Fəlsəfəçilik şairi təkrarçılığa sövq edir

100 Baxış

Senet.az Lefke Avrupa Üniversitesi, Yrd. Doç. Dr. Namuradov125zim Muradovun  “Türk Dünyasının Milli-Manevi Değerleri ve Bahtiyar Vahabzade” məqaləsinin üçüncü hissəsini təqdim edir:

 

 

Məqalənin birinci hissəsi

 

Məqalənin ikinci hissəsi

 

Türk şiir geleneğinde geraylı, varsağı, semâi adıyla bilinen sekizliler, hecenin en ritmik kalıplarından biri olup eskiden beri sıkça kullanılan ölçülerdendir. Kaşgarlı Divanı’ndaki manzum örneklerin de önemli bir kısmı sekizlidir, örn.:

Keçe turup yorır erdim

Ķara ķızıl böri kördim

Ķatıg yanı ķura kördim

Ķaya körüp baķu agdı. (Caferoğlu, II, 1984, 48)

 

Yunus’un, Cevherî’nin, Erzurumlu Emrah’ın, Karacaoğlan’ın, Köroğlu’nun… sekiz heceli şiirleri -semâileri, varsağıları, geraylıları- hafızalara kazınmıştır. Yunus’un

Karlı dağların başında

Salkım salkım olan bulud

Saçın çözüp benüm içün

Yaşın yaşın ağlar mısın?

ya da

Biz dünyadan gider olduk

Kalanlara selam olsun

Bizim içün hayır dua

Kılanlara selam olsun!

ya da Kaygusuz Abdal’ın

Yücelerden yüce gördüm

Erbabsın sen koca Tanrı.

Âlem okur kelâm ile

Sen okursun hece Tanrı(Dilçin, 2005, 353) dizeleri de aynı kabildendir.

Bahtiyar Vahabzade’nin sekiz heceli şiirleri muhteva bakımından geleneksel ve klasik şiirimizden ayrılıyor. Öncelikle bu şiirlerin redif ve kafiyelerinde, duraklarında farklılıklar görülmektedir. “Azәrbaycan-Türkiyә”, “Özümdәn nârazıyam”, “İnsan – göydә ay kimidir”, “İnsan kimi saxla mәni”, “Ağıl başqa, ürәk başqa”, “Yağma yağış”, “Ana yurdum”, “Ömür qatarı”, “Külәk – Ot”, “Şairlәri öldürürlәr”, “Nә sәn gülsәn, nә mәn bülbül”, “Utanıram” vs. şiirleri sekiz heceli örneklerden bazılarıdır.

Bir ananın iki oğlu,

Bir amalın iki qulu.

O da ulu, bu da ulu

Azərbaycan – Türkiyə.

 

Dinimiz bir, dilimiz bir,

Ayımız bir, ilimiz bir,

Eşqimiz bir, yolumuz bir

Azərbaycan – Türkiyə.

 

Bir millətik, iki dövlət

Eyni arzu, eyni niyyət.

Hər ikisi cümhuriyyət

Azərbaycan-Türkiyə.

 

Birdir bizim hər halımız

Sevincimiz, məlalımız.

Bayraqlarda hilalımız

Azərbaycan-Türkiyə.

 

Ana yurdda yuva qurdum,

Ata yurda könül verdim.

Ana yurdum, ata yurdum

Azərbaycan-Türkiyə.

 

* * *

 

Vahabzade’nin baş vurduğu  hece ölçülerinden başta geleninin, onbirli kalıp olduğunu söyleyebiliriz.  “Türk edebiyatının her döneminde çok kullanılmış; koşmalar, destanlar, tekke şiiri nazım türleri ve bunların dışında kalan çeşitli folklor ürünleri hep bu kalıpla yazılmıştır.” (Dilçin, 2005, 49). Geleneksel âşık edebiyatının, Türk saz şiirinin en çok kullanılan kalıbı da onbirlidir. Vahabzade’nin “Tәklik”, “Vüsalda – Hicran”, “Şәhid anası”, “Kimdir mәnim düşmәnim”, “Ana hәdiyyәsi”, “Şairlәr”, “Mәn Türkәm”, “Riyakâr”, “Oğrular”, “Sәhәnd’ә mәktub”, “Mәndәn xәbәrsiz”, “Bayraq”, ”Qәribә deyilmi?”, “Nöqsandan da betәrmiş”, “Bayram”, “Kırımda Tatar qәbirlәri”, “Görmür, görür”, “Nәfsimiz”, “İntihar”, “Qürbәt-Vәtәn”, “Tәnha mәzar”, “Qul bazarı”, “Bahar havasıyla”, “Bayatılar”, “Yağmasa”, “Vicdan xәstәsiyik”, “Şәhidlәr”, “Son”, “Yada abidәlәr ucaldıb dedik”, “Böl görüm”, “Dünyanın” adlı şiirlerinin hepsinin hece ölçüsü 11’dir. Bahtiyar Vahabzade’nin, muhteva bakımından gelenekselliğe en çok sadık kaldığı şiirler -bizce- onun 11 heceli şiirleridir, örn., “Dünyanın” şiirini okudukça bu şiirin, -ne kadar felsefi olsa da- sanki bir saz havası üstünde yazıldığını hissediyoruz:

Baş çıxarmaq həm çətindir, həm asan

İblisindən, mələyindən dünyanın.

Adəm satdı bir buğdaya cənnəti,

Tora düşdü kələyindən dünyanın.

 

Nə gözəldir – ürək geniş, söz açıq,

Yaşamadım bir sevdamı yarımçıq.

Əzab adlı dəyirmandan narın çıx,

Keçəcəksən ələyindən dünyanın.

 

Arzum üçün mələyən bir cüyürdüm,

O təpədən bu təpəyə yüyürdüm.

Niyə qorxum kəfənindən? Nə gördüm

Beşiyindən, bələyindən dünyanın? /

 

Ey Bəxtiyar, zaman ömrü əridər,

Ölümümüz axan vaxta borc ödər.

Arxasınca palaz kimi sürüdər

Bərk yapışsan ətəyindən dünyanın.

Bu şiirin kafiye şekli de, muvafık olarak abcb, aaab… yapısındadır. Şiirin son dörtlüğünün uygun mısralarından birinde şairin, kendi adını kullanması da gelenekselliğin devamı gibidir. Vahabzade’nin “Dünyanın” redifli koşmasını Âşık Elesger’in “Düşdü” redifli, ilk dörtlüğü olan

Çərşənbə günündə, çeşmə başında

Gözüm bir alagöz xanıma düşdü.

Atdı müjgân oxun, keçdi sinəmdən

Cadu qəmzələri canıma düşdü. koşmasından yapıca ayıran şey, dizelerdeki durak farklılığıdır sadece. “Dünyanın”daki duraklar (4+4+3); “Düşdü”nün durakları ise (6+5) şeklindedir ki her iki koşmanın diğer dörtlüklerinde durak yapıları değişir, bazen de birebir örtüşürler. Şairin

Gözümü oxşayır çəmən, çöl, çayır

Fələk hər keçəni ömürdən sayır

Bir səs qulağıma hey pıçıldayır:

‘Bəxtiyar, göylərdən en yavaş-yavaş!’ mısralarıyla biten şiirini de geleneğe dayanarak yazılmış felsefi şiirlerden sayabiliriz. Dolayısıyla, Vahabzade’yi âşık tarzında sosyal-felsefi (tabii ki aşk konusunda da) şiirler yazan bir halk ozanı gibi de görmemiz mümkündür.

 

* * *

“Türküler, çeşitli şiirler, atasözleri ve deyimlerde rastlanan” (bkz. Dilçin, 2005, 53) onikili (12 heceli) Türk şiiri eskiden beri az görülen kalıplardandır. Aslında altı heceli dizelerin ayrı ayrı satırlarda art arda gelmesiyle de oluşabilen bu kalıba Vahabzade’nin eserleri arasında rastlamaktayız. Şairin “Yazıq Vәtәn”, “Nәsәnsә özün ol” ve  “İki Mühacir” şiirinin kimi dizelerinde on iki heceli kullanımlar gözlemlenmektedir. Bu kullanımları, aslında onbirli şiirden kaymalar gibi görmemiz mümkün, örn. “Nәsәnsә, özün ol” şiirinin ilk dört-beş dizesine bakalım:

Siz ey bizdәn sonra şeirә gәlәnlәr

Bu çәtin yollarda uğurlar sizә!

Eşqiniz – gәlәcәk / Yaşınız – sәhәr

Qәlbiniz işıqlı, fikriniz tәzә.

Şiirin sadece ilk dizesinde 12 hece bulunduğunu, diğer mısraların ise 11 heceden oluştuğunu görmekteyiz ki ilk mısradaki 12’liğin sebebi, Arapça’dan dilimize geçen ﺸﻌﺮ (şe’r) sözcüğündeki “ayın” sesinden dolayı sözcüğün bir heceden uzun, iki heceden ise kısa okunmasıdır. “Ayın”lı sözcüklerin Azerbaycan Türkçesi imlasında (ve alfabesinde) eskiden apostrof (kesme) işaretiyle gösterilmesi, son yıllarda ise apostrofun kaldırılıp telaffuzun kolaylaştırılması, tek heceli “şe’r” kelimesinin iki heceli “şeir” gibi okunmasına yol açmış, böylece dizedeki hece sayısı da bu yüzden “artmıştır”. Bu uzunca şiirin[1] diğer dizeleri hep 11 heceli olduğundan, biz bu şiirlerdeki 12 heceli dizeleri “hece kayması”nın sonucu gibi görmeği tercih ettik.

Şairin ünlü Muğam poemasının çeşitli yerlerinde ise 12 heceli dizelerden de yararlandığını görebiliyoruz:

Bәlkә Muğam bir nağıldır, әfsanәdir;

Biri hünәr, o birisi göz yaşıdır;

Çarpalanan çapıq-çapıq qaşlara bax;

Bayandur’un, Kôroğlu’nun dәlilәri;

Tәbiәtin özü çalır “qaval daş”ı;

Xallardakı xәyallarla, fikirlәrlә;

Aydan arım, sudan belә durum mәnim;

İstәrәm ki әlvan-әlvan çiçәk olub

Dolaşdığın pәrdәlәrә mәn sәpilәm;

Nәnәlәrin toxuduğu xalıların

Xanasında xanalandın, xınalandın

Göygölümün lәpәsindә sonalandın…

* * *

Bahtiyar Vahabzade’nin, eserlerinde kullanmış olduğu hece kalıplarından biri de öndörtlü hece ölçüsüdür. Şairin birçok kitabının ilk şiiri olan, onu Türk dünyasında da sevdiren ve kendisine “Ana dili şairi” adı kazandıran “Ana Dili” şiiri 14 hecelidir:

Dil açanda ilk dәfә ana söylәyirik biz

‘Ana dili’ adlanır bizim ilk dәrsliyimiz.

İlk mahnımız laylanı anamız öz südüylә

İçirir ruhumuza bu dildә gilv-gilә…

Bu dil – bizim ruhumuz, eşqimiz, canımızdır

Bu dil – bir-birimizlә әhd-i peymanımızdır.

Bu dil tanıtmış bizә bu dünyada hәr şeyi

Bu dil – әcdadımızın bizә qoyub getdiyi

Әn qiymәtli mirasdır, onu gözlәrimiz tәk

Qoruyub, nәsillәrә biz dә hәdiyyә verәk…

Şairin “Axı dünya fırlanır”, “Dağda şәlalә kimi”, “Yalan bazarı”, “Nekroloq”, “Tәlatüm”, “Qara saçlar, ağ saçlar”, “Ağlar ürәyim, sәs gәlәr…” vd. şiirleri, sadece Azerbaycan Türk edebiyatının değil, umumî Türk edebiyatında 14 heceli şiirin en güzel örneklerinden sayılmaya layıktır. Aslında 14 heceli şiir, halk edebiyatında eskiden beri var olan yedi heceli dizelerin bir düşünce boyutunda biraraya gelip kendini göstermesinden ve (7+7) şeklinde ortaya çıkmasından ibarettir. Yunus’un

Bir kez yüzünü gören ömrünce unutmaya

Tesbihi sen olasın ol ayruk din tutmaya…

Yunus seni seveli beşâret oldu canı

Her dem yeni dirlikte ömrünü eskitmeye (Dilçin, 2005, 55-56) ilâhisi de öndörtlü şiirimizin incilerinden sayılır. İşte bir Yunus hayranı olan Vahabzade, halef-selef ilişkisini, kalıp yönünden de sürdüren çağdaş klasiklerimizdendir.

 

* * *

Türk şiirinde yedi heceli şiirle (mâni, bayatı) sekiz heceli (geraylı, semâi, varsağı) şiirin mükemmel örneklerinin hem anonim hem de yazarı belli edebiyatımızda çok olduğunu hepimiz biliyoruz. Bu iki halk şiiri türünün, çeşitli şekilde biraraya gelerek onbeşli şiir oluşturduğunun da eskiden beri var olduğu bilinmektedir. Türkülerde, nefeslerde, taşlamalarda 15 heceli şiirin (8+7) ve (7+8) duraklı şekilleri bilinmektedir. Çağdaşımız olan Vahabzade’nin de bu hece ölçüsünde muhtelif mezmunlu güzel şiirleri vardır. “Tәyyarәlәr”, “Vәtәn marşı”, “Atatürk”, “Bu qәdәr saldı mәni…”, “Bilә bildiyin qәdәr” şiirleri bu kalıptadır. Vahabzade, büyük Fuzûlî’ye hasrettiği Şәb-i Hicran ve yazımızın başında söz ettiğimiz Muğam poemasında da bu hece kalıplarından yararlanmıştır. Şairin, her mısrası 15 heceden oluşan “Atatürk” şiirini sunuyoruz:

Atatürk’ün atası! Adi cәfakeş bir ata

Öz kiçik külfәtinin cövrünü çәkmiş bir ata.

Bir bölük millәtә ancaq ata әkmiş bir ata.

Atatürk’ün anası! Adi bir insan, bir ana

Zaman ötdükcә nәdәn sәcdә qılar hәr kәs ona?

Bir böyük millәtә bir gün ata doğmuş o ana.

Atatürk’ün sinәsi – yurdun alınmaz qalası

Atatürk – millәtinin hәm atası, hәm balası.

Nәdir arzum, dilәyim Tanrıdan imanla bu gün

Talanan, bağrına dağlar çәkilәn xalqım üçün:

Yeni fikrin külәyindәn qoca millәt darana

Bizi birlәşdirәcәk bir Atatürküm yarana!

 

* * *

“Hiçbir zaman forma hakkında düşünüp daşınmayan” Vahabzade, bir sentaktik bütünü ifade eden mısra (ya da mısraları) 16 heceli Türk şiirinin sayılı örneklerinin de yazarlarındandır. Aslında 16 heceli şiir için Türk halk şiirinde temel oluşturan tür, geraylı (semâi) türüdür. Yani 16 heceli mısralar (8+8) duraklıdır ve geraylının iki mısrasının bir mısrada birleşip kendini ifade etmesidir. Bahtiyar Vahabzade’nin, elimizdeki sınırlı kaynaklardan hareketle tespit edebildiğimiz onaltılıklarından bazıları şunlardır: “Mәnim anam”, “Yenә bağlar o bağlardır”; Şәb-i Hicran poemasında yer yer 16’lı kalıplar kullanılmıştır:

Yenә bağlar o bağlardır, fәqәt bağda gülüm yoxdur

Gülüm yoxdur – bu dünyada ayım yoxdur, ilim yoxdur.

… Sәninlә Bәxtiyaram mәn, ayım sәnsәn, ilim sәnsәn

Bu dünyada mәnim sәnsiz ayım yoxdur, ilim yoxdur.

Şәb-i Hicran’da da:

Hindistan’dan, Türkiyә’dәn, Azәrbaycan ellәrindәn

İran, Özbәk mahalından, Türkmәnistan çöllәrindәn

Min-min insan seli gәlmiş, “o mәnimdir, mәnim” deyә-

Füzuli’ni qәbr evinә – son mәskәnә ötürmәyә

Şair gedir… Bu gün dua әvәzinә hәzin-hәzin

Oxuyurlar Şәb-i Hicran qәzәlini Füzuli’nin… mısraları 16 heceden oluşmaktadır.

 

* * *

Dizelerindeki hece sayıları düzenli olmayan şiirler: Vahabzade’nin bazı şiirleri de, hece sayıları birbirine eşit olmayan mısralardan oluşmaktadır. Formanın (biçimin, şeklin) esiri olmayan şair için bu durum, bir eksiklik değildir. Poetik düşüncenin akışının ortaya çıkardığı, şiirin tamamıyla bütünleşen bu “düzensizliğe” şairin birkaç şiirinde rastladık. Vahabzade’nin “Kimdir mәnim düşmәnim?” şiirinde serbest vezin havası da vardır:

Kimdir mәnim

Әn qorxulu düşmәnim?

Kâş bilәydim bunu mәn.

O zәrbә vurmamışdan

Kәsәydim yolunu mәn.

Kimdir mәnim düşmәnim?

Yaxşımı qoyub yamanımı danışanmı?

Yox!

Eyiblәrimi deyib

Arxamca gülәnmi?

Yox!

Mәnim nöqsanlarımı

Mәndәn yaxşı bilәnmi?

Yox! Yox! Yox!

Şairin “Hәsrәt”, “Fikir axtarışı”, “İki mühacir”, “Söz alağı”, “Satqınlıq”, “Sürәt”, “Yox düşmürәm, qalxıram” şiirlerinde de birbirine eşit olmayan mısralar görülüyor. Bu türden olan şiirler üzerine yapılacak derin tahliller, bu “karışıklığın” bir kusur mu yoksa bir başarı ya da edebi sanat mı olduğunu ortaya koyabilir. Biz sadece böyle şiirlerin ve bu şiirlerde hece sayısına göre farklı dizelerin bulunduğunu tespit ettik. Şairin poemaları da farklı hece kalıplarının kullanılması bakımından ilginç sonuçlar verdi.

 

* * *

Vahabzade poemalarının (manzumelerinin) hece yapısı hakkında: Bahtiyar Vahabzade Gülüstan poeması ile başladığı epik şiir serüvenini hayatının sonuna kadar sürdürmüş, bu şiir türünün sağlamış olduğu imkânlardan yararlanmıştır. Kendisini ifade etme yönünden şaire mazmun (içerik, muhteva) ve forma (yapı, şekil, biçim; vezin) serbestliği veren poema, Azerbaycan edebiyatında şairliğin ölçülerinden de sayılmıştır. B. Vahabzade, manzum piyeslerinin yanında konuları yönünden biri birinden çok farklı olan Gülüstan, Şәb-i Hicran, Ağlar-Gülәyәn, Qiymәt, Muğam, Atılmışlar, İki Qorxu, Şәhidlәr… poemalarını da yazmış, sadece Azerbaycan edebiyatının değil, genel olarak Türk dilli şiirin en güzel epik örneklerini ortaya koymuştur. Vahabzade’nin poemalarını Türk edebiyatındaki manzum destanlarla, manzum hikâyelerle karşılaştırmak mümkündür. Yalnız bu destanlar anonim ve farklı üslup özelliklerine sahip olduğu halde, Vahabzade’nin epik destanlarının tümünde şairin belirgin üslubu kendini göstermektedir.

Biz, şairin yukarda adlarını sıraladığımız destanlarını – poemalarını, hece yapısı yönünden de incelemeğe çalıştık ve ilginç sonuçlara ulaştık. Şairin Seçilmiş Әsәrlәri’nin ikinci cildinde[2] yer alan poemalarında hecenin şu kalıplarından yararlandığını gördük:[3] I. Şәb-i Hicran: 7; 11; 14 (7+7); 16 (8+8); II. İstiqlal (Gülüstan poemasının ikinci hissesi): 11; 6; III. Ağlar-Gülәyәn: 7; 11; IV. Tәzadlar: 11; 8; 7; V. Qiymәt: 11; VI. Muğam: 8; 12; 11, 15; 14; 7; VII. Atılmışlar: 11; VIII. İki Qorxu: 11; 14; 7; IX. Şәhidlәr: 14; 11; 7; 8.

Görüldüğü gibi, farklı hece yapılarının kullanılması bakımından gözden geçirdiğimiz poemaların (manzumelerin) en zengini Muğam; en “fakiri” ise “Qiymәt” ve “Atılmışlar”dır.

* * *

B. Vahabzade’nin şiir dilinin genel özellikleri üzerine: Aykırı ruhlu, ipe sapa yatmaz Bahtiyar Vahabzade şiirinin, Sovyetler döneminde bile sevilmesinin ve rağbet görmesinin nedenleri çoktur. Tekrardan uzak, ufuk açıcı yeni fikirlerle dolu, okuyucuyu rahatlatan, mutlu eden ve en azından okuma sırasında ona özgürlük yaşatan bu şiirin dili de mükemmeldir. Dil akıcı, hareketli ve çevik; ifadeler açık ve hedefi belli; konu ve üslup ise sürükleyici olunca, ortaya, her biri bir sanat eseri olan nadir numuneler çıkmaktadır.

Bahtiyar Vahabzade, ana dilini sevmekle kalmayıp onu en güzel kullanan şairlerimizdendir. Özellikle felsefi ve soyut kavramların, dünya ve ahiret, hayat ve ölüm gerçeklerinin farklı bakış açısıyla poetik bir şekilde dile getirilmesi, Vahabzade şiirinin karakterik özelliklerinden sayılabilir.

Bahtiyar Vahabzade’nin dilindeki muhtelif mikrosistemlerin oluşturduğu makrosistem, ölçüsüne göre daha geniş, rengine göre daha elvan, şiir havasına göre daha ferah ve rahatlatıcıdır. Sesin tabii ve felsefi mahiyetini, birçok lirik ve epik eserinde (yani şiir ve poemalarında) kendine özgü poetik üslubu ve ifade tarzıyla ortaya koyan şair, doğal olarak Türkçenin fonetik sistemindeki polifonik zenginliği de  bu eserlere yansıtmıştır. Vahabzade şiiri, ses özellikleri yönünden ayrıca ele alınıp incelenmeğe layıktır. Dilimizin morfolojisinin, Türkçedeki sözcük türlerinin, edatların, yapım ve çekim eklerinin, Vahabzade’nin şiir dilindeki kullanımı ve bu kullanımdaki düzen, sistematiklik, ahenk, tekrarsızlık vb. özellikler, gerçekten de dikkate değerdir. Vahabzade şiirinin sözvarlığı da zengindir. Çağdaş teknolojinin imkânlarından yararlanıp bu şiirin “dahili mahiyetini” istatiksel sonuçlarla ortaya koymak mümkündür. Bu kuru ve rakamlarla ifade edilecek sonuçlar, bizi, Vahabzade şiirinin sırrını anlamaya biraz daha yaklaştıracaktır. Bahtiyar Vahabzade şiirinin sentaksı (sözdizimi) de mükemmeldir. Şairin 65-70 yıllık yaratıcılığı boyunca kaleme aldığı binlerce sayfayı dolduran yazılarında, bozuk bir cümleye rastlamak, neredeyse olanaksızdır. Çeşitli kelime grupları, yargısız ve yargılı sentaktik birimler, zengin anlamlar ihtiva eden cümle çeşitleri, Vahabzade’nin şiir dilinin sentaksı konusunda münferit araştırmalar gerektirmektedir. Bu ve benzeri çalışmalar yapıldıktan sonra, Bahtiyar Vahabzade’nin dili konusunda daha nesnel fikirler söylemek ve bu şiir dilinin Türkçeye kazandırdıklarını, en azından maddeler şeklinde sıralamak mümkün olacaktır. İşte bu yöndeki çalışmaları, teknolojinin dilini daha iyi bilen genç Türkologların daha çağdaş metotlarla yapacağına inanıyoruz.

 

* * *

B. Vahabzade’nin şiir dilindeki frazeologizmler üzerine: Şairin şiir dilinde frazeolojik ifadelerin, atasözlerinin, deyimlerin de mükemmel örgüsünü, ahengini görmekteyiz. Üstelik bu atasözleri, deyimler ve kalıplaşmış ifadelerin hepsi çekimlidir, sentaktik fonksiyonludur, cümle (özellikle şiir metni)  içinde yerleri değişik olduğu için vurgulanma dereceleri de muhteliftir. Yani bu birimlerin cümle içindeki yerinin, çeşitli kullanım şekillerinin, şiirin etki gücünün artmasında rolü vardır. Şairin hacimce çok büyük olmayan (yaklaşık 20 s.) İki Qorxu manzumesindeki (Akpınar, 1994, 395-415) atasözü, deyim ve kalıp ifadeleri kuş bakışı tespit etmekle, şairin dilindeki mecaz sisteminin zenginliğini ve sağlamlığını gözlemlemek mümkündür:

a) Atasözleri: Yüz ölç, bir biç; Ağrımayan başına dәsmal bağlama; İsti aşına soyuq su qatma; İnsan çiy süd әmibdir; Hәqiqәt yansa da mәhvolmaz; Hәqiqәt incәlәr, qırılmaz;

b) Deyimler: dillәrdә gәz-; xoşuna gәl-; ilham al-; zamanla döş-döşә gәl-; sözü dәyişdir-; söhbәti tәzәlә-; söhbәtdәn yan keç-; yüz ölçüp bir biç-; әzap çәk-; kâmı gözündә qal-; yazıya pozu olma-; can at-; ürәyi sıxıl-; canına işlә-; içindә kök at-; özünü-sözünü bilmә-; şübhәsini dağıt-; -ә qәnim kәsil-; yada düş-; -in qәsdinә dur-; söz al-; ürәyindәn keçәni söylә-; dilini saxla-; güdaza ver-; qurban ver-; ürәyindәn keç-; baş vur-; ürәyi sıxıl-; dәrisinә saman tәp-; ürәyi әs-; qan ağla-; yolunu kәs-; gâh mıxa, gâh da nala döy-; yolunu az-; -in fikrini azdır-; arzuya köklәn-; başını bula-; qәzәbi sönmә-; meydan oxu-; özünü baha sat-; beyni kütlәş-; başını itir-; kini soyuma-; әlәkdә qal-; bәdәni әs-; üzünә dur-; başa düş-;

c) Frazeolojik ve kalıplaşmış ifadeler: amma neylәyәsәn; ahәnginә sığış-; baş yerinә ayaq tәrpәt-; bir soran olmadı; … mәktәbi yetim qal-; barıt kimi açıl-; -i pis günә sal- (qoy-); hәvәsdi bәsdi; birdәn birә tutul-; sözü, әsiri ol- (sözünün ağası ol-); sözünün әsiri ol-; bu hal (epizod, sahnә) sәnә tanış deyil; dәdәsini sat-; rütbә sat-; qara kâbus kimi gәz-; -in atı yeyin ol-; gözündәn qorxu saçıl-; -dәn әsәr qalma-; hәqiqәti boğ-; ürәyindә hәqiqәt ağla-; ürәkdәn dilә gәl-; hәqiqәt mayallaq aş-; mtlәq hakim ol-; çiynindәn daş kimi asıl-; birdәn birә tutul-; divarlar, üstünә gәl-; ay evi bәrbad; dilindәn söz çıx-; azad et-; söhbәt sal-; mәn axmaq da; yorğan döşәkdәn bәdәninә tikan bat-; ürәyindә matәm tutub ağla-; mәn onlardan artığam?; dağ başında süzәrkәn çamura düş-; dilindәn tora düş-; ola bilmәz; özünü yerә endir-; xeyri-şәri ol-; bir şeydәn hali ol-; düşüncә içindә qovrul-; dolup boşal-; ev başıma dolandı; soyuq tәr bas-; Şükür Allaha; xatadan sovuş-; çarmıxa çәk-; ağzını kilitlә-; qaradan-ağdan nәyim var; çapa get-; xәyalı göydә qanadlan-; fikri, xәyalı qәlibә sal-; çәrçivә tanıma-; könlü sarsıl-; әlimdәn bu gәlib; yaxası -in әlinә keç-; әlacım nәdir?; dünyada bir gün görmә-; ömür sür-; qәrar ver-; -i -ә müftә sat-; hәqiqәtlә döş-döşә gәl-; hәdәfini bәllә-; bәdәni üşüyüb ürәyi әs-; kifayәtdi, ta bәsdi; kölgәdә yatan olma-; hay-küyә aldan-; -in ağzına daş bas-; әsli budur ki; dәrinә işlә-; dayaz ol-; rәhmin harda qaldı; mәn yetim; fikrini, düşüncәsini boğ-; sәmtini dәyişdir-; çәpәr bağı dolanacağına bağ çәpәri dolandı; öz içindәn oyul-; zamanın hökmünә bir bax; xәyalı zirvәyә çәk-; göyә qaldır-; vaxtın әlәyindә әlәn-; mәnim üzü qara -ım; üz ağlığı ol-; hüdud tanıma-; sәrhәd bilmә-; qılıncı qına qoyma-; bәxtimizә asi deyildik; dәrd budur ki; elә bildik; qayda belәdir; gerçәyin adı kitablarda qal-; üz qızar-; düşüncәyә dәmir pәrdә çәk-; -in әlindә alәt ol-; düşüncәsini әlindәn al-; gerçәyin izi silin-; de hara sığışar?; gör nә günә saldı?; ay anam hardasan?; tarixini dolaşdır-; damğa vur-; babasını dan-; bu da bәs deyilmiş; şamı qaral-; çeşmәsi bulan-; bir deyәn olmadı…; ağzını yum-; әsil mәğzi gör-; o ki var; yas tut-; göz bәrәlt-; ona canımız qurban; -ın başında turp әk-; köçünü çәk-; yaddaşdan silin-; ruhu әsil, qanı әsil ol-; damarında -in qanı ax-; düşmәn kәsil-; at çap-; kök unudul-; vicdanına and ver-; bir baş bilsin, bir dodaq; tәk güman yeri ol-; mәn nә qәlәt elәdim; -ә taqәti olma-; söhbәti ayrı sәmtә yoz-; ağ yalan; demә; görünür…

 

* * *

Bahtiyar Vahabzade vecizelerinden örnekler:

Yaşamaq – yanmaqdır, yanasan gәrәk

Hәyatın mәnası yalnız ondadır.

Şam әgәr yanmırsa, yaşamır demәk

Onun yaşaması yanmağındadır;

Bir elin ruhunu, dilini ancaq

Kâğızlar üstündә bölmәk asandır;

… Bayraq – öz yurduma öz hakimliyim;

Ölümdәn qorxmayan de kimdir, de kim

Mәnasız yaşamaq ondan qorxulu;

Hәyat, sәn nә şirinsәn!;

… Hәyat sәni güldürәndә gülmüsәn

Hünәrin var ağladanda gül görüm!;

Bәxtiyar, göylәrdәn en yavaş-yavaş;

Özgә anasından süd әmәnlәri

Özgә qulluğunda duran görmüşәm;

Nәfsimiz ağırmış qeyrәtimizdәn;

Vәtәnindәn uzaqda tapılan “sәadәtin”

Adı sәadәt olur, özü fәlakәt olur;

Vәtәn – namus, namusu

İtә atsan it yemәz;

Hәyatı hәyat kimi yaşamaq istәyirәm;

Hәyatın sevinci dә, kәdәri dә gözәldir;

Hәr kәdәri sәadәt, hәr sevinci qәm izlәr

Әsil könül hәm qәmi, hәm sevinci әzizlәr.

Tәlatümsüz ürәklәr qovuq kimi boş olur

Daim sevinc axtaran daim qәmә tuş olur;

Yaşamaq – yaşamaqdır! Bәs bu ‘birtәhәr’ nәdir?

Mәn düşmәnәm, düşmәnәm belә ‘ölü canlar’a

Gündәn qaçıb hәmişә kölgә axtaranlara;

Öz sәsi olmayanın ölümü sәssiz keçәr

Min-min dәfә ölәnin matәmi yassız keçәr;

Ağlasan hönkür ağla, gülsәn qәhqәhә çәk gül

Gülsәn dә, ağlasan da tamam doysun qoy könül;

Hәyatın boranları daim yaşadar mәni;

Bircә ondan razıyam ki

Özümdәn nârazıyam;

Çox ağırdır amal yükü

Çәkә bilsәn şәrәfi var;

Vardırsa yaranmış

mütlәq Yaradan var;

Dünya quru bir sәs

Qәm çәkmәyә dәymәz.

Yüz-yüz itәn olsun

Min-min dә bitәn var.

Şükr eylәyәlim ki

Bizlәrdәn hәm әvvәl

Hәm sonra Vәtәn var;

Göz yaşım axan yer qürbәtimdisә

Qanım axan yerlәr öz vәtәnimdir;

Tәqvim baharını neylәyirik biz?!;

Göydә aramasın Allahı insan

Hәr kәsin vicdanı öz Allahıdır;

İnsan, insan olur öz hünәriylә

Millәt, millәt olur xeyri, şәriylә;

O, saata baxır, zamanı görmür;

Öz hissini dustaq elәyәn Bәxtiyar olmaz;

Әzab adlı dәyirmandan narın çıx

Keçәcәksәn әlәyindәn dünyanın;

Arxasınca palaz kimi sürüdәr

Bәrk yapışsan әtәyindәn dünyanın;

Yalanla hәqiqәt arasındakı

Halal sәrhәdlәri dağıtdı qorxu;

İnsan hәr zülümә, vallah dözәndi;

Sәnәtkâr sәnәtkârı güdaza verәrmi heç?;

İdrak cığırına düşәndәn bәri

Çәrçivә tanımır insan kâmalı;

Kimdir hәqiqәtә baxan, ay yazıq;

Hәqiqәt yansa da mәhv ola bilmәz

Sap kimi uzanar, qırıla bilmәz;

Tәbiәt әzәldәn müdrik yaranmış;

Zamandır hәr fikrә yön verәn ancaq;

İnsanı yetirәn vaxtdır hәmişә;

Bütün dövrlәrdә müstәbid, qәddar

Ağıldan, kâmaldan, fikirdәn qorxar

Çünki o bilir ki fikir, düşüncә,

Nә hüdud tanıyar, nә sәrhәd bilәr.

Odur ki müstәbid hәr şeydәn öncә

Fikrә, düşüncәyә qәnim kәsilәr;

İdrakın yolunu kәsmәk çox çәtin;

Fikir azad olan bir mәmlәkәtdә

Zülm öz atını sәyirdә bilmәz;

Yalan danışmaqdan üz qızarmadı

Alqışdan qızartdıq әllәrimizi;

Bir deyәn olmadı, әlifbada mı

Qocaman millәtin yenilәşmәsi?!;

Öz el-obasını tәrk etdiyindәn

Tәk-tәnha dolaşır bayquş bu gün dә.

Kôlların dibindә tәk bitdiyindәn

Boynu bükük olur bәnövşәnin dә…

 

* * *

Tenkit, Vahabzade hakkında: Ana dilini hararetle savunan ana dili şairinin bu dilin inceliklerini ortaya koyması, onun yüksek ifade imkânlarından yararlanarak milli düşünce ufuklarını genişletmesi, araştırmacıların dikkatini çekmiş, şairin dili, üslubu vb. konularda önemli tespitler yapılmıştır.

Şair hakkındaki “Çağdaş zevkimizin, estetik-zihnî tefekkürümüzün, manevi koloritimizin külçeleşmesinde, geleceğimize yadigâr verilmesinde hizmeti olan söz ustalarımızdan biri”; (T. Hacıyev, 1990, 106-130); “… onun poeziyası bedii (estetik) tezatlar poeziyası olduğu için emosioneldir, güçlüdür.” (Hacıyev, 1990, 109); “dâima, halkın vicdanının sesi olmayı başaran”, “… günümüz Azerbaycan şiirinin en tanınmış şairlerinden…” (Y. Akpınar, 1994, 394; 83); “Azerbaycan’ın Bahtiyarı” (K. V. Nerimanoğlu, 2005, 525-529); “… milletin şairi” (N. Ceferov, 2007, 171-179); “sözün asıl manasında şair” (K. Talıbzâde, 1974, 200-202); “… bir neslin namusu olmayı seçmiş bahtiyarlardan” (Y. Tunalı, http://www.haberakademi.net/default.asp?inc=makaleoku&hid=9634); “Büyük şair, Sovyetler Birliği döneminde Türkiye’deki kültür ve edebiyat çevreleriyle temas kurmaya cesaret eden ilk Azeri aydını” (B. Ayvazoğlu, http://www.zaman.com.tr/yazar.do?yazino=816820); “Hem Lütfi Zade’nin, hem Bahtiyar Vahabzade’nin serkerdeye çevrilen nazariye ve poetik felsefesi, asker şücaati gösteren düsturları ve mısraları, bir tarih yarattı” (Y. Eliyev, http://chudaferin.azeriblog.com/2009/03/04/bextiyar-vahabzade-yaradicilginda-qeyri-selis-mentiq-nezeriyyesi) vb. değerlendirmeler, büyük şair hakkında yapılan önemli tespitlerden sadece birkaçıdır. Değerli hocalarımızın yaptıkları bu tespitlerin hepsi isabetli ve doğrudur.

B. Vahabzade’nin poetik değerlendirmelerinde “mütefekkir bir insanın düşünceleriyle karşılaşırız. Bunlar ferdin ve cemiyetin çeşitli problemleri üzerinde toplanan, tahlilçi bir zekânın ilhamıyla yazılmış…; vezne ve kafiyeye de şiirin muhtevası kadar değer verilmiş, titizlik gösterilmiş; klasik şiir geleneklerinin geliştirilerek devam ettirildiği şiirlerdir ki, şairini; milli meseleler karşısındaki hassasiyeti, halkın vicdanının sesi olması dolayısıyla bilgeliğe yüceltmiştir.” (Y. Akpınar, 83).

Şairin, bu felsefi şiirler yüzünden zaman zaman eleştirildiği de olmuştur. Prof. Dr. K. Talıbzade 1957’de yazdığı bir makalesinde genç B. Vahabzade’nin şair kişiliği hakkında olumlu görüşlerini dile getirmekle birlikte “Yeri gelmişken, şaire bir şeyi de hatırlatmak isterdik; haddini aşan felsefi umumileştirmelere meyilli olmak, sanatta her zaman başarıyla sonuçlanmaz; realizmin zayıflamasına yol açar, estetikliği zedeler. Felsefecilik, şairi mücerretliğe, didaktizme, tekrara götürür ki bunun temel nedeni de şairin, gerçek hayattan kopması olsa gerek.” (Talıbzade, 201) diyor.

Bu şekildeki değerlendirmeler, tenkidî uyarılar, şairin, ezaplı şiir yolunda edebi kişiliğini oluşturan yararlı eleştirilerden olmuştur. Böylece, Bahtiyar Vahabzade, kendine özgü şiir üslubunu geliştirmiş, tenkitlerden olumlu bir şekilde netice çıkarmış, yapıcı eleştirileri nazar-ı dikkate alarak doğru bildiği yoluna devam etmiş, içinde felsefi değerlendirmelerin bariz bir şekilde görüldüğü, bilgece olup pek didaktik olmayan kendi şiir üslubunu ve şiir çizgisini oluşturmuştur.

 

* * *

Sonuç: Kendine özgü üslup ve şiir çizgisiyle dikkat çeken Bahtiyar Vahabzade yaratıcılığı, Azerbaycan’ın orta ve yakın tarihinin en hassas barometresi niteliğindedir. B. Vahabzade şiirlerinin sonunda bulunan tarihler, o şiirlerin yazılış tarihi olmakla kalmayıp, bize o günkü Azerbaycan’ın (ya da şiirde bulunan ilgili mekânın) sadece poetik değil, toplumsal-siyasi manzarasını da gösterir durumdadır. Onun şiirine yansımayan herhangi ciddi bir toplumsal olay bulunmamaktadır. Şair bu sosyolojik hadiseleri kendine özgü üslup ve dili sayesinde yansıtmakla kalmayıp bu hadiselere açık seçik münasebetini de ifade etmektedir. Bu münasebet bazen oldukça sert, bazen nefret dolu, bazen ise duygusal ve sevgi doludur. Şairin çeşitli ruh hallerini yansıtan bu münasebetlerin ortak özelliği ise yazarının samimiyeti, yüksek vatandaşlık duyarlılığıdır. Şair yurdu, yurttaşı nasıl sevdiğini söylemekle yetinmeyip onları nasıl sevmek gerektiğini de ifade eder.

Bütün şiirlerinin “poetik ben”i duyarlı bir vatandaş, milli-manevi değerlerine sahip çıkıp onları yücelten bir yurttaştır…

Büyük şairimizi rahmet ve minnetle anıyoruz…

 

Kullanılan kaynaklar:

 

Akpınar, Prof. Dr. Yavuz,  Azerî Edebiyatı Araştırmaları, Dergâh Yay., İstanbul, 1994, s. 83

Akpınar, Y., “Çağdaş Azerî Şiirinde Millî Bir Mes’ele Olarak Güney Azerbaycan”, Azerî Edebiyatı Araştırmaları, s. 175-197

Anar – Yavuz Akpınar, Bin Yılın Yüz Şairi – Azerbaycan Şiiri Antolojisi, TC Kültür Bakanlığı – Türk Dünyası Edebiyatı, Ankara, 2000

Ayvazoğlu, Beşir, “Bahtiyar Vahabzade”, http://www.zaman.com.tr/yazar.do?yazino=816820

“Bextiyar Vahabzade”, Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi – 5, Azerbaycan Türk Edebiyatı, s. 136-143, Kültür Bakanlığı Yay., Ankara, 1997

Ceferov, Prof. Dr. Nizami, “Bextiyar Vahabzade yaxud Milletin Şairi”, Seçilmiş Eserleri – II, Bakı, Elm, 2007, s. 171-179

Çağın, Yrd. Doç. Dr. Sabahattin Cengiz Aytmatov ve Gün Olur Asra Bedel Romanı, Akademi Kitabevi, İzmir, 2000

Dilçin, Prof. Dr. Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, TDK Yayınları (8. baskı), Ankara, 2005

Eliyev, Prof. Dr. Yaşar, “Bextiyar Vahabzade Yaradıcılığında Qayri-Selis [Bulanık] Mantık Nazariyesi”, http://chudaferin.azeriblog.com/2009/03/04/bextiyar-vahabzade-yaradicilginda-qeyri-selis-mentiq-nezeriyyesi

Hacıyev, Prof. Dr. Tofiq, “Düşünceli, İstidatlı Dil”, Şiirimiz, Nesrimiz, Edebî Dilimiz, Bakı, Yazıçı, 1990, s. 106-130

Kâmal Talıbzâde, “Şairane Düşünceler”, Edebî İrs ve Varislik, Bakı, Azerneşr, 1974, s. 200-202

Nerimanoğlu, Prof. Dr. Kâmil Veli, “Azerbaycanın Bextiyarı, Bextiyarın Azerbaycanı”, Özümüz, Sözümüz, Çinar-Çap, Bakı, 2005, s. 525-529

Okuyucu, Cihan “Fuzûlî’yi Yetiştiren Kültür”, Bu Alâmet ile Bulur Beni Soran – Fuzûlî Kitabı, Hazırlayanlar: Hanife Koncu – Müjgân Çakır, Kesit Yay., İstanbul 2009, s. 176

Rәhimli (Bije), Әkrәm, Mübarizə Burulğanında Keçən Ömür – Seyid Cəfər Pişəvəri (Həyatı ve İctimai Fəaliyyəti), Nurlar Nәşriyyatı, Bakı, 2009

Tunalı, A. Yağmur, “Şeki’ye Kar Düşende”, http://www.haberakademi.net/default.asp?inc=makaleoku&hid=9634

Vahabzade, Bahtiyar, “Otobiyografım”

Vahabzade, Bextiyar, Seçilmiş Eserleri – I, Müasir Azerbaycan Edebiyyatı serisi, Milli Kitabxana, Tertib edeni ve redaktoru Azer Bağırov, Önsözün yazarı Çingiz Aytmatov, Önder Neşriyyat, Bakı, 2004

Vahabzade, Bextiyar, Seçilmiş Eserleri – II (Poemalar), Müasir Azerbaycan Edebiyyatı serisi, Milli Kitabxana, Tertib edeni ve redaktoru Azer Bağırov, Önder Neşriyyat, Bakı, 2004

www.vahabzade.net

 

 

[1] Genel olarak Vahabzade’nin şiirlerinin çoğu hacimce büyük, uzunca şiirlerdir. Fakat bu “büyüklük”te bir düşünce dağınıklığı yoktur, tam tersine şiirlerin başlarındaki “dallanmalar”, sonra çok ustalıkla bir noktada, ana fikir etrafında birleştirilmektedir. Bu bakımdan, Bahtiyar Vahabzade şiiri ile Cengiz Aytmatov nesri arasında ilginç ve araştırılmaya değer bir paralellik, bir yapı benzerliği bulunmaktadır.

[2] Bәxtiyar Vahabzadә, Seçilmiş Әsәrlәri – II, Bakı, Öndәr Nәşriyyatı, 2004, 320 s.

[3] Kullanılan hece kalıplarını, poemalardaki mısraların sırasına göre veriyoruz. (NM)

 

 

 

 

 

 

 

 

Bölmə : Ədəbiyyat