından qorunmaq və kütləvi təsirini azaltmaq gücünə malik amil yalnız mədəni immunitet ola bilər. Hər bir insanın mədəni immunitetə – kənar təsirlərdən qorunmaq gücünü artırmaq üçün alternativ manipuliativ təbliğata ehtiyacı var. Bu alternativin gücü, təqdim olunmaq imkanları təhlil olunası əsas problemlərdəndir.


İnformasiya yüklənməsi (bu proses tv-lər vasitəsi ilə daha effektiv edilir) nəticəsində insan beyni informasiyanı qəbul və emal edib işlətməyə hazır olmur. İnformasiya ilə yüklənmiş insanlar üçün diqqətsizlik, unutqanlıq kimi hallar xarakterikdir. Tv-lərdə verilən reklam çarxları vasitəsi ilə insan informasiyanı kor-koranə qəbul edir və alınan informasiyaya qarşı münasibəti də korşalır. Bu prosesi çağdaş seyrçinin informasiyadan doyma prosesi kimi qiymətləndirək. Bir informasiyanın çox verilməsi onu bezdirici və adi edir. Buna görə də reklam yenilənməsi qaçılmaz addımdır ki, bu da yerli istehsalçılar üçün çox vaxt anlaşılmaz proses kimi qəbul olunur. Tədqiqatçı A. Reqyev “25-ci kadr haqqında mif. Rusiya fəsli” adlı kitabında reklam informasiyası problemini toxunaraq, məhz SSRİ məkanında reklam olmayan dövrdən çıxan insanların ilk reklam çarxlarına münasibətini (“televiziyada deyirlərsə, düz deyirlər” düsturu) çözərək olduqca maraqlı qənaətlərə gəlir. Bu qənaətlərdə əsas yeri insanın informasiyaya münasibəti, onun qavraması kimi problemlərə cavablar təqdim olunur. Azərbaycan televiziya seyrçisini dəyərləndirərkən Rusiya və Türkiyə seyrçiləri ilə müqayisəli təhlil mövqeyini əsas götürmək yanlış addımdır. Azərbaycanın Rusiyanın müstəmləkəsi altında olması kimi tarixi-mədəni vəziyyət bizim seyrçini rusiyalı ilə eyniləşdirə bilməyib və özümüzə məxsus submədəniyyətin təməl prinsiplərini yaşada bilmişik. Bu anlamda Azərbaycan televiziya seyrçisinin öz submədəniyyətindən irəli gələn görüşləri və baxış bucaqları var.  Daşıdığı qiymətdən və mahiyyətdən asılı olmayaraq, informasiya onu qəbul edəndə müvafiq marağı oyatmayacaqsa, yaddaşlarda iz buraxmadan itəcəkdir. İnformasiyanın emosional təsiri onun mahiyyəti ilə düz mütənasibdir. Bu mənada informasiya istehlakçısının emosional vəziyyəti və dünyagörüşü, yəni hazırlıq durumu da həlledicidir. Seyrçinin sosial və milli mənsubiyyəti, onun intellektual durumu informasiyanı qəbul etmək prosesində həlledici rol oynayır.

 

ABŞ da böyük şöhrət tapmış “Ümidsiz ev qadınları” serialında qaldırılan problemlər və təqdim olunan talelər mahiyyət etibarı ilə dövrün, əhatə etdiyi cəmiyyətin mənzərəsini yaratmaqla bərabər, seyrçiyə yaşamaq tərzini təlqin edir. Həmçinin situasiya və çıxış yolları ona baxanlarda yaşam alternativi yaradır. Bu alternativlər həm də insanların artıq qurduqları məişət qaydalarını dəyişdirmək gücünə malikdirlər. Serilaın adı və orada olan cəzbedici məqamlar (kriminal, dedektiv) onu ailəvi baxışa yararlı etməklə bərabər, kişilərin diqqətini çox güclü şəkildə cəlb edir. Təqdim olunan qadın qəhrəmanların hər birinin fərqli cizgiləri, davranışı və həyat tərzi müxtəliflik yaratmaqla seyrçidə ekrandakını özünə və yaxınına oxşatmaq imkanı bəxş edir. Bu oxşarlıq real olanla ekrandakının bütün hərəkətlərini müqayisə etmək imkanı yaradır ki, bu da özündə ailədaxili münasibətlər sisteminə təsir edir. Serialın ideyasında insani münasibətlər əsas və üzdə olan məqsəd kimi qabardılsa da, onun şüuraltı təsirə malik müxtəlif yönlü manipuliativ istiqamətləri mövcuddur.

 

Seriala tamaşa edən Azərbaycan seyrçisi ilk baxışda “bizdə belə deyil” deyir. Amma digər xalqların məişətinin necəliyi onda maraq yaradır. Tədricən kişilər evdə olan xanımları ilə serialdakıları müqayisə etməyə başlayırlar. Açıqda bu tip qadını evində belə təsəvvür etməyən mühafizəkar kişi ekrandakı ilə şüuraltı istəyinin müqayisə mərhələsinə qədəm qoyur. Məhz bu müqayisə mərhələsi mövcud ailə institutunun dağılmasına gətirib çıxaran mürəkkəb psixoloji prosesin təməli olur. Mövcud ənənələr və ailə münasibətlərinə təklif olunan bu alternativ, fərqli yanaşma insanlara tədricən təsir göstərir, ciddi dəyişmələrə səbəb olur. Bu dəyişmələr sosial münasibətlər sistemini sarsıdır, mədəniyyət immunitetini zəiflətməklə yeni alternativ axtarışı labüdləşdirir. Sadaladığımız cəhətlər çağdaş dönəmdə adiləşən ailə dağılması prosesini sürətləndirən və ona rəvac verəndir. Öz-özlüyündə bu seriallar fərqli stereotiplər yaratmaqla yeni düşüncə aləti də təklif edir. Həmçinin arxetip və ideallar təqdim etmək də belə seriallar üçün səciyyəvidir.

 

Arxetip özündən öncəkilərin dəyərləri olduğundan, onun yerinə yenisinin təqdimatı keçmişdən sürətlə uzaqlaşma modelinin həyata keçməsinə rəvac verir. Stereotiplər isə mövcud olan bu gündür. Ona edilən dəyişiklik həyat tərzinin köklü şəkildə başqalaşmasını zəruriləşdirir. İdeal isə gələcəyə baxışdır. Seriallar yeni baxış modelini diktə etməklə insanın gələcəyə baxışlarını da basmaqəlib qlobal insan modelinə uyğun tərzdə qururlar.

 

Fransız tədqiqatçısı J.Seqela “Националные особенности охоты за голосами” (Moskva, 1999, səh.200) ABŞ-ın reklam uğurlarını çözərək reklamın insanların ümumi dəyərləri ilə sanki oyun oynadığını və əyləncəli şəkildə bu dəyərlərə dəyişikliklər etdiyini söyləyir. “Amerika arzusunu filosof və yazıçılar deyil, adi məhsullar yaratdı” fikri tədqiqatçının bir neçə misalı əsasında öz təsdiqini tapır.  “Coca-Cola” yeniyetməliyi, “Marlboro” kişiliyi, “Mak Donalds” ailəni, “Levis” azadlığı, “Nike” məsuliyyəti özünəməxsus yozumla çağdaş amerikalının dəyərlər sisteminə daxil edib.

 

Etiraf etməliyik ki, müstəqillikdən sonrakı dönəmdə Azərbaycan üçün də yeni dəyərlər sistemi yaranmağa başladı. Müqayisəli şəkildə təhlilə cəhd etsək, bu dövrdə azərbaycanlılar üçün şadlıq evləri ailəliyi, “Mak Donalds” müasirliyi, “Coca-Cola” amerikansayaqlığı ifadə edirdisə, sonrakı dönəm iqtisadi inkişaf dünyada artıq mövcud olan brendlərin də burada kütləviləşməyinə şərait yaratdı.  Bu brendlər də öz növbələrində yeni modellər yaratdılar. Burda bir vacib amili də qeyd etməliyik. Sürətlə sayı artan şadlıq evləri toy industriyasını yaratdı ki, bu da öz növbəsində birbaşa və ya dolayısıyla digər xidmət sahələrinin, həmçinin şou-biznesin inkişafına böyük təkan verdi. Əslində toy cəmiyyətdə teatrın oynadığı funksiyanı yerinə yetirməyə başladı. İnsanlar yeni geyim və saç düzümlərini toy zallarında nümayiş etdirir, davranış və xoş yaşadıqlarını göstərişə çıxardırlar. Dəqiq vaxtı, gedişatı, bütün mizanları belə cızılmış toy təkcə gənclərin nikah mərasiminə deyil, əslində kulturoloji hadisəyə çevrilir. Çox böyük xidmət və sənət sahələrini əhatə edən toy mərasimi tezliklə həm də ünsiyyət yeri kimi zövq və dəb diqtəçisi oldu. Tezliklə televiziyalar da toy sindromuna xüsusi yer ayırmağa başladılar, həmin estetikanın davamçısına, daha da inkişaf etdirəninə çevrildilər. Müğənnilərin repertuarı, aparıcıların toya tamada getmək üçün qurduqları efir performansları, şadlıq sarayı, gözəllik salonlarının fasiləsiz reklamları və digər bunun kimi cəhdlər toyun efir məkanına transferi kimi dəyərləndirilməlidir. Toy həmçinin öz şablonlarını (geyim, musiqi, qida) yaratmaqla həyatın bütün sahələrinə sirayət etdi və bu proses bütünlüklə, müqavimətsiz baş tutdu. Cəsarətlə deyə bilərik ki, son 20 il ərzində orta statistik azərbaycanlının yeganə əyləncə yeri məhz şadlıq sarayları oldu. Bütün bunlardan belə qənaətə gəlmək olar ki, toy submədəniyyət kimi deyil, popmədəniyyət kimi təşəkkül tapdı. Bunun qarşılığında toy elitar mədəniyyətin genişlənməməsi postmodernist mahiyyətə düşməsinə imkan verməyərək, qismən müasirləşmiş tərzdə yerli şou-biznesin əsas mahiyyətinə çevrilməklə yeni dəyərlər, meyarlar aşılamağa başladı.

 

Şou-biznesdə olanlar radio-televiziyaya özünün toy biznesinin piarı kimi baxmağa başladılar. Hər kəs öz auditoriyasını taparaq ona ünvanlanan performans təqdim etdi. Şou-biznesin sosial maskaları da bu tələbdən doğaraq “açıq-saçıq”, “kompleksiz”, “ədəb-ərkanlı”, “ağır oğlan”, “şən oğlan”, “intellektli müğənni” və sairə tiplərlə bölünərək məhz öz tamaşaçı auditoriyasına xidmət etməyə başladı.

 

Bir çox hallarda taxılmış sosial maskalar qeyri-təbiiliyi ilə yadda qaldı. Xüsusən də patriotik və ya elitar kimi iddialar onların həyat tərzindən və daxili dünyasından doğmadığı üçün saxta təəssürat yaradırdı. Lakin deməliyik ki, əslində mahiyyətcə toya hesablanmış bu addımlar da öz auditoriyasını tapa bildi. Elitarlığa iddialı insanlar məhz bu tip sosial maskaları qənaətbəxş hesab edirdilər. Dövrü mətbuatda və bir çox tənqidi yazılarda müğənnilərin və şou-biznes adamlarının bahalı maşın və evlərinin reklam olunduğu hədəfə alınır. Əslində bu addım da birbaşa iqtisadi maraq kəsb edir. Yəni bu da piar və performansın tərkib hissəsi kimi çıxış edərək müğənninin toy tariflərinin müəyyən olunmasına qulluq edir. Hətta kitab oxumaq, intellektual görünmək kimi vasitələrə əl atan müğənnilər əslində bu tip auditoriyanı da öz tərəflərinə çəkmək niyyətindədilər.

Cəmiyyətdə baş verənləri əks etdirən TV bunu mədəniyyət hadisəsinə çevirərək təqdim edir, məişəti ictimailəşdirir, yeni mədəni baxışı meydana çıxarır və generator rolunu oynayır. Eyni zamanda məişəti ekrana gətirməklə televiziya sosial fəallığı azaldır, seyrçinin diqqətini məişətə yönəldir, gerçək şou, serial və s. seyrçi qarşısında ictimai deyil, məişət rahatlığı məqsədini qoyur, “kim olum?”, “nə yeyim?” suallarına cavab axtarmağa sövq edir. Yeni münasibətlər sistemi və mədəniyyət hadisəsini təqdim edən TV əslində yeni insan tipini də biçimləndirir. Televiziya adi məişət üzərində oyun qurur və bu oyunu bütün cəmiyyət oynayır. Televiziya Y.Heyzinqanın mədəniyyəti, dini, incəsənəti, hüququ “Homo Ludens”in əyləndiyi oyun kimi baxması və oyunun insan xislətinin tərkibi olması fikrinin davamı kimi TV-nin də yeni oyun yaratdığını, bu ehtirasla yaşayan insanın bütün diqqətini cəlb etməsi, dolayısıyla onu real aləmdən, real məişətdən uzaqlaşdırması əvəzində illüzial məişət bəxş etməsi ilə seyrçini məhz ekranda olan məişətə çatmaq arzuları ilə yükləyir və seyrçi bu arzuya çatmaq naminə çalışır. Bütün gücünü, bacarığını və fəaliyyətini buna yönəldir, bununla da özünü ictimai-siyasi anlamda passivləşdirir. Televiziyanın yeni dövründə (XX əsrin 80-ci illərindən sonrakı dönəm nəzərdə tutulur) yaranan şoular kütlənin, seyrçinin TV prosesində iştirakını daha da fəallaşdırmış, onun tərkib hissəsinə çevirmişdir. Bununla da, teatr və kinodan fərqli olaraq “oyun”u daha təbii qurmağı bacarmış, inandırıcı edə bilmişdir. “Bizdən biri” prinsipi təsir gücünə görə effektli və inandırıcıdır. Bu inancı qüvvətləndirən cəhət adi insanların təbiiliyi və aktyorlardan fərqli olaraq baş verənləri olduğu kimi çatdırmasındadır. Televiziya bəzən cəmiyyətdə olanları çatdırmaqla kifayətlənməyərək mif yaratmaqla, onu ustalıqla təqdim etməklə, oyunu davam etdirir və daha da dərinləşdirir. İqtisadi durum TV-nin həyatında böyük rol oynayır. Sovet dönəmində televiziya yayımında mədəni və sosial pedaqoji təbliğatla sovet vətəndaşını yetişdirən televiziya Azərbaycanın müstəqilliyin ilk onilliyində yeni, bahalı və ya köhnə kimi əzəmətli telelayihələrə sərmayə qoya bilmədi. Yeni yaranan kommersiya televiziyalarının maddi bazası buna imkan vermədi. Buna görə də yayımın böyük hissəsini daha asan başa gələn verilişlər, musiqili proqramlar, Latın Amerikasının aşağı səviyyəli serialları tutdu. Bu müddət ərzində yeni TV-dən mədəni-maarif işi görməyən, yeni prosesi qəbul etməyə hazır olmayan seyrçi ordusu yetişdi. Bu ordunun öz submədəniyyəti (elə həmin TV-nin yaratdığı submədəniyyət), öz qəhrəmanları, öz obrazları biçimləndi. Bu obrazlar mahiyyətcə ondan əvvəl gələn nəslin kumirlərindən daha bəsit və gülünc olması, daha çox təbliğ olunma imkanının mövcudluğu nəsillərarası televiziya münasibətlərinə fərqli baxışlar formalaşdırdı. Hətta evdə televizorlarının sayının artması (nəzərə alsaq ki, bu elə də çox deyil) situasiyanı xilas edə bilməzdi. O dönəmdə yeniyetmə olanlar indi artıq həlledici məqama çatanda yaşlı nəsil mənfi tendensiyanı görüb etiraza başladı. Lakin artıq gec idi. Nəyisə dəyişdirmək mümkünsüz idi. Üstəlik yerli seyrçi asanlıqla türkcə və rusca bu tip seriallara baxa, ən əsası pop kino sənayenin hər ay təqdim etdiyi yenilikləri görə bilirdi. Yerli kanallar əgər tam fəaliyyətlərini mədəni maariflənmə üzərində qursalar belə gözlənilən nəticə olmayacaq. Heç bir tərzdə bu cür insanları – televiziya adamını nə kitaba, nə də intellektə hesablanmış proqrama cəlb etmək olmaz. Hazırlıqlı, inkişaf etmiş, ruh və ağıl üçün qida gözləyən seyrçi az tapılandır. Kütləvi seyrçi məhz bu cür adamlara hesablanmış verilişlərə baxmaq istəmir, bunu ağır yük hesab edir, bəzənsə qorxaraq ondan qaçır. Televiziya adamı bu yükü daşımağa hazır deyil. İntellektə hesablanmış verilişlər seyrçini itirir və reklamverici də az baxılan layihələrə sərmayə qoymaq istəmir. Sadə məntiqlə, reklam yığmayan layihələri təkmilləşdirməyə istehsalçının imkanı olmayacaq. Nə texniki cəhətdən, nə də peşəkar personalın cəlb olunmasına vəsait olmayacaq və nəticə etibarilə veriliş aşağı səviyyədə alınacaq. Yüksək ideyalardan mənəvi məsələlərdən bəhs edən proqramın keyfiyyətsiz təqdimatı mədəni maaarifləndirmə və sosial pedaqogika işinə böyük zərbə ola bilər. Zəif veriliş özünün vizual gücünü, görüntü magiyasını itirən verilişdir. Bu isə seyrçini nəinki cəlb edər, hətta onu uzaqlaşdırar. Bu mövzuların bəsit təqdimatı nəticəsində mövzunun özünə dünyagörüşündə və alt şüurunda antipatik münasibət yarada bi­­lər. Kütləvi mədəniyyət əslində folklorun yerini tutdu. Yeni küt­ləvi mədəniyyət daha rəngarəng olmaqla folkloru tam əvəz etdi və elə folklor kimi öz miflərini, qəhrəmanlarını, dastanlarını (seriallarını), nağıl inanclarını yaratdı və kütləvi surətdə yaydı. TV mədəniyyəti açıq-saçıqlığı və cəsarətliliyi ilə seçilir. Məşhur şoumen Lari Kinqin ilk dəfə TV-də etdiyi eksperimentlər çox sürətlə yayıldı və indi yerli mətbuatda terminləşmiş ifadə “soyunma” dəbə çevrildi. İnsanlar bu tip açıq-saçıqlığı karnavalda, maskanın altında gizlənərək çatdıra bilərdilər. Ancaq indi karnaval estetikası ekrana gələrək bütün gizlədici maskaları cırıb atır və gizlənməyə əsas qoymur. Doğrudur, əvəzində başqa maska-daha şəffaf teleobraz təqdim olunur. Amma bu gizlənmək üçün deyil, sevilmək, şüurlara həkk olunmaq, vizit kartına çevrilmək üçün təqdim olunur. Sosial maska teleobrazın başlıca məqsədidir və hər bir obrazın öz keyfiyyətləri, cəhətləri burada əksini tapmaqdadır. Soyunma, açıq-saçıqlıq qədim insanın təbiətinə xas idi, müxtəlif çoxallahlı dini ayinlərdə üzü gizlətməklə soyunmaq, ayini icra etmək, torpağın məhsuldar olması üçün edilən aksiya ilə bərabər insanın gizli hisslərinin tələbatını da ödəyirdi. İndi bu karnaval və ya ayinlər TV-yə transfer etmişdi. Teleyayım zamanı asanlıqla soyunan ulduzlar bunu küçədə edə bilməzlər. Ən azı qanun buna yol verməz. TV şousunun isə öz qaydaları var və bu tip şoular seyrçinin şüuraltı istəklərinə hesablandığından böyük auditoriya toplayır. Auditoriya qınamağına baxmayaraq soyunan obyektə baxır və onu diqqətlə izləyir. Televiziya şousunda kütlə qanunu işə düşür. Karnavallarda olan kütləvilik ekstaz yaradır. Televiziya şousunda da bu ekstaz baş verir. Ulduz bu kütlənin diqqətindən həzz alaraq bir an içində qəhrəman olur. Şou isə öz növbəsində güldürən, heyrətləndirən bir tamaşaya çevrilir.

Televiziyanın insan inkişafına təsirini müəyyənləşdirmək telearaşdırmada başlıca vəzifəyə çevrilib. Çünki 24 saat yayımlanan, bir qədər də sərhədsiz, hüdudsuz, audio-vizual informasiya axını insanı biçimləndirir. Auditoriyanın tələbatı ilə ötürülən in­formasiyanın miqdarını və təsir payını ölçməyə çalışsaq, bu mənzərə alınar: şərti olaraq E-informasiyanın təsir effekti, M-TV-nin məqsədi-auditoriyanın informasiya tələbatının ödənilməsi, N-kütləvi auditoriyanın konkret kateqoriyasına TV təsirinin nəticəsi, T-auditoriyanın müəyyən hissəsinin tələbatı, K- kütləvi audio-yayı­ma ünvanlanmış informasiyanın keyfiyyəti kimi şərti işarələrlə ifadə etsək, aşağıdakı bərabərlik alınar: E=N/M=N/T=K/T

Buradan aydın olur ki, auditoriyanın həcminin və keyfiyyətinin artımı auditoriyanın bu informasiyaya olan təlabatını aşağı salacaq. Əksinə, auditoriyanın  bu və digər informasiyaya olan təlabatının artımı onun azlığından və keyfiyyətsizliyindən xəbər verir. Tam bərabərlikdən isə söhbət belə gedə bilməz, ona görə ki, auditoriya yekcins deyil və təlabat da həmçinin artandır. İnformasiyanın keyfiyyəti təşkilatı-yaradıcı zəhmətdən, təlabat isə sosial-psixoloji bir mərhələdən keçir.

Kulturoloq A.Mollun təbirincə desək, çağdaş insan öz mə­də­niyyətini biliklərin məqsədyönlü artırılması yolu ilə deyil, mə­dəniyyətin ayrı-ayrı elementlərinin axını ilə toplaşan mədəni fə­aliyyət prosesindən bəhrələnməklə artırır. Bu proses sistemli deyil, çoxçeşidli və xaotikdir. Bu isə özü-özlüyündə mədəniyyəti də sis­temsiz edir. Bir sahədə novatorluğa meyl edən fərd incəsənətin bir çox növlərində xilas olunmaz mühafizəkara çevrilir. Deməli, incəsənətə və mədəni prosesə münasibəti sistemli deyil, təsadüfi informasiya axını ilə biçimlənib. Mahiyyətcə fərd bu prosesin özünü də anlaya bilmir və kortəbii axına qoşulur.

M.Makluenin qaynar və soyuq kommunikasiyalar ilə bağlı nə­zəriyyəsinə uyğun olan təsnifat apararaq bir hissin davamı olan informasiyanı çatdıran vasitələri (çap, kino, foto, radio) qaynar, verilən informasiyanı yeni məlumatı almaq hissini aşılayan, istehlakçının yaşantı, düşüncə və fantaziyasını gücləndirən vasitələri soyuq vasitələr (TV, komiks) adlandıraq. Qaynar vasitələr mütəmadi sirlər yaradır, auditoriyanın prosesdə iştirakına imkan vermir. Əksinə, soyuq vasitələr isə auditoriyanı fəallaşdırır və veriləni tamamlamağa sövq edir. Qaynar radionun müharibə vəziyyəti yaratmaqdan tutmuş böyük bir ölkənin inqilabi şəraitini sakitləşdirmək gücü var. Radioda söz doqma kimi səslənir və müzakirə olunmur. Televiziyada isə əsas diqqət nitqdə deyil, görüntüdə olduğundan nitq ikinci plana keçərək emosional təsir gücündən məhrum olur. Radioda isə tembr, həyəcan və deyilən söz dərhal yadda qalır, təsir etməyə başlayır. Bu təsir şəksizdir, heç bir şübhə yeri qoymur. Məhz ona görə də bir çox dövlətlər öz ideologiyalarını və ya təlqin etmək istədikləri fikirləri digər ölkələrin ərazisinə açılan radiolar vasitəsilə edirlər. Bu mənada “Amerikanın səsi”, “Azadlıq” radiolarının geniş yayılması üçün qoyulan sərmayələr anlaşılandır. İkinci dünya müharibəsindən sonra soyuq müharibə illərində adı çəkilən radioların sosialist düşərgəsinə olan təsiri nəticə etibarilə SSRİ-nin və Yuqoslaviya kimi dövlətlərin dağılmasında fəal iştirak etdi. Soyuq TV-nin bu qüdrəti və gücü yoxdur. TV-nin gücü görüntüdə olduğundan və yuxarıda deyildiyi kimi mübahisəyə yer verdiyindən onun öz obrazları, öz xarizmatik tələbləri var. Nikson-Kennedi seçki kampaniyasında birincinin radioda sarsılmaz uğuru (tembri, təcrübəsi, inamla danışması),  Kennedinin isə cır və inam yaratmayan səsinin ona gətirdiyi məğlubiyyət tele-debatdan sonra vəziyyəti dəyişdirdi. Yöndəmsiz, düz oturmayan, hər dəqiqə corabını dartan Nikson görkəmi cəlbedici, gülərüz, xüsusi əda ilə danışan Kennediyə məğlub oldu. ABŞ-nın prezident seçkilərində ilk tele-debat seçkinin taleyini həll etdi.Seçki texnologiyasında namizədin obrazına uyğun təbliğat qurmaq prinsipi çoxdan tətbiq olunmuş metoddur. Obraz özü soyuqdursa, onu qaynar göstərmək üçün müvafiq rakurs və güclü, emosional, təsirli obrazda şəklin təqdimatı istənilən nəticəni əldə etməyə imkan verir. İlk dəfə bu təcrübə Böyük Britaniyada tətbiq olundu və baş nazir Edvard Hitin qələbəsini təmin etdi. Ancaq həmişə soyuq obrazın qaynar göstərilməsinə ehtiyac duyulmur. Aparıcılar və TV obrazlara da bunu şamil etmək olar. Məhz soyuqqanlılıq və səbrlə davranış televiziya aparıcısını inandırıcı edə bilər. Onun jestikulyasiyası və mimikası soyuqluq çərçivəsindən çıxmamalıdır. Radio isə əksinə daha emosional və həyacanlı nitqi sevir. Kinonu izlərkən isə vəziyyət dəyişkəndir. Kinoteatrın effekti ilə kinofilmin TV-də yaranan təsir effekti fərqlidir. Əgər diqqətlə yanaşsaq və sevilən obrazları çeşidləsək mənzərəni aydın görərik. Teleserial qəhrəmanını seçərkən məhz soyuq görünüş əsas tutulur. “Baharın on yeddi anı” (SSRİ), “Kaybolan yıllar”, “Qurdlar vadisi” (Türkiyə) və sairə kimi çoxserialı filmlərin uğurunu təmin edən baş qəhrəmanı canlandıran aktyorların soyuq görünüşü oldu. TV qaynar fiqurları, qaynar problemləri inkar edir. Mətbuat isə əksinə. Alman lideri A.Hitler zamanında tele-çıxışlar etsəydi, rus siyasətçisi Jirinovski kimi hala düşər və tezliklə siyasətdən gedə bilərdi. Amma onun emosionallığını qaynar mətbuat və radio daha da qüvvətləndirdi, qələbəsini təmin etdi. SSRİ-nin Nazirlər Sovetinin sədri və partiya lideri N.Xruşovun ABŞ televiziya vasitələri ilə göstərilən hərəkətləri onu təlxəyə bənzətdi. Halbuki radio onun xilaskarına çevrilə bilərdi. TV-nin təbiəti qaynar problemlərə və dəqiq müəyyən olunmuş mübahisəli mövzulara uyğun deyil. O, özü problemi doğmalı, haradasa qaynar olsa da onu soyuqluqla həll etməyə çalışmalıdır. Radioya diqqətlə qulaq asan dinləyicinin içərisinə informasiya partlayışla daxil olur, onu həyəcanlandırır. Yazı mədəniyyəti və vərdişi olan cəmiyyətlərdə radio partlayışın və radio inqilabın olması mümkünsüzdür. Radio təbliğat vərdişi və bu vərdişin tarixi qısa olan cəmiyyətlərdə partlayışa səbəb ola bilər.

Musiqi və rəqslə böyük mədəniyyəti, həmçinin siyasi rejimi dağıtmaq mümkündür. Soyuq cəmiyyətlər bundan sığortalıdır. Onlar radioyaya əyləncə kimi baxırlar. Lakin qaynar cəmiyyətlərdə radio yalnız musiqi verdikdə belə partlayışa səbəb ola bilər. Fikrimizi aşağıdakı misallar ilə əsaslandıraq: ağ linzalı eynək taxan gözün ifadəsi böyüyür və bir gözəl qızda bu eynəyi görüncə qarşı şəxsin diqqəti artır. Əksinə, qara şüşəli eynək gözün nə dediyi bəlli olmadığından müəmma yaradır. Bu müəmmada, soyuqluqda insan özü axtarışa çıxır. Televiziya əsas əyləncə vasitəsinə çevrilməklə və reproduktivlik xassəsinə görə öz yerini kifayət qədər möhkəmləndirib. Hər kəs dincəlişini sevimli kətili və televizor önündə oturmaqla keçirilən saatda görür. TV əyləncəsinin rəngarəngliyi, seyrçinin yerindən durmadan seçim etmək fürsəti bütün digər əyləncə vasitələrini rəqabətdən çıxarır. Artıq TV hətta idman, rəqs etdirməklə bütün digər meydançaları və rəqs zallarını əvəz edir. Xüsusi idman və əyləncə kanallarına baxan seyrçi oradakı məşqçinin göstərişi ilə evdəki trenajorlarla məşq edə bilir. DVD daşıyıcısının populyarlaşması ilə xüsusi çəkiliş və əyləncə filmlərinin çəkilişi, yemək bişirmək, rəqs, körpəyə qulluğa qədər hər şeyi öyrədir. Dolayısıyla insanı dördbucaqlı qutudan ayrılmağa imkan vermir. Maraqlı cəhət bundadır ki, TV aludəçiliyi aşağı, orta təhsilli insanlara xasdır. Onların gələcək təhsili məlumatlanması və mədəni inkişafı TV-nin diktəsi baş tutur. Yüksək təhsil alan insanlar isə gününü kitab, qəzet, jurnal oxunuşu ilə keçirirlər ki, bu da təbəqələr arasındakı fərqli düşüncə tərzini bir-birindən ayırır. Bu fərq qarşılıqlı dözümsüzlüklərə və gərginliklərə səbəb ola bilər və olur da. Televiziya öz mifini, stereotiplərini quraraq ona baxan seyrçinin düşüncəsini öz arzusunda qurur. Politoloq L.Saqal deyir: “Jurnalistlər musiqi bəstələmirlər, ifa da etmirlər, onlar yalnız səsi gücləndirirlər” Bir çox hallarda televiziya yaradıcı işçilərinin nəyi təbliğ etdiklərini, nə dediklərini və bunun sonrakı təsirini qiymətləndirə bilmirlər. Ko?-koranə informasiyanı ötürürlər. Teleobraz və onun sosial maskası özü də bilmədən informasiya ötürür, manipulyativ mərhələdə öz payı ilə iştirak edir. Hətta adi bir hadisənin işıqlandırılması zamanı montaj vasitəsi ilə qurulan dramaturgiya müəyyən manipulyativ istiqamətə yönəlir. Reportyor montaj yolu ilə tamam başqa gizli olan informasiyanı ötürə bilər. Bəzən hər TV öz yaradıcı siyasətinə uyğun xəbər vermə metodunu seçir, bununla da eyni bir hadisəni hər TV öz mənafeyinə uyğun şəkildə təqdim edir və manipulyasiya prosesi başlayır. Lakin bu proses elə ustalıqla icra olunmalıdır ki, müəyyən bir fikrin təlqin olunmağı bilinməsin. Televiziya önündə olan seyrçi də ustalaşaraq hər informasiyanı qəbul etmir. Bu mənada “no-comment” xəbər blokları daha çox baxılır. Əlavə şərh verilmədən, montaj yolu ilə aksentlərlə zənginləşməyən informasiyanı izləməyi daha effektiv sayan seyrçi bununla da özünü manipulyativ təsirdən sığortalamış olur. Amma “no-comment”lərin də öz fəndləri var. Bu da informasiyanın, görüntünün düzülüşü ilə əldə olunur. Televiziya hadisənin çözümündənsə, onun özünü göstərir. Əsas diqqəti də tələsən iş-güclə məşğul olan insanların üzərinə qoyur. Həm də əyləncənin-əsas gəlir gətirən yayımın vaxtına girməmək üçün xəbər buraxılışlarının yayım vaxtı qısa olur. Xəbər buraxılışlarının quruluşu, şərhlər və icmallar nə düşünmək lazım olduğunu diktə edir. Bununla da müstəqil düşünmək istəyini öldürür. Gerçək sosial-siyasi-iqtisadi problemlərdən insanı uzaqlaşdırır.

TV-nin təqdim etdiyi həyat tərzini, davranışı təkrarlamaq seyrçinin əsas fəaliyyətindən birinə çevrilib. Ölüm hadisələri, sui-qəsdlərin yardımı, bu barədə danışılması və bədii nümunələrin göstərilməsi bu cür hərəkətləri tirajlayır. Suisid baş verməsi ilə bağlı xəbərlərin verilməsi bu hadisəni populyarlaşdırır. Ölkəmizdə “Aşkı-məmnu” (Türkiyə) çoxserialı filminin həyacanlı finalında baş qəhrəmanın özünü öldürməsindən sonra ötən üç ay ərzində özünə qəsd edənlərin (xüsusən də sevgi kontekstinddə) sayı şiddəti artmış və yetmiş səkkiz belə hadisə qeyd olunmuşdur. Həmçinin, qısqanclıq zəminində qətllərin sayının artması məhz bu serialın total-psixoloji təsirindən irəli gəlirdi. Yaxud “Qurdlar vadisi” (Türkiyə) çoxserialı filmində baş verən cinayətlərin təkrarlanması halları dözülməz həddə çatmışdır. Hətta birinci  çoxserialı filmin neçə ailədə problemlər yaratdığını hesablamaq çətindir. Özünü qəsdə cəhd etməyən insanlarda əsəb pozuntusu, dağınıqlıq hökm sürür ki, bu da avto-qəzalara və ya hər hansısa ehtiyatsızlıq ucbatından özünə xəsarət yetirməyə gətirib çıxara bilər. Deyilən müddətdə baş verən suisidlərin üç-dörd gün fasilələrlə baş verməsini aşağıdakı kimi izah edək: bu birbaşa psixoloji hadisədir. D.Filipsin tədqiqatından məlum olur ki, yeniyetmə qızların arasında hansısa  özünə qəsddən sonra növbəti hadisə yeddi gün ərzində baş vermişdir və bu məlumat yayımlandıqdan sonra 12585 nəfər məhz bu xəbəri eşidib özlərinə qəsd ediblər. Tərəddüd içində olan bir insan kiminsə özünə qəsd məlumatını oxuyunca bunun yeganə çıxış yolu olduğunu düşünüb oxşar addım atır. Bir növ qəzet və telexəbər onunçün nümunə rolunu oynayır. Psixologiya elmi bu hadisəni “Verter sindromu” adlandırır (Березкина О. Социально-психологическое воздействие СМИ. Москва; Издательский центр “Академия”, 2009-240 с.). Məhz 1774 – cü ildə Hötenin “Gənc Verterin iztirabları” romanı çap olunan kimi Avropada göy fraq, dairəvi şlyapa, sarı jilet, başı qatlanan çəkmələr dəbə minməklə bərabər qarşılıqlı sevgini qazanmayan gənclərin özünü öldürülməsi də dəbə mindi. Elə məhz buna görə də roman Avropanın bir neçə ölkəsində qadağan olundu. Televiziya gün ərzində onlarla təlqin obyektini insanlara təqdim edir. Müsbətli-mənfili bu obyektlər cəmiyyətə köçür və hər kəs özünü birinə oxşadır. (burada seçdiyi obrazın yaşıd olması olduqca önəmli amildir.) Yaponiyada bir müddət öncə bir məktəbli Təhsil nazirinə məktub yollayıb məktəbdəki zorakılığa dözməyərək özünü öldürmək istədiyini yazmışdır. Bundan sonra nazir dərhal mətbuat konfransı çağıraraq canlı yayımla məktəblini bu addımdan çəkindirdi və Nazirliyin veb səhifəsində çağırış yerləşdirildi. Sonradan nazirə ünvanlan məktubların sayı ilə bərabər özünə qəsd edənlərin də sayı artdı. Baş verənlərin qarşısını almaq üçün tədbirlər görülsə də, polis və valideyn müdaxiləsi olsa da heç nə kömək etmədi. Bir il ərzində özünü öldürən məktəblilərin sayı 608-ə çatdı. Mətbuat hansısa bir faktı yazdıqca oxşar hadisələr yenidən vüsət alırdı. Lakin məsələ adiləşəndən və hay-küy səngiyəndən sonra ölümlərin sayı kəskin azaldı. Bir növ KİV məktəbdə qorxudulan uşaqlara gələcək fəaliyyət ssenarisini təqdim edirdi.

TV həm də yeni model insan yaradıb. Özü də uşaqlıqdan cizgi, uşaq filmləri hesabına yeni insan modeli təqdim olunub. Nəsli, inamı bilinməyən, baxışları, emosiyası, təlabatı biçimli, subay 35-49 yaşları arasında, qida, içki və şəxsi gigiyena qaydalarını digərlərindən daha çox istifadə edən insan tipi məhsulların əsas istehlakçısı, sözə baxan ofis işçisi, evdarlar dönəmini yola salaraq yeni mərhələnin əsasını qoydu (Ильченко С. Отечественное Телевидение на рубеже столетий. Санкт – Петербург; Издательство, Санкт – Петербургского Университета. 2009-330 с.). Misal üçün Stokholmda yerli əhalinin 70 %-i tək yaşayır və ailə qurmaq istəmir (Монахова И. “Изменение менталитета”. Москва; “Старклайт”, 2008 – 32 с). Bu tendensiya bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə müşahidə olunur. Böyük Britaniyanın “Datamonitor şirkəti”nin araşdırmaları da bunu sübut edir. Məhz cizgi filmlərində olduğu kimi onlar ideal istehlakçıdırlar, evli deyillər, ruhsuz kosmopolit kimi xoşbəxtdirlər. “Warner Brothers”, “Walt Disney”, “Metro Golden Mayers” animasiya şirkətləri yeni insan tipinin formalaşması istiqamətində düşünülmüş fəaliyyətlərini ardıcıl şəkildə davam etdirirlər (Харитонов В. Симпсоны как философия. Екатеринбург; “У. Фактория”, 2005-432 с.). Uşağını televizorun tərbiyəsinə buraxan valideyn bilmir ki, cizgi filmləri uşağın dünya ilə ilk baxışlarını formalaşdırır və bunu dəyişdirmək mümkünsüzdür (Шестаков В. США: псевдокультура или завтрашний день Европы? Ридерз дайджест по американской культуре. Москва: “ЛКИ”, 2010-224 с.). Əgər Sovet multiplikasiya sənayesi xoş məram, mərhəmət hissi yaratmaq kimi cəhətləri ön plana çəkirdisə, Qərbin yaratdığı qəhrəmanlar, əksinə, qan tökən, savaşqan və fırıldaqçıdırlar (Левит C. Культурология дайджест 1 (52) Москва; 2010). Bu cür qəhrəmanların taleyini izləyən uşaq aqressiv, amansız, bəsit və xəbis böyüməyə başlayır. Audio-vizual tədqiqatçılar Amerika cizgi filmlərini ən qəddar janr kimi dəyərləndirirlər. Bu filmlər bəzən açıq, bəzən isə pərdələnmiş halda oyun biçimi, süjet gedişatı və müxtəlif fəndlərlə ana, qız, qadın  obrazlarını dəyişdirir, ona yeni çalarlar verir (Сорочкин Б. Дети и культура. Москва; “Комкнига”, 2007-288 с.). Məhz bu cizgi filmlərdə qızlar yüngül xasiyyətləri, nazlı, çoxlarıyla görüşən şəkildə təsvir edilir. Buna baxan qızlar da eynilə bu cür olmağa çalışırlar. Oğlanlar isə artıq alışdıqları bu obrazlarla yaxınlıq etməyə çalışacaqlar və beləliklə, onlar bu tip qızların ailə münasibətləri­nə hazır olmadığını görərək subay qalmağa daha çox üstünlük verəcəklər. Bir çox filmlərdə təqdm olunan qız obrazları ailəcanlı deyil, onlar əyyaş həyatı sürmək istəyir və bunu azadlıq, müasirlik kimi təqdim edirlər. Uşaq psixikasını dəyişmək, onu tənha kosmopolit istehlakçıya çevirmək üçün animasiya sehrbazları gözəl fəndlər tapırlar. Burada misal kimi Hollivud istehsalı olan “Çarli Şokolad fabrikası” filmində yaradılan uşaq obrazlarını göstərmək olar. Komputer oyunlarının tərbiyə etdiyi uşaq amansız, cizgi filmləri ilə böyüyən qız davranışını bilməyən və sairə kimi təqdim olunur. Əslində, burada müasir kinosənaye öz qurbanlarının obrazını təqdim edir. Rəngarəng və əlvan cizgi filmi uşağın diqqətini çəkəcək. Bunu bilən cizgi film yaradıcıları dinamika və əlvanlığa xüsusi diqqət ayırırlar. Və beləliklə, bu cür cizgi filmlərin on ayına qədər uşağın diqqətini çəkməsi də elm tərəfindən sübut olunmuşdur. Cizgi filmlərdə qız qəhrəmanlar az yaşlı olmaqlarına baxmayaraq bədən quruluşları, saç düzümlərinə görə gənc qadınlara bənzəyirlər. Məhz bu özünü böyük kimi görmək istəyən qız uşaqlarını cəlb edir və onlar özlərini bu cür aparırlar. Təbii ki, oğlanlar da məhz belə qızlar arzulayacaqlar (Сорочкин Б. Дети и культура. Москва; “Комкнига”, 2007-288 с.). Həmçinin animasiya qəhrəmanlarının jest dili ilə danışmaları seyrçini daha çox cəlb edir. Əgər diqqətlə baxsaq, cizgi qəhrəmanlarının çox hərəkətli danışmasının şahidi olarıq. Fikrin hərəkətli ifadə olunmasını uşaqlar daha asanlıqla qavrayır və yadda saxlayırlar. Amerikanın animasiya qəhrəmanları jestin dili ilə daha iti və adi danışırlar, nəinki adi mətnlə. Onların mətni adi, mənasız və söz oyunundan başqa bir şey deyil. Bu jestlərdə erotik duruşlar, qaynar baxışlar, uzun-uzadı öpüşlər, uşağa xas olmayan qucaqlaşmalar, eyni zamanda, qəzəb, hiddət və nifrət başlıca yer tutur. Uşaq ekrandakı qəhrəmanı sevir, özünü ona oxşadır. Bütün hərəkət və davranışlarını ona uyğun qurur. Bir çox cizgi filmlərində qadınların kişiyəbənzər verilməsi uşaqlarda cinsi fərqi aradan götürə və onların seksual tərbiyəsinə fərqli yönləndirmələr gətirə bilər. Bəzən qızın incəliyini itirib kişi kimi davranması, bəzən isə əsl supermenə çevrilməsi c?nsi tərbiyəyə ciddi təsir edə bilər. “Şrek” cizgi filmində gözəl qadın görkəmində əyləncə naminə cinayətə hazır qadın obrazı təqdim olunur. Fionanın nəğmə oxuduğu səhnəni xatırlayarkən ona qoşulan quşun oxuyub ürəyini partlaması, nəticədə yuvada olan yumurtaların yiyəsiz qalması və qəhrəmanın onları qayqanaq kimi görməsi gözəl bir qətlin təsviridir. Filmin yaradıcıları bu səhnəni nəğmə və gülüş sədaları ilə təqdim etsələr də hadisə öz mahiyyətini, cinayət öz simasını itirmir. Əksinə, uşağı gülə-gülə, nəğmərlə qəddara, caniyə çevirə bilir . Törətdiyi əmələ görə cəzanın çəkilməməsi, vicdan əzabının olmaması daha təhlükəli görünür və yuxarıda söylənilən hissləri daha da dərinləşdirir. Bu cizgi filmində on saniyə ərzində gah Şrek, gah da sevgilisi qurbağanı üfürüb, ilanı dolayıb öldürürlər. Bu zarafatla təqdim edilən qəddarlıq onu seyr edən uşağın alt şüurunda yuva quraraq onun gələcək hərəkətlərini, həyata münasibətini müəyyənləşdirəcəyinə heç bir şübhəmiz yoxdur.

“Simpsonlar” və bir çox başqa cizgi filmlərində təqdim edilən ana obrazlarının yöndəmsiz, biçimsiz, vaxtından tez qocalmış kimi görünməsi qızların ana olmaq istəyini azaldır və onlarda tərəddüdlər aşılayır (Харитонов В. Симпсоны как философия. Екатеринбург; “У. Фактория”, 2005-432 с.). Axı heç bir qız belə yöndəmsiz qadına çevrilmək istəməz. Beləliklə də oğlan ana olduqdan sonra qadının belə hala düşməsi ilə barışa bilməyərək ailə modelinə şübhə ilə yanaşır. Yuxarıda söylənilən qənaətlər illər ərzində sosial-kulturoloji araşdırmalardan sonra üzə çıxmışdır. Çağdaş audio-vizioloji sənət sanki bir şüarı səsləndirir: “Gombul, kasıb eybəcərə çevrilmək istəyirsənsə doğ!”. “Gözəl və Qorxunc” cizgi filmində isə mütəxəssislər 25-ci kadr müşahidə ediblər. Bu kadrda gombul, çoxuşaqlı, kasıb ana görünür. Hətta cizgi  film yaradıcıları bir az da qabağa gedərək qadağan olunmuş fəndlərdən belə istifadə edir. Bildiyimiz kimi, kinosənayedə 25-ci kadr effekti qadağan olunub (Шестаков В. США: псевдокультура или завтрашний день Европы? Ридерз дайджест по американской культуре. Москва: “ЛКИ”, 2010-224 с.). Buna görə hətta bəzi ölkələrdə cinayət məsuliyyəti təqdim edilir. 25-ci kadrı gözlə görmək olmur, amma o ani effektlə şüura müəyyən bir informasiyanı həkk edir. Bu subliminal effekt qadınları ana olmaqdan yayımlamağa yönələn təbliğata işləyir. “BBC World Wid” 365 serialı “Telepuziklər” cizgi filmini 120 ölkədə yayımlayıb. Zahirən guya öyrədici görünən bu cizgi filminin cinsi bəlli olmayan qəhrəmanları cəmiyyətə hansı sosial mesaji yollayırlar? Onların şit hərəkətləri və bunun cəzasızlığı, hansı cinsə mənsub olduqlarının bilinməməsi, guya oğlan olanın qız ətəyi geyinməsi, digərlərinin “Sən nə qəşəng qız oldun.” deməsi və buna oxşar sonsuz nümunələr filmin xoşməramlı olmasını şübhə altına alır.

Bölmə : Manşet, Sənət
KÖŞƏ YAZARLARI
TOP 10