Elçin İbrahimov yazır: “Türk dünyası ortaq latın əlifbasına keçməlidir”

17 Baxış

joy

Senet.az “Ustad” jurnalında yayımlanan Elçin İbrahimovun “Ortaq dil” məqaləsini təqdim edir.

 

(Türk xalqları üçün ortaq ünsiyyət dilinin zəruriliyi)

 

Türk xalqları arasında ortaq ünsiyyət dilinin formalaşdırılması günümüzdə çox böyük əhəmiyyət kəsb edir. Məhz bu baxımdan türk xalqları arasında ümumi ünsiyyət dilinin formalaşdırılması zəruridir.

Ortaq ünsiyyət dilinin formalaşdırılması bütün türk xalqları üçün anlaşılan vahid dil vasitəsinin tətbiqi yolu ilə təmin edilə bilər. Eyni dildə danışan insanlar ünsiyyəti, təbii ki, öz ana dillərində qururlar. Ana dilləri fərqli olan və bunun nəticəsində bir-birini başa düşməyən insanlar isə ancaq bildikləri ortaq bir xarici dildə ünsiyyət qurmaq məcburiyyəti qarşısında qalırlar. Türksoylu xalqların dilləri bir-birinə çox yaxındır: Türkiyə türkcəsi Azərbaycan türkcəsinə, qazax türkcəsi qırğız türkcəsinə, özbək türkcəsi uyğur türkcəsinə yaxındır. Lakin Türkiyə türkcəsində qazax, türkmən, altay və digər türkdilli xalqların bir-birini başa düşməsi heç də asan deyil.

XX əsrin əvvəllərində istər Azərbaycanda, istərsə də digər türkdilli böl­gə­lərdə milli dirçəliş, milli oyanış prosesləri türk xalqlarının birliyi ideyasını da aktuallaşdırdı. Türk xalqlarının birliyi ideyasında önəmli məsə­lələrdən biri də ortaq dil məsələsi idi. Uzun müddət Çar Rusiyasının əsarəti altında yaşayan türk­ xalqları arasında ortaq ünsiyyət dilinin yaradılması məsələsi dövrün zəruri problemlərindən birinə çevrilmişdi. Əslində, İsmayıl bəy Qaspıralının nəşr etdirdiyi “Tərcüman” qəzeti, Cəlil Məmmədquluzadənin azərbaycanca çıxardığı “Molla Nəsrəddin” jurnalını təkcə Rusiyanın əsarəti altında olan türkdilli xalqlar tərəfindən deyil, həm də imperiyanın sərhədlərindən çox-çox kənarda sevilə-sevilə oxunurdu. Bundan əlavə, XX əsrin əvvəllərində Türkiyə ilə əlaqələrin güclənməsi də ortaq dil ideyasını gündəmə gətirmişdi. Xüsusilə Türkiyədə təhsil almış Azərbaycan ziya­lı­ları bu ideyanın gerçəkləşməsi uğrunda mübarizəyə qalxdılar. O zamanlar Azərbay­can­dakı tür­k­çü qüvvələr də Türkiyə və Azərbaycan birliyi üçün ortaq dilin yaradıl­masının tarixi zərurətini dərindən dərk edirdilər. Bu aktual mövzu dövrün mətbuat orqanlarında tez-tez işıqlandırılırdı.

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda ortaq türk dili və ortaq türk əlifbası ideyalarının təbliğ olunması ilk növbədə bu dövrdə türkçülük hərəkatının böyük vüsət alması ilə bağlı idi. Həm Türkiyədə, həm də Azərbaycanda milliy­yətçi qüvvələr türkçülüyü böyük bir hərəkata çevirdilər. Bu hərəkatın öncülləri Yusuf Akçura, Əhməd Ağaoğlu, Əli bəy Hüseynzadə, Ziya Göyalp, İbrahim Şinasi, Namiq Kamal, Bəkir Çobanzadə idi.

Gənc ittihadçıların türk birliyi ideyaları sürətlə Azərbaycana, Krıma və başqa türk ölkələrinə yayılmaqda idi. B.Kaymas yazırdı ki, “B.Çoban­zadə İstanbul yazı dilinin bütün dünya türkləri üçün ümumi yazı dili ola biləcəyinə inanmır”.

Əli bəy Hüseynzadə “Həyat” qəzetinin 1905-ci il tarixli 7 saylı buraxılışında nəşr etdirdiyi “Qəzetəmizin dili haqqında bir neçə söz” adlı məqaləsində rus, ərəb və fars sözləri ilə Azərbaycan dilini “çirkləndirənləri” kəskin tənqid edərək bu yersiz alınmaların qarşılığında türk sözlərinin işlənməsinin ortaq dil birliyinə səbəb olacağını göstərirdi. O, türk dilinin Avropa dilləri ilə rəqabət gücündə olduğunu qeyd edirdi: “Bu surətlədir ki, türk şivələrindən biri olan osmanlı lisanı o dərəcə tovsi və təkamül etdi ki, ən ali, ən dərin fikirləri, ən nazik, ən rəqiq hisləri ifadəyə bugün­kü ərəbi və farsi dillərindən belə müstəid və müqtədir olub bilapərva hər  hansı Avro­pa dili ilə rəqabət edə bilir. Ancaq türkiyi-cədid ərəb və farsın lüğətinə ehtiyac göstərir. Yoxsa sərf və nəhvi qəvaidi-lisaniyyəsini qəbul etməz. Çünki öz qəvaidi-lisaniyyəsi bu dillərin qəvaidi-lisaniyyəsindən fitrətən daha bəsit, daha asan və binaleyh daha mükəmməldir. Lüğət xüsusunda dəxi türkcəmiz ərəb və farsın hər kəlməsinə meyil göstərməz”.

Ziya Göyalp “Türkçülüyün əsasları” əsərində “Dildə türkçülük” adı altında yazırdı: “Türkiyənin ulusal dili İstanbul türkcəsidir. İstanbulda iki cür türkcə vardır: biri danışıldığı halda yazıla bilməyən İstanbul ləhcəsi, digəri isə yazıl­dığı halda danışıla bilməyən osmanlı dili… Osmanlı dilini yoxmuş kimi bir kənara ataraq, xalq yazısının qaynağını yaradan türk dilini ulusal dil hesab etmək yetər­li­dir”.

Şeirlərinin birin­də Ziya Göyalp yazırdı:

Türklüyün vicdanı bir,

Dini bir, vatanı bir.

Fəqət həpsi ayrılır,

Olmazsa lisanı bir.

Əsərlərinin birində Ziya Göyalp qeyd edirdi: “Qısacası, İstanbul türkcəsinin ulusal dil olaraq qəbul edilməsinə Avropa mədəniyyəti içində bir türk mədəniyyəti  yaradılması üçün çalışılması, bir türk ulusunun doğması təməl olacaqdır. Beləcə, osmanlı, özbək, qıpçaq, qırğız kimi adlar bölgə adları kimi qalacaqdır… Bir türk millətinin vətəni haradır sualına belə cavab veririk:

Vatan ne Türkiyedir türk için, ne Türkistan,

Vatan büyük ve sonsuz bir ülkedir ‒ Turan”.

XX əsrin əvvəllərində ortaq dil birliyi ideyasının tərəfdarlarından biri də Əhməd Cavad idi. O, İ.Qaspıralının Asiyada və Avropada türk-tatarların “mil­li dilini, məktəbini, milli ədəbiyyatını” anlatmaq arzusunu, bütün türk ləh­cələrini bir­ləş­­­dirmək üçün “Tərcüman” qəzeti (1883) nəşr etdiyini, qəze­tin “ümumi bir dil, həm də qayət açıq bir dil qəbul etdiyini” ayrıca vurğu­layırdı.

S.M.Şimşək “XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda mətbuat və osmanlı türkcəsi” adlı dissertasiyasında XIX əsrin sonlarında və XX əsrin əvvəllərində Qafqaz bölgəsində əslən Krım tatarı olan İsmayıl bəy Qaspıralının nəşr etdirdiyi “Tərcüman” qə­zetinin ortaq türk ədəbi dili ide­ya­sının yayılmasında müstəsna tarixi rol oynadığını  qeyd etmişdir.

Əhməd Ca­­­vada görə, “Tərcüman”ın qəbul etdiyi “Dildə, əməldə, fikir­də birlik!” şüarı “bu­­­nun üçündür ki, bu gün dünyadakı bütün türklər ya­vaş-yavaş bir-birini tanısınlar”. Odur ki, şair İ.Qaspıralının xidmətlərini belə qiymət­lən­dirirdi: “İs­­­mayıl Mir­zə Allahın əsirgədiyi və sevdiyi millətlərə gön­dərmiş olduğu pey­­ğəmbərlərə bənzər iş gördü”.

Ədəbi dil haqqında, ədəbi dilin tarixi ilə bağlı böyük həcmli əsərlər yazılmış, ona müxtəlif təriflər verilmişdir. A.İ.Yefimov, B.B.Vinoqradov, V.D.Levin və bu kimi rus alimləri də öz əsərlərində ədəbi dil məsələsinə və ədəbi dil tarixinə toxunmuşlar. XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərində ədəbi dilin vəziyyəti azərbaycanlı ziyalıları onsuz da narahat edirdi. Zaman keçdikcə türk dünyası get-gedə yaxınlaşmağa başladı. Belə olan halda ziyalıları bu dəfə yeni bir məsələ ‒ ortaq ədəbi dil məsələsi düşündürməyə başladı.

Tofiq Hacıyev o dövrdə istifadə olunan sözlərin əski Azərbaycan dilində də olduğunu qeyd edərək yazır: “Türk dillərinin diferensiasiyaya başladığı dövrlərdə xatırlatdığımız qəbil sözlər həm Azərbaycan, həm də türk-osmanlı dillərində mövcud olmuşdur. Daha sonralar bu sözlər Azərbaycan dilində arxaikləşmə yoluna düşdüyü halda, türk-osmanlı dilində öz əvvəlki leksik-semantik səlahiyyətlərini saxlayır. XIX əsrdə də, XX əsrin əvvəllərində də bu sözlər türk ədəbi dilində fəal şəkildə işlənirdi”.

Ümumiyyətlə, ortaq ədəbi dil hər zaman bir mübahisə mövzusu olmuşdur. Ona qarşı çıxanlarla yanaşı, onu dəstəkləyənlər də vardı. Bu məsələ repressiya illərinin başladığı 1930-cu illərə qədər davam etdirilmişdir.

XX əsrin əvvəllərində mətbuatda ortaq ədəbi dil probleminə toxunan çoxsaylı yazılara rast gəlirik. Hətta bəziləri elmlə ədəbiyyatın dilini ayırmağı təklif edir. Rza Süleymanov “Elm və ədəbi dil məsələsi və elmi ədəbiyyatda təsirlər” adlı məqaləsində yazırdı: “Bilməli ki, artıq bütün bu həqiqətlər gözümüzün önündə durarkən necə olur da elm və ədəbiyyatın ayrı-ayrı şeylər olduğunu və ayrı-ayrı lisanlara möhtac bulunduğunu iddia edən biziz! Bizim bugünkü ehtiyacımız elm və ədəbiyyat üçün ayrı-ayrı lisanlar deyil, elm və ədəbiyyatı tərənnüm edəcək birdilli xalqa doğru götürməkdir”.

O illərdə türk dünyasında birlik uğrunda çalışmalar başlamışdı. Təbii ki, bu birlik üçün ilk şərtlərdən biri də dil birliyi idi. Bütün türk xalqlarının qabaqcıl ziyalıları bunun üçün mübarizə aparırdılar. İsmayıl bəy Qaspıralının Əli bəy Hüseynzadəyə yazdığı açıq məktubunda deyilir: “… Lisan və ədəbiyyat birliyi sair cümlə birliklərin əsası və nəkzidir”.

XX əsrin əvvəllərində “Füyuzat” jurnalının ortaq ədəbi dil məsələsində öz xüsusi mövqeyi var idi. Jurnalın 1907-ci il 9-cu sayında Turaninin “Türk dilinin vəzifeyi-mədəniyyəsi” və eyni sayda Dərəköy – Yaltadan təqaüdçü müəllim Bəkirin “Türklər üçün şivəyi-ümumiyyətinin lüzumu” adlı məqalələrində ortaq ədəbi dil məsələlərinə toxunuldu.

XX əsrin 90-cı illərində türk xalqlarının ictimai-siyasi həyatında baş verən çox böyük tarixi dəyişikliklər bütövlükdə türk dünyasının daha da yaxınlaşmasına və milli təməl uğrunda birləşməsinə, bununla birlikdə yeni-yeni problemlərin meydana çıxmasına səbəb olmuşdur.

Məlumdur ki, indiyədək türk dilləri, əsasən, bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə öyrənilmiş və tədris edilmişdir. Lakin hazırda türkoloji dilçiliyi ayrı-ayrı türk dillərinə dair məsələlərlə yanaşı, bütün türk xalqlarının vahid ünsiyyəti üçün ümumi olan problemlər daha çox maraqlandırır. Bunlardan biri də türklər arasında vahid ünsiyyət dilinin yaradılması problemidir.

Dünya xalqlarının qloballaşan mühitdə sürətlə inteqrasiya etməsi və informasiya məkanının genişlənməsi şəraitində türk xalqlarının hansı ümumi dildə ünsiyyət  quracaqları ilə bağlı məsələ böyük aktuallıq kəsb etməkdədir. Qohum xalqlar üçün ortaq ünsiyyət vasitəsi yaratmaq onların inkişafına da öz təsirini göstərəcək. Ortaq ədəbi dil elmi, mədəni, iqtisadi və siyasi əlaqələrin yaranıb genişlənməsində əvəzsiz vasitədir. Cəmiyyət tarixində qohum xalqların öz ana dili ilə yanaşı ortaq dildən istifadə etməsi təcrübəsi çoxdan məlumdur. Dünya xalqlarının bəziləri, o cümlədən ərəblər ortaq ədəbi dil yaradaraq ondan müxtəlif sahələrdə geniş şəkildə istifadə etməkdədirlər.

Başqa xalqlar kimi, türk dünyasını təşkil edən hər bir xalqın da tarixən öz doğma, zəngin ədəbi dili yaranıb formalaşmışdır. Bu çoxsaylı türk ədəbi dilləri, təbii olaraq, bir-birindən az-çox fərqlənir. Həmin fərqlər dillərin bütün komponentlərində və ən çox lüğət tərkibini təşkil edən vahidlərində özünü daha qabarıq göstərir.

Türk dilləri arasındakı fərqlər müasir türk dünyasının inkişafına, türk xalqlarının daha da yaxınlaşmasına müəyyən mənada maneçilik törədir. İndiki dövrdə belə dil əngəlini aradan götürüb soy-kökləri eyni olan türk xalqları üçün ortaq türk ədəbi dilinin yaradılmasına böyük ehtiyac duyulur. Ortaq dil yaratmaq artıq zamanın tələbidir. A.Qurbanov “Ortaq türk ədəbi dili” kitabında ortaq türk ədəbi dili vasitəsilə əlaqələr möhkəmləndikcə türkdilli dövlətlərin iqtisadi, siyasi və mədəni cəhətdən yüksək inkişafa nail olmaq imkanı əldə edə biləcəklərini qeyd etmişdir.

Hal-hazırda ünsiyyət vasitəsi olan dilin hər cəhətdən sürətlə inkişaf etdirilməsi bütün dünya xalqlarını bir-birinə yaxınlaşdırmışdır. Elmi biliklərin və ünsiyyətin qarşılıqlı əlaqədə olduğu yeni bir anlayış cəmiyyətin gələcəyinə istiqamət verməkdədir. Çağdaş dövrdə elmi biliklərin və məlumatların yüksək səviyyədə ötürülməsinin ən məqbul vasitəsi isə internetdir. Uzaq məsafələri aradan qaldıran internet dünya xalqları kimi, türk xalqlarının da bir-birinə yaxınlaşmasında böyük rol oynaya bilər. Məhz bu baxımdan internet çox böyük önəm daşıyır. Virtual nəşrlər, konfrans materialları, məlumatötürmə kanalları, onlayn radio və ortaq televiziya verilişləri də bu ünsiyyət vasitələrindəndir. Hazırda internet istifadəçilərinin əksəriyyəti ingilis, alman, fransız, italyan, türk, rus dillərində bir-birinə məlumat ötürürlər.

Türk xalqları üçün vahid ünsiyyət dilinin yaradılması istiqamətində görülməli olan zəruri tədbirlər ətrafında qısaca olaraq dayanmaq istərdik. Atılmalı olan ilk addım bütün türk xalqlarının ortaq və ümumi əlifbaya keçməsidir. Kompüter və ünsiyyət texnologiyaları latın əlifbasının bazasında yaradılaraq inkişaf etdiyinə görə bütün türk xalqlarının ən qısa zamanda ortaq latın əlifbasına keçməsi təmin edilməlidir. Bu əlifbada türk dillərindəki ortaq səslər üçün ortaq hərflərdən istifadə edilməlidir. “Əlifba mümkün olduğu qədər asan və hər kəsin başa düşə biləcəyi qədər anlaşıqlı olmalıdır”.

Bu əlifbanın bütün türk xalqları arasında yayılmasında, öyrədilməsində və istifadə edilməsində dilçi alimlərin, həm də ziyalıların üzərinə böyük məsuliyyət düşür. Yeni yaradılacaq əlifbanın və ortaq türk dilinin rəsmi siyasi dairələrdə geniş istifadə olunacağı baxımından zərurətini nəzərə alaraq məsələnin türkdilli dövlətlərin hökumətləri səviyyəsində qaldırılması konkret nəticələrin əldə olunmasına münbit şərait yarada bilər. Eyni zamanda rəsmi yazışma və ünsiyyət dillərinin vacibliyini heç də minimuma endirməməklə türkdilli dövlətlər üçün ən məqbul ünsiyyət dilinin məhz ortaq türk dilinin olması xüsusilə vurğulanmalıdır.

Türklər tarix boyunca bir neçə əlifbadan istifadə etmişlər. Tarixdən məlum olan ilk əlifba göytürk əlifbasıdır. İlk mətnləri VII əsrin ikinci yarısına qədər gəlib çatan göytük əlifbası ilə meydana gəlmiş əsas böyük mətnlər VIII əsrin birinci yarısında Kül Tigin, Bilgə Kağan və  Tonyukuk adına olan Orxon abidələridir.

Bu daş abidələr VII əsrdə türklərin olduqca inkişaf etmiş bir yazı sisteminə sahib olduğunu göstərir. VII-IX əsrlərdə istifadə edilən göytürk əlifbasından sonra uyğur əlifbasının türk dünyasında yayıldığını görə bilərik. Bu əlifba türk dünyasında IX əsrdən etibarən uzun müddət istifadə edilmişdir. Eyni zamanda türklər müəyyən dövrlərdə soğd, mani və brahmi yazılarından az da olsa istifadə etmişlər. XI əsrdən etibarən türklər ərəb əlifbasına keçməyə başlayırlar. Bu əlifba XX əsrin əvvəllərinə qədər yüzillər ərzində bütün türk dünyasında istifadə edilib [6, s.39].

Türk xalqları hazırda 27 fərqli əlifbadan istifadə edirlər. Bunlar latın, ərəb və rus-kiril hərflərinə əsaslanan əlifbalardır. 1928-ci ildə qəbul olunan latın əlifbası hazırda Azərbaycan Respublikası, Türkiyə Cümhuriyyəti ilə Şimali Kipr Türk Respublikasının rəsmi əlifbasıdır. Həmçinin Avropanın bəzi ölkələrində (Bolqarıstan, Rumıniya, Serbiya, Makedoniya və digər) yaşayan türklər də bu əlifbadan istifadə edirlər. İraq, İran, Əfqanıstan və Çindəki türklər ərəb əlifbasından istifadə edirlər. İraqda işlənən türk əlifbası osmanlı yazı sistemini davam etdirməkdədir. Cənubi azərbaycanlılar 1979-cu ildən osmanlı yazı sistemindən fərqlənən bir yazı sistemi yaratmışdılar. İrandakı türkmənlərlə Əfqanıstandakı özbək və türkmənlər şimal-şərq (cağatay) türkcəsi üçün istifadə edilən yazı sistemini davam etdirməkdədirlər. Qazaxlar, qırğızlar və Çindəki uyğurlar isə bir-birlərindən fərqli ərəb əlifbalarından istifadə edirlər. Osmanlı və cağatay yazı sistemindən də fərqli olan bu əlifbalarda ərəbcə, farsca sözlərin əsli ilə eyni olmayan o, ö, u, ü üçün ayırdedici işarələr işlənməkdədir. SSRİ tərkibindəki muxtar respublikalarda yaşayan türklər rus-kiril hərflərinə əsaslanan, bir-birindən fərqli 18 əlifbadan istifadə etmişlər: Azərbaycan, qaqauz, Krım tatarları, Kazan tatarları, başqırd, noqay, qaraçay, qumuq, qaraqalpaq, türkmən, özbək, qırğız, uyğur, xakas, tuva, altay, çuvaş, yakut. 1937-1940-cı illər arasında türklərə məcburən qəbul etdirilən bu əlifbalarda birlik yoxdur. Eyni səs hər birində fərqli hərflərlə göstərilir. Məhz bu səbəbdən də hər birini ayrı-ayrılıqda öyrənmək lazımdır.

SSRİ tərkibindəki türk respublikaları müstəqillik əldə etdikdən sonra ortaq ünsiyyət dili məsələsi yenidən müzakirə olunmağa başlandı. Türk dünyasında ortaq dil və əlifba ilə bağlı simpoziumların birincisi 18-20 noyabr 1991-ci ildə Türkiyədə (Mərmərə Universiteti Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü) təşkil edildi. SSRİ dağıldıqdan sonra onun tərkibindən çıxan ölkələrdən dəvət edilmiş türkoloqların fərqli əlifba layihələri təqdim edilmiş və uzun müddət davam edən müzakirələr nəticəsində 34 hərfdən ibarət ortaq əlifba (a, ä, b, c, ç, d, e, f, g, ğ, h, ı, i, j, k, l, m, n, ň, o, ö, p, q, r, s, ş, t, u, ü, v, w, x, y, z) qəbul edilmişdir.

Dəyişən dünya və yeni siyasi vəziyyət bu bölgədə yaşayan türklərdə də yeni düşüncə və ideyalara yol açmışdır. Bu yeni dövrdə türk dünyasında ümumi ünsiyyət vasitəsi kimi ortaq dil məsələsi də gündəmə gəlmişdir. Türklər arasında ortaq ünsiyyət dilinin yaradılmasının ilk müəllifi olan İsmayıl bəy Qaspıralının ideyalarının gerçəkləşməsi üçün artıq zəmin yaranmışdır. Bunun üçün ilk addım kimi əlifba dəyişikliyi aparılmalıdır.

Qəbul ediləcək latın hərflərində Azərbaycan əlifbasının nümunə olaraq götürülməsi də əhəmiyyət kəsb edir. Çünki bu gün türk dünyasında türk xalqlarının qəbul edib, istifadə edə biləcəyi bütün işarələr toplusu (əlifba) öz əksini Azərbaycan əlifbasında tapmışdır. Azərbaycan dili türk dilləri arasında əlaqələndirici kimi çıxış etməklə türk dilləri arasında vasitəçilik rolunu oynaya bilər.

Əslində, Azərbaycan Respublikası bütün türk dünyası ilə mədəni, elmi, iqtisadi, təhsil sahələrində çox yüksək səviyyədə əlaqələr qura bilib.

Şübhəsiz, səslər və hərflərlə bağlı olan anlaşılmazlıqlar da aradan qaldırılacaq, eyni sözlərin eyni hərflərlə yazılma imkanı yaranacaq və bununla da imla məsələsində birlik təmin ediləcəkdir. Əks halda, latın əlifbasına keçməyin və ondan istifadənin elə də böyük əhəmiyyəti olmayacaq.

Müxtəlif ölkələrdə yaşayan və fərqli ləhcələrdə danışan türklər bir-birini anlaya bilmirlərsə, burada türk birliyindən danışmaq bir qədər özünü doğrultmur və bu uyğunsuzluğun gündən-günə böyüməsinin qarşısı mütləq alınmalıdır. Ortaq türkcə ideyası məhz belə yaranmışdır. Türk dilləri arasında fərqlərin artması, türklər arasında anlaşmanın azalması türk xalqları arasında ortaq türkcə ideyasına yol açmışdır. “SSRİ-nin süqutu nəticəsində dünyada formalaşmış yeni siyasi mühit türklərin bir-birləri ilə əlaqə qurmaq və köhnə dil birliyini yenidən dirçəltmək kimi mövzuları gündəmə gətirdi”.

Türk dünyasında türklərin bir-birini anlayacağı ortaq ünsiyyət, danışıq dilini yaratmaq üçün ilk növbədə əlifba, imla, yazı dili məsələləri həll olunmalıdır. Təbii ki, bu işlərin qısa zaman kəsiyində həlli mümkün deyildir. Artıq bu gün ortaq ədəbi dil üçün bütün şərtlər və  imkanlar var. Bu istiqamətdə ilk olaraq əlifba məsələsi həll edilməlidir. Əlifba həll edilməsi ən vacib, ən əsas məsələdir. Əlifba birliyi təmin edilmədən ortaq ünsiyyət dilindən danışmaq əbəsdir. Təəssüf ki, türk respublikalarının bəzilərində hələ də kiril əlifbasından istifadə edilir. Bu baxımdan da bu məsələ elmi mövzu olmaqla yanaşı, siyasi bir məsələdir.

Türk xalqları arasında dil birliyinin qorunması, daha da gücləndirilməsi, eyni zamanda bütün türk dünyasında ortaq ünsiyyət dilinin yaradılması istiqamətində işlərin davamlı şəkildə aparılması bu günün ən prioritet məsələlərindəndir. Bu məsələnin öyrənilməsi üçün isə ilk növbədə qarşıya qoyulan məsələlərin mürəkkəbliyi nəzərə alınmaqla tədbirlərin ümumi məcrada, kütləvilik təmin edilməklə həyata keçirilməsi zəruridir.

Əgər qeyd olunan məsələlərin ortaq ünsiyyət dilinə gedilən yolda ciddiliyi və əhəmiyyəti yalnız elm adamları deyil, müvafiq qurumlar tərəfindən də nəzərə alınsa, qısa zamanda konkret nəticələr əldə etmək mümkün ola bilər.

Elm və texnologiyanın inkişafı və dünya xalqlarının qloballaşan mühitdə sürətlə inteqrasiya etməsi, eləcə də informasiya məkanının genişlənməsi şəraitində türk xalqlarının da ümumi bir dildə ünsiyyət məsələsi artıq çox böyük əhəmiyyət kəsb etməkdədir. Bir çox türkdilli respublikalarda artıq bu istiqamətdə konkret addımlar atılmağa başlanmışdır. Çünki bu, təkcə elm adamlarının işi deyil. Bu, elə geniş və aktual məsələdir ki, artıq elmilikdən daha çox siyasi səciyyə daşıyır. Bu gün türk dünyasının birliyi üçün çalışan dövlət rəhbərləri bu məsələnin aktuallığını gördükləri üçün əhəmiyyətli qərarlar qəbul etməyə başlayıblar.

Türk xalqları bir-birlərini anlamaq üçün mütləq ortaq bir ünsiyyət dilinə sahib olmalı, xarici dil asılılığına son qoymalıdırlar. Bunun çıxış yolu isə bir-birlərini anlayacaqları ortaq bir dilin ünsiyyət vasitəsinə çevrilməsidir. Bütün mövcud problemlərə baxmayaraq, İ.Qaspıralının ideyalarının çox yaxın bir zamanda reallaşacağına şübhə yoxdur. Azərbaycanın böyük dilçi alimlərindən Ağamusa Axundov, Tofiq Hacıyev, Nizami Xudiyev, Firudun Cəlilov, Türkiyədən Əhməd Bican Ərcilasun, Haluk Şükrü Akalın, Əhməd Buran, Şərif Əli Bozqaplan, Necati Dəmir, Mustafa Önər, Zeynəb Qorxmaz, Əfrasiyab Qəmalmaz, Qırğızıstandan akademik Qədirəli Konkobayev, Qazaxıstandan Ərdəm Kajibekov, Türkmənistandan Berdi Sariyev, Tatarıstandan Fərid Yusupov, Krım tatarlarından Nariye Seydametova və digər alimlər ortaq ünsiyyət dilinin yaradılması ilə bağlı bir çox layihə və konkret nəzəri fikirlər irəli sürmüşlər. Onların ortaq ünsiyyət dilinin yaradılmasına fərqli yanaşmaları olsa da, ümumi ortaq ünsiyyət dili yaratmaqla bağlı fikirləri yekdildir. Yerinə yetiriləsi zəruri işlər bu nəzəriyyələrə əsaslanır.

Yazı birliyinin, yəni əlifba birliyinin təmin edilməsi çox böyük əhəmiyyət kəsb edir. Məhz bu baxımdan türk xalqları arasında ümumi ünsiyyət dilinin formalaşdırılması üçün yerinə yetirilməli olan tədbirlər sırasına aşağıdakıları təklif edə bilərik:

– Türk xalqları üçün vahid ünsiyyət dilinin yaradılması istiqamətində görülməli ilk zəruri tədbir türk xalqlarının ortaq və ümumi əlifbaya keçməsidir. Kompüter və ünsiyyət texnologiyaları latın əlifbası bazasında yaradılaraq inkişaf etdiyinə görə bütün türk xalqlarının ən qısa zamanda ortaq latın əlifbasına keçməsi təmin edilməlidir. Bu əlifbada türk dillərindəki ortaq səslər üçün ortaq hərflərdən istifadə edilməlidir. Əlifba mümkün olduğu qədər asan və hər kəsin başa düşə biləcəyi qədər anlaşıqlı olmalıdır.

– Bu əlifbanın bütün türk xalqları arasında yayılmasında, öyrədilməsində və istifadə edilməsində dilçi alimlərin və ziyalıların üzərinə böyük məsulliyyət düşür. Yeni yaradılacaq əlifbanın və ortaq türk dilinin rəsmi siyasi dairələrdə geniş istifadə olunacağı baxımından zərurətini nəzərə alaraq məsələnin türkdilli dövlətlərin hökumətləri səviyyəsində qaldırılması konkret nəticələrin əldə olunmasına münbit şərait yarada bilər. Eyni zamanda rəsmi yazışma və ünsiyyət dillərinin vacibliyini heç də minimuma endirmədən türkdilli dövlətlər üçün türkdilli ölkələrdən ən məqbul sayılan bir dilin ortaq ünsiyyət dili kimi götürülməsini xüsusi vurğulamaq lazımdır.

– Ortaq ünsiyyət dilini yaratmaq üçün yerinə yetirilməli əsas işlərdən biri də ortaq lüğət tərkibinin işlənib hazırlanmasıdır. Bu lüğət hazırlanarkən türk xalqlarının dillərinin leksik tərkibi nəzərə alınmalıdır. Türk dillərini təhlil və tədqiq edərkən sözlərin çox hissəsinin ortaq olduğunu müşahidə etmək olar. Türk xalqları arasındakı ortaq ünsiyyət dili bu ortaq leksikaya əsaslanaraq yaradılmalıdır.

– Türk dünyasının ortaq ədəbiyyatının şah əsərləri; dastanlar (“Kitabi-Dədə Qorqud”, “Manas”, “Şəcəreyi-Tərakimə”, “Oğuznamə”, “Kutadqu Bilig”, “Divanü Lüğat-it-Türk” və s.), nağıllar, laylalar, atalar sözləri hər bir türkdilli ölkədə nəşr olunmalıdır.

– Türkdilli ölkələrdə türk dünyası ilə bağlı ədəbiyyat əsərləri təhsil müəssisələrində, məktəblərdə tədris edilməli, dərsliklərdə hər bir türk dilindən mətnlər lüğət tərkibi ilə birlikdə verilməlidir.

– Türk dünyası şair və yazıçılarının əsərləri bütün türk dillərində ortaq türk əlifbası ilə nəşr olunmalı, mətnlə birlikdə leksik və izahlı lüğəti də verilməlidir.

– Türk dövlətlərinin radio və televiziya verilişlərinin digər türk xalqları tərəfindən izlənilməsi üçün ortaq türk kanalı yaradılmalı, verilişlər türk dilində aparılmalı, televiziyalarda türk xalqlarının filmləri efirdə titrlərlə həmin ölkənin dilində verilməlidir.

– Mədəniyyət, musiqi, kino, teatr kimi incəsənət sahələrində əlaqələrin inkişaf etdirilməsi də ortaq ünsiyyət dilinin təkamülünə təkan verən amillərdəndir. Bu əlaqələr qarşılıqlı inkişaf etdirilməli və daha da genişləndirilməli, birgə mədəni tədbirlər keçirilməlidir.

– Türk dillərində gündəlik istifadə üçün danışıq kitabçaları hazırlanmalı, ortaq sözlərə üstünlük verilməlidir. Bir dil üçün xüsusi ifadə yerinə hər dildə rahat başa düşüləcək sözlər seçilməlidir.

– Türk xalqlarının bir-birləri ilə başqa bir dili ümumi ünsiyyət dili kimi seçməməsi, xalqlar arasındakı ünsiyyətdə rus və ingilis dilləri kimi xarici dillərdən istifadə edilməsi ortaq ünsiyyət və ortaq yazı dilinin yaradılmasını gecikdirməklə yanaşı, hətta bunu əngəlləyir.

– İnternet türk xalqları arasında ünsiyyəti gücləndirəcək və inkişaf etdirəcək.  Türk xalqlarının məlumat əldə etməsi üçün ortaq əlifba ən qısa zamanda tətbiq olunmalıdır. İnternetdə türk xalqlarının bir-birləri haqqında məlumat əldə etmək üçün ortaq internet terminləri hazırlanmalı və tərtib edilməlidir.

– Türk cümhuriyyətləri universitetlərinin və digər qurumların internet səhifələri ilkin versiya kimi mütləq ana dilində hazırlanmalıdır. Ana dilindəki internet səhifələri xarici dillərə də tərcümə edilə bilər.

– Türk xalqlarının ortaq ünsiyyət dilinin yaradılması üçün mütəmadi türk dil qurultaylarının keçirilməsi davamlı olaraq təşkil olunmalıdır. Qurultaylarda ortaq ünsiyyət dilinin yaradılması şərtləri nəzərə alınmalı, bu istiqamətdə həyata keçiriləcək tədbirlər əlaqələndirilməlidir.

– Ortaq türk dilinin mövcudluğunu təmin etmək məqsədilə yeni elmi (akademik) əlaqələrin qurulması (Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Türkiyə Cümhuriyyəti Türk Dil Qurumu, Qazaxıstan Türkologiya Akademiyası və  digər türk respublikaları ilə), yeni mənbələr əsasında mövzu ilə bağlı elektron biblioqrafik bazanın genişləndirilməsi, ortaq ünsiyyət dilinin yaradılmasında ümumi (ortaq) türk dili lüğətinin ilkin redaksiyasının hazırlanması (qeyri-rəsmi, pilot layihə olaraq), ortaq türk dilinin formalaşdırılmasının nəzəri əsaslarının işlənib hazırlanması məsələləri tezliklə həllini tapmalıdır.

Həyata keçiriləcək bu işlərlə ortaq ünsiyyət dilinin formalaşdırılması üçün zəmin yaradılacaq və ortaq ünsiyyət dili ‒ ortaq türk yazı dilinin bünövrəsi qoyulacaqdır. Yuxarıda qeyd olunan məsələlərin türk dünyası üçün böyük əhəmiyyətini nəzərə alaraq bu sahədə işlərin sürətləndirilməsi olduqca zəruridir. Türk xalqları arasında vahid ünsiyyət dilinin yaradılması və türk xalqlarının mənşə (tarixi formalaşma) prinsipinə əsasən inteqrasiyası ilə bağlı qərarlar hökumətlər səviyyəsində qəbul edildiyi halda, bu cür dəstəyin göstərilməsi labüd və gözləniləndir.

Bu sahədə işlərin sürətləndirilməsi olduqca zəruridir, burada aidiyyəti sahədə mütəxəssislərin birgə və ya fərdi fəaliyyətləri ilə yanaşı, hər bir türkdilli dövlətdə hökumət səviyyəsində təşkilati-idarəçilik dəstəyinin göstərilməsi təmin edilməlidir. Təsadüfi deyil ki, K.Ələkbərova “XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ədəbi dilinə Türkiyə türkcəsinin təsiri” adlı əsərində “dil birliyinin etibarlı təminatı üçün ilk növbədə türk dünyasının ictimai-siyasi, iqtisadi, elmi, mədəni və mənəvi əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi”nin zəruri olduğunu xüsusi vurğulayır.

Bu məsələ yalnız elmi mahiyyət daşımır, həm də siyasi əhəmiyyət kəsb edir. Türk dünyasının birliyi üçün çalışan dövlət rəhbərləri bu məsələnin aktuallığını nəzərə alaraq mühüm qərarlar qəbul etməyə başlamışlar. Türkdilli ölkələrin Parlament Assambleyası (TÜRKPA), Türkdilli ölkələrin Milli Şurası və bu kimi təşkilatların yaradılması bunun parlaq nümunəsidir.

Məhz bu baxımdan da əlifba, imla, yazı dili, lüğət və s. məsələlər türkdilli ölkələrin dövlət rəhbərləri səviyyəsində qaldırılmaqla mövcud problemlərin həlli yolunda konkret addımların atılması bu işə öz töhfəsini verəcəkdir.

Bölmə : Manşet