Güney şairlərinin poema yaradıcılığında epitetlər…

1416 Baxış

esmirafuadEsmira FUAD (ŞÜKÜROVA)

AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, AYB Cənubi Azərbaycan şöbəsinin katibi

 

Çağdaş dövr Güney Azərbaycan şairləri – Şəhriyar, Sahir, Savalan, Sönməz, Oxtay, Yanar, Yalqız,  Biriya, H.Nitqi, H.Cəfəri, M.Hüseyni və b. poema yaradıcı-lığında mükəmməl bir məcaz sisteminin varlığı onların bu janrda qələmə aldığı əsərlərin daha maraqla oxunmasına və yadda qalmasına zəmin yaradır. Poemalarda ən çox işlənən məcaz növlərindən biri müxtəlif üsullarla, müxtəlif səviyyələrdə yaradılan epitetlərdir. Baş qəhrəmanların, ayrı-ayrı obrazların portret cizgilərinin yaradılmasında, onların zahiri görkəminin, daxili aləminin, xarakterinin səciyyəvi xüsusiyyətlərinin açılmasında Güney şairlərinin ən çox köməyinə gələn bədii təsvir və ifadə vasitələridir. Bu poemalarda işlədilən saysız-hesabsız epitetləri onlar məhz obrazların xarakterinə uyğun olaraq seçiblər. Mənfi obrazı səciyyələndirməkdən ötrü ən kəskin, xoşagəlməz ifadələr işlətdikləri halda, “müsbət obrazlardan da ötrü səmimi, istiqanlı, mehriban ifadələri əsirgəmir, bu isə oxucunun əsəri qavramasını müəyyən istiqamətə yönəldir.” (s.55)

Ədəbiyyatı obrazlı təfəkkürü ifadə edən bədii dil yaradır. Bədii dilin çox mühüm tərkib hissəsi, obrazlı desək, libası, bəzəyi isə bədii təsvir və ifadə vasitələridir. Ədəbiyyatşünaslıqda bədii təsvir vasitələri məcazlar kimi də təqdim edilir. Bədii əsəri məcazsız təsvir etmək mümkünsüzdür. Çünki dildə sözlər müxtəlif mənalarda işlənə bildiyindən təbii olaraq sözün həqiqi və məcazi mənaları meydana çıxır. Poemalara da bu cəhət xasdır. F.e.d. Rafiq Yusifoğlu irihəcmli əsərlərdə-poemalarda bədii təsvir vasitələrinin rolu, mühüm əhəmiyyəti haqqında yazır: «Poema poetik əsərlər sırasına daxil olduğundan, ondakı bədii təsvir və ifadə vasitələrindən danışmağa da ehtiyac duyulur. Hər hansı bir sənət əsərinə, abidəyə vurulan naxışlar, ornamentlər ona gözəllik gətirdiyi kimi, bədii əsəri də gözəlləşdirən epitetlər, təşbehlər, metaforalar, metonimiyalar, mübaliğələr, litotalar və s. bu kimi məcazlardır.” (1, s.262)

Əslində, bədii təsvir vasitələri sözün kəsb etdiyi məna ilə bağlıdır. Deməli, bədii təsvir vasitələrini aydın dərk etmək üçün, hər şeydən öncə, sözün həqiqi və məcazi mənalarını bilmək gərəkdir. Təbii ki, sözün həqiqi mənasından fərqli olaraq məcazi mənası onun bilavasitə daşıdığı deyil, şərti mənasıdır. Bədii ədəbiyyatda sözün məcazi mənada işlədilməsi çox əhəmiyyətlidir və əsərə emosionallıq gətirir, hadisəni, əhvalatı, danışığı poetikləşdirir, fikrin bədii təsir gücünü artırır. Məs:

 

 

 

Məcid Şəbbağ Yalqız “Qanlı faciə” mənzuməsində dağıdıcı xarakterli təbiət hadisəsi olan zəlzələni divə, baş verdiyi məkanı nəfəsindən od püskürən əjdahaya, divə bənzədir, həmin müddəti isə qəmli, dəhşətli bir zaman kimi xarakterizə edir, sözün məcazi mənalarını bir-birindən orijinal bədii təsvir vasitələri-epitet, təşbeh və metafora yaradır:     

Qəmli, dəhşətli zamandır!

Ölkəmizdə nə fəğandır, nə tufandır.

Əjdaha yer açıb ağzın div tək həvəsindən

Püskürür od nəfəsindən…

Gələni kamına çəkdi,

Nəfsini saldı hara, yıxdı dağıtdı, oda çəkdi,

Zəlzələ div kimi qanmır nə zamandır

Ya bura hansı məkandır? (3, s.67)

 

Sözün həqiqi və məcazi mənaları – epitetlər, təşbehlər, metaforalar, metonimiyalar, simvollar və s. bütövlükdə bədii təsvir vasitələri sistemini yaradır. Güney Azərbaycanda bədii təsvir vasitələrindən zərgər dəqiqliyi ilə istifadə edən və onların köməyilə obrazlı ifadələr, ecazkar bədii təsvirlər, bənzərsiz poetik lövhələr, bədii portrerlər yaradan şairlər az deyil. Onların bədii təsvir vasitələri yaratmaq üsulları son dərəcə əlvan, rəngarəng, çoxqatlı və zəngindir. Bəzən fikrin bədii-emosional təsir gücünü artırmaq üçün real həyat hadisələrini əks etdirən misralarla yanaşı, elə misra-təşbeh, epitet, yaxud metafora işlədirlər ki, yaranmış yeni obrazlı ifadə orijinallığı ilə oxucunu həqiqətən heyrətləndirir. A.Şalıgin də bu fikirdədir: «Nitqin görümlülüyünü və emosionallığını artıran ən əhəmiyyətli vasitələrdən biri də epitetdir.“ (1, s.263)

Epitetyunan sözüdür, məcazın növlərindəndir və “bir sözü qüvvətləndirmək və zənginləşdirmək, xassə vermək” (4) üçün əsas sözə qoşulan əlavə sözdür. Daha dəqiq desək, epitet bədii təyindir və cümlədə də məhz ikinci dərəcəli cümlə üzvü-təyin rolunda çıxış edir. Ustad Şəhriyar «Nişapurda günəş batarkən» əsərində bu əlamət və mahiyyəti epitet sözlərin vasitəsilə belə sərgiləyir:

Cəmalin elə bir şəm alışdırdı, sevgilim,

Elə şəm ki, əzəldən pərvanən idi sənin.

Ağlımın pərdəsini parçaladı məhəbbət,

Ağlım çıxdı başımdan, divanən idi sənin(5, s.260)

Bu parçada şair saflığı, təmizliyi, mənəvi və idraki nə varsa, hamısını sevgiyə və həyata aid edir və capcanlı bir epitet yaradır: «Alışan şəm, pərvanə camal“ ağlı başdan çıxaran gözəllik duyğusu və s. sevgiliyə şamil edilir, amma sevgilinin-qızın özü də təmizliyi, saflığı və gözəlliyi ilə birlikdə sevgiyə və həyata aiddir. Həmçinin «Ağlımın pərdəsini parçaladı məhəbbət», yəni, „hissim-sevgim ağlıma qalib gəldi“ fikri ilə də epitetin gözəl nümunəsi təqdim edilir. Parçalamaq əsasən heyvana, bəzən də insana aid edilən əlamətdir, məhəbbət isə məcazi sözdür, hiss, duyğudur. Diqqət yetirdikdə, şairin necə böyük sənətkarlıqla epitet içində əlavə bir epitet, həm də metafora yaratdığının şahidi oluruq! Bu, təbii ki, poetik tapıntıdır və bu səviyyəli uğurları da Şəhriyar kimi qüdrətli sənətkarlar qazana bilirlər:

Şeir də övlad tək canda bəslənir,

İlikdə, sümükdə, qanda bəslənir…

Sənsən başım üstə açılan səhər,

Sənsiz gündüzüm də gecəyə dönər… (5, s.142)

Şəhriyar “Şeir və hikmər” poemasındakı bu parçada şeiri xalq həyatının ayrılmaz bir tərkib hissəsi kimi verir, onu xalqa aid edir. Şeirin övlad tək canda, sümükdə, ilikdə, qanda, bütün varlıqda bəslənməsi, açılan səhər kimi təqdim edilməsi epitetdir və şair bu epitet vasitəsilə bədii məramnaməsinin əsas istiqamə-tinin məhz xalq olduğunu əyani şəkildə isbata yetirmək istəmişdir. Şəhriyarın “Səhəndiyyə, yaxud Səhəndim” poeması yüksək lirikanın, bədiiliyin zirvəsidir. Bədii təsvir və ifadə vasitələrinin, obrazlı, qanadlı fikirlərin köməyilə ecazkar bədii örpəyə bürüdüyü poemada yaratdığı son dərəcə orijinal epitetlərə nəzər salaq:

 

Şah dağım, çal papağım, el dayağım, şanlı Səhəndim,

Başı dumanlı Səhəndim (6.s.51).

Şəhriyar “Səhəndim” poemasında bu fərqi qabarıqlaşdırır, başı dumanlı, uca Səhənd dağını vüqarlı Şah dağına, kişinin qeyrəti hesab edilən papağa, elin dayağına bənzətməklə, təşbeh, həm də oxşarlığın tipik nümunəsini-epitet yaratmış, təhkiyəni daha da canlandırmışdır. Maraqlıdır ki, sanki eyni epitet sıralanmasını, amma məna fərqilə Məcid Şəbbağ Yalqızın ustad şairin “Səhəndiyyə”sinə nəzirə olaraq yazdığı “Səməndiyyə” poemasında izləyirik:

Şah bəyim!

Bal pətəyim, gül- çiçəyim, nazlı səməndim,

Saçı boynumda kəməndim!  (3, s.233)

Poetik irsində daha çox həzin lirika duyulan Həbib Sahirə bu özəlliyi qazandı-ran əsərlərini bədii təsvir və bədii ifadə vasitələri ilə böyük zövq və ustalıqla, əsl şair məharətilə bəzəməsidir. Şairin lirikasında, həmçinin poemalarında müşahidə olunan üslubi xüsusiyyətlərdən biri rəğbət bəslədiyi qəhrəmanlarını xüsusi məhəbbətlə təsvir edib, onların portretlərini səciyyələndirərkən bədii təsvir və ifadə vasitələri sistemindən sənətkarlıqla istifadə etməsidir. Ümumiyyətlə, “epitetlər müxtəlif üsullarla, müxtəlif səviyyələrdə yaradılır. Bu müxtəliflik nəticəsində insan xarakterinin daxili səciyyəsi, zahiri cizgiləri, hal-vəziyyəti öz əksini tapır” (7. s.46). Sahir də “Nərgiz” poemasında mənfi və müsbət qəhrəmanların xarakterinə uyğun, əməllərinə aydınlıq gətirən epitetlər işlədir. Poemanın baş qəhrəmanı Nərgiz “uzun saçlı, gözəl sona, sarı çiçək, pəri, ceyran, zavallı qız, qanadı qırılmış quş”, hər il ayrı-ayrı ellərdən bir qız qaçıraraq özünə kəniz edən qoca xan isə “El xanı, yaşlı, başlı ağa, aslan, vicdansız, gözəl qızlar ovçusu, yolkəsən, karvansoyan, asi, qan içən, dişi düşmüş heyvan, donqar, çürük başlı qoca” kimi təqdim olunur:

Üç ildir ki, obalarda dəyərsiz,

                     Həm arvadam, qoca xana, həm kəniz!

                     Bu vicdansız, gözəl qızlar ovçusu,

                     Bu yolkəsən, karvan soyan, bu asi,

                     Indiyədək bir çox gəlin qaçırmış.

                     Bir çox quşun qol-qanadın o qırmış. (8.s.242-243)

.Göründüyü kimi, Həbib Sahir bədii-estetik vəzifələrin həllində qəhrəmanın zahiri görkəmindən bir açar kimi istifadə edir. “Bu, daha çox obraz haqqında ümumi təsəvvür yaratmaq məqsədi güdür. Şair portret təsvirlərində epitetlərin köməyi ilə obrazın xarici görkəmini onun fərdi keyfiyyətlərinin təmsilçisinə çevirir.”

Epitetlər Güney Azərbaycan şairlərinin obrazlı təfəkkürü, bədii düşüncə tərzi ilə üzvi surətdə bağlı olan mühüm bir dil vasitəsidir. Bədii təyinlər-epitetlərlə poetik donu daha da zənginləşən poema yüksək sənətkarlığın aşkara çıxarılması üçün bir meyardır. Bu meyar bir sıra görkəmli yazarların poema yaradıcılığının daha təravətli, obrazlı və təsirli olmasına zəmin yaratmışdır. Böyük Səhənd də həmin sənətkarların sırasındadır. F.e.d. S.Əmirov onun sənətkarlığını yüksək qiymətləndirərək yazır: “Poetikanın elmi-nəzəri və ədəbi-estetik müddəalarına Güney ədəbiyyatında hansı səviyyədə əməl olunmuşdur? – sualına Səhəndin “Sazımın sözü” əsərində müdrik cavablar tapmaq mümkündür.” (9. s.65)

“Sazımın sözü” poemalar silsiləsi forma və məzmun, hadisələrin zənginliyi, obrazların canlılığı baxımından poetikanın tələblərinə bütünlüklə cavab verir. Əsər məcazın bütün növləri-təşbeh, mübaliğə, epitet, metafora, xitab, təkrir, bədii sual və dialoqlarla və s. son dərəcə zəngindir. Diqqət yetirək:

Çölləri bürüyən mənalı sükut, (epitet)

Bəzən lal dayanır, gah dilə gəlir… (metafora)

Keçənlər demişlər: hər həqiqətin,

Minlər surəti var, minlər üzü var, (10, s.73)

- beytində mübaliğə və epitet qovuşmuşdur, çünki “min üzlü həqiqət” epitetin, “hər həqiqətin minlər surəti, min-lər üzü var” ifadəsi isə mübaliğənin xüsusiyyətlərini təcəssüm etdirir. Ədəbiyyat-şünas-alim Ruqiyyə Qənbərqızı qeyd edir ki, «Səhəndi yetirən xalqın dərdləri də keçmişi qədər böyükdür. İki əsrə yaxındır ki, Azərbaycan xalqı və torpağı iki yerə bölünmüşdür. Şair poemasında bu tarixi müsibətdən və ədalətsizlikdən ürəkağrısı ilə danışır. Səhənd bütün həyatı, yaradıcılığı boyu Azərbaycan xalqının milli azadlığı, milli birliyi uğrunda mübarizə aparmışdır. Şair böyük bir həqiqəti dərk etmişdi ki, onun xalqı ancaq Sovet Azərbaycanında yaşayan qardaş və bacıları ilə birləşdiyi zaman azadlığın nə olduğunu biləcəkdir.” (10, s.9)

“Araz” poemasında işlətdiyi bədii təyinlər: “azad həyat, azad dil, azad nəğmə, azad tel, azad ürək, sədəfli saz, əziz Qafqaz, mavi göylər, almaz donlu göylər, səadətli həyat, haqq söz” və s. kimi epitetlərdə Səhəndin Quzey Azərbaycanda qələbə çalmış sosializm quruluşuna, azad həyata, burada baş verən hadisələrə və insanlara pozitiv münasibəti və sevgisi aydın görünür.

Şairin heyrət və sevinc, nifrət və narazılıq, kədər və özləm duyğularını emo-sional şəkildə ifadə etməsində köməyinə gələn epitetlərin “seçilməsi təkcə zövqə görə deyil, həm də, onunla yanaşı, fikrin tələbinə görə” həyata keçirilir (11, s.147).

Əhməd Alovun «Ərk qalası» poemasında isə məcazlarla yanaşı, şairin fikirlərinin fəlsəfi yükü də oxucunun diqqətindən qaçmır, onu düşündürür:

Axşamdır, qaranlıq yağır göylərdən.

Qərq olmuş gəmiyə bənzəyir şəhər.

Cumur zülmətlərə o, yavaş-yavaş. (12. s.29)

Şairin hadisələrə fəlsəfi yanaşması əsərin bədii təsir gücünü artırmaqla bərabər, oxucuda hadisələrin sonrakı gedişinə marağı artırır. Həmçinin, qaranlığın göydən yağması-axşamın düşməsi və qədim Təbriz şəhərinin qərq olmuş gəmiyə bənzədilməsi orijinal təşbehlərdir. “Qərq olmuş gəmi” ifadəsi isə eyni zamanda epitetdir. Şairin qaranlığa bürünmüş şəhərin “yoxa çıxması”nı, yəni artıq gecənin öz həyatının başlandığını, onun da gecə ömrünü yaşadığını böyük ustalıqla verməsi oxucunu heyrətləndirir. Təbii ki, qaranlıq düşərkən ətrafın görünməz olması təbii haldır. Lakin belə bir halın bədii-fəlsəfi dillə xarakterizə edilməsi əsl sənətkar-lıqdır.

Səhəndin yaradıcılığında obrazlı deyim tərzi, bədii-fəlsəfi təfəkkür daha qaba-rıqdır. “Sazımın sözü” poemasından örnək gətirdiyimiz:

Gecənin qoynunda vüqarlı dağlar,

Sanki əbədi bir yuxuya batmış. (10, s.70)

misralarındakı gözəl deyim fikrin mahiyyətindəki konkret mənanı aşkara çıxarır. Şair dağların gecənin qoynunda əbədi yuxuya getməsi fikrini oxucu üçün açmaq istəyir. Lakin o, fikrini dağların yuxuya batması fonunda verməklə bədii-fəlsəfi təfəkkür yaradır. Dağın yuxuya batması, dərin yuxuya getməsi poetikadır. El arasında bərk yatan insanlar haqqında əsasən “Filankəs daş kimi yatır, yaxud elə bil qəflət yuxusuna gedir” kimi ifadələr işlədilir və bu tərz poetik ifadələr onun “Sazımın sözü-Dədəmin kitabı” epopeyasında, “Araz”, “Xatirə” və “Fərhad” poemalarında çoxluq təşkil edir.

Sönməzin poemarında da məcazlar üstün cəhət kimi səciyyələnir. Şairin xalq əfsanəsi motivləri əsasında yazdığı «İtin vəfası» poemasına diqqət yetirək:

Yarpaqsız ağaclar baxıb gördülər,

İt necə çabalır şəpəli çayda.

Yazdılar bəşərin cinayətini,

İşıqsız ulduz da, boğulmuş Ay da. (13, s.221)

Görmək və cinayət işi açmaq insana xas xüsusiyyətlərdir və şair bir əlamət olaraq bunları ağacların və ulduzlarla Ayın üzərinə köçürməklə metafora yarat-mışdır. Ancaq maraqlı cəhət budur ki, “Yarpaqsız ağaclar, şəpəli çay, işıqsız ulduz, boğulmuş ay” ifadələrindəki “yarpaqsız, şəpəli, işıqsız, boğulmuş” sözləri epitet, bədii təyin kimi qoşulduğu sözlərin əlamətini, xassəsini bildirir baş verən hadisənin mahiyyətinin açılmasına yardəmçı olur…

Həsən Məcidzadə Savalanın əsərlərində məcazların, folklor nümunələrinin bolluğu, əlbəttə, onun da bir söz ustadı kimi xalq ruhuna yaxınlığının bəlirtisidir. Şairin qələmindən sənətkarlıqla süzülən xeyli sayda bayatı, fikrin ən yığcam, yüksək bədii-poetik ladda ifadə forması olan lakonik şeirlərdir. «Bahar bayramı» poemasında bu qəlibdə yazdığı nümunələrdə də məcazlar çoxluq təşkil edir, metaforik xüsusiyyətlər qabarıq nəzərə çarpır. Şairin “qızıl günəş” təşbeh-söz birləşməsindəki epitetə diqqət yetirək:

 

Qızıl günəş işıq salıb,

Min çiçəklə gəlib bahar. (14, s.186)

Xalq həyatını, ictimai gerçəkliyi təcəssüm etdirən və real hadisələrə bədii dəyər qazandıran Savalan, sonrakı “Atalardan bir söz qalıb, Hər gecənin gündüzü var” (14, s.186) beytində xalq ənənələrini inikas etdirməyə nail olmuşdur.

Haşım Tərlan da poemalarında rəngarəng məcaz sistemi yaradıb. Şairin təş-beh, mübaliğə, epitet, metafora yaratmaq ustalığı həqiqətən böyük maraq doğurur:

Yenə də köksümdə çırpınır ürək,

Qəhrəman yaradır tarixin əli,

Önündə qul kimi baş əyir həyat.

Ucalır göylərə məğrur heykəlin. (15, s.16)

“Başına gül səpir göydən kainat”, “Tarixin hökmünü oxuyur zaman”, “Tehran qəzəblidir, çatılmış qaşı”, “İzdiham əlində titrəyir şəhər”, “Şəhər qəzəblidir, şəhər xəstədir”, “Ellər dalğalanır ürəyində kin”, “Gizlin camalını açdı inqilab” kimi nümunələrdə şairin qanadlı fikirləri orijinal epitetlərlə oxucuya təqdim olunur…

Mahmud Sadıqpur Şaminin “Daşlı yol” poeması da bədii təsvir və bədii ifadə vasitələrinin zənginliyi ilə diqqət çəkir:

Zağalar var, dənizlər var bu yolda –

Dəli çaylar, haray salan vulkanlar… (16, s.12)

Bu bənddəki “dəli çay və  haray salan vulkanlar “ ifadələrində “dəli” sözü ipə-sapa yatmayan çayın, “haray salan” isə püskürən vulkanın xarakterini təyin edən epitetlərdir. Maraqlıdır ki, Mirzə Məhəmməd də “Həcrinin taleyi” poemasın-da “dəli sel” ifadəsi ilə epitet yaradıb:

Qıvrıldı, açıldı əjdaha kimi,

Dəli sel şəhərdə tufan qopardı… (17, s.28)

Yəni, selin əjdaha kimi qıvrılıb açılaraq tufan qoparan, şəhər və kəndləri dağı-dıb viran qoyan dəhşətli qüvvə olduğunu bədii təyin vasitəsilə – sifət şəklində müəyyənləşdirib.

Bədii təsvir və ifadə vasitələrindən geniş surətdə istifadə edən Muradəli Qureyşi Qaflantının “Bizim kəndin bir illik tarixi” poemasındakı “Azər ellərinin yaslı günüydü, Qanlı ürəyinin paslı günüydü” (18, s.5) – misralarında “yaslı gün”, “paslı gün” və “qanlı ürək” ifadələri ilə ardıcıl olaraq üç epitet yaradılıb. Qaflantı bu epitetlərlə 21 Azər hərəkatının qələbə çalmasından sonra Güney Azərbaycanda qurulmuş Milli Hökumətin Rza şah Pəhləvi qoşunlarının xarici havadarlarının köməyilə xüsusi qəddarlıq və görünməmiş amansızlıqla məğlub etdiyi qanlı olayı xarakterizə etmişdir.

Məhəmməd Biriyanın yaradıcılığında məcazlar üstünlük təşkil etdiyini görürük. “Ərk qalası əfsanəsi” poemasında bu cəhət daha aydın müşahidə olunur. Poemada xəyanət nəticəsində sevgilisini itirmiş, məhəbbəti sanki daşlara dəyib çilik-çilik olmuş Qara qulun qəmdən, qüssədən belinin büküldüyünü və necə iztirab çəkdiyini, mənəvi ağrılar burulğanında çabaladığını his edirik. Şairin poemada canlandırdığı baş qəhrəmanın – eşqi yolunda can çürütmüş aşiq insanın – Qara qulun çəkdiyi iztirablar üzündən həyat eşqi sönmüş, bütün varlığını bədbin ruh çulğamışdır. Bu poemada, belə deyək, xəyalən dialoq quran və aşiq insanın nə üçün bu qədər əzaba düçar olduğunun səbəblərini göstərən şair həmin dialoq vasitəsilə poemada cərəyan edən hadisələrə aydınlıq gətirir, oxucunu narahatlıqdan qurtarır. Poemada bədii sual, təzad, təkrir, epitet və s. məcazlardan geniş istifadə olunması nakam aşiqin qəm dastanının daha emosional bir dillə ifadəsinə yardımçı olur. Hətta şair seçdiyi epitetlərlə dünyanın bütün gözəlliklərinin eşqində məğlub olduğunu düşünən Qara qulun nəzərində mənasızlaşdığını oxucusuna çatdırır:

Bu gözəl, səfalı, xoş mənzərələr,

Nə üçün ruhuna etməyir əsər?

Yaxud:

Dalğasız bir dəniz – həyat olurmu? (19,123)

-kimi nümunələr “Ərk qalası əfsanəsi” poemasındakı epitet sıralanmasınını – “gözəl, səfalı, xoş” sinonim epitetləri təcəssüm etdirir. Bədii təsvir və ifadə vasitələrindən sənətkar məharətilə istifadə etməsi Güney ədəbiyyatında obrazlı təfəkkürün geniş şəkildə yansımasına gətirib çıxaran ən əsas cəhətlərdən biridir.

Şəhriyarın “Mumiyalanmış adam” poemasında metaforik xüsusiyyətlər diqqətdən kənarda qalmır: “Dumanlı və qaranlıq bir çayxana, Qucaqlayıb səkilərin dizini” misralarında çayxananın əlamətlərini bildirən “dumanlı və qaranlıq” epitetləri “səkilərin dizini qucaqlamaq” kimi orijinal metaforanın yaranmasına bir körpüdür. “Heydərbabaya salam” poemasında bədii təsvir vasitələri ilə yanaşı, bədii ifadə vasitələrindən də məharətlə istifadə faktları istənilən qədərdir:

Bir çıxaydım Damqayanın başına,

Bir baxaydım keçmişinə, yaşına.

Bir görəydim nələr gəlmiş başına,

Mən də onun qarlarıynan ağlardım,

Qış donduran ürəkləri dağlardım… (20, s.164)

Bu beşlikdə təkrir, metafora və “Qış donduran ürəklər” kimi təkrarsız, bənzərsiz epitetin verilməsi emosional deyim tərzi yaratmışdır.

Qeyd etdiyimiz kimi, Güney şairlərinin yaradıcılığında diqqəti cəlb edən əsas xüsusiyyətlərdən biri hər hansı fikir, ideya və amalın təptəzə obraz və epitetlər vasitəsilə təcəssüm etdirilməsi, bədii fikrin oxucuya orijinal bir formada çatdırıl-masıdır. Onların lirik şeir və poemalarında əsasən, isim, sifət və feli sifətlə ifadə olunuan sadə, həm də feli sifət tərkibləri ilə düzələn mürəkkəb epitetlər işlənmiş-dir. Feli sifətlə ifadə olunan sadə və mürəkkəb epitetlərdən istifadəyə daha çox rast gəlinir. Əslində, “epitet həm bir, həm də bir neçə sözlə ifadə edilir. Sadə və düzəltmə olmağından asılı olmayaraq, bir sözlə ifadə olunan epitet sadə epitet, bir neçə sözlə ifadə olunan epitetsə mürəkkəb epitet hesab olunur” (21, s.119). Obrazlı deyim tərzi, bədii-fəlsəfi təfəkkür daha qabarıq olan Bulud Qaraçorlu Səhəndin yaradıcılığında milli düşüncənin kökləri dərindir. Onun şeir və poemalarında milli düşüncə bədii təsvir və ifadə vasitələrinin, sadə və mürəkkəb epitetlərin vasitəsilə daha təsirli şəkildə oxucu təfəkkürünə ötürülür. “Sazımın sözü” poemasındakı bu nümunələr – “Həqq yandıran çırağımız (s.118), kor olmuş göz (s.102), boyu uzun, saçı uzun (s.121), kövşəni bürüyən sükut (s.153), qəhrəman el, qara dövran, qara ruzigar (s.160), əprimiş Qorqud (s.168), sicilləmə-sicilləmə söz s.225), irq birligi, qan birligi zurnası, şahbaz ayğır at (s.183), mərd arxa, altun işıq cübbə, ala gözlü igidlər (s.208)” sadə və mənalı, şair idealını yansıdan, bədii məqsədin açılmasına yardım edən təptəzə epitetlər, orijinal məcazlardır. Səhəndin nəzmə çəkdiyi “Kitabi-Də-də Qorqud” dastanında da qəhrəmanlıqla bağlı seçilmiş epitetlər Oğuz cəmiyyətinin üzvü olan insanların qəhrəmanlıq anlayışını göstərir. Bu birliyi, mil-li varlığı q orumağın yeganə yolu da qəhrəmanlıqdır. Dastanda Oğuz ellərini idarə edənlərin həyat anlayışı, insani münasibətləri, ailə quruluşu və dəyərləri ideallaşdı-rılır. Bu hədəfə çatmaqda isə epitetlər xüsusi rol oynayır.” (22)

O səfil, darda qalan, tülkü qovan şir bağıranda,

Şeytanın şıllağa qalxan qatırı noxta qıranda, (24.s.76)

 

Ya onlar ki, qılınc kimi zalimlərə qarşı duran,

Həqqi yazan, kütlələri ayıq salan,

Sayıq salan qələmləri sındırırlar? (13.s.223)

 

Bu haqqı tanıyan, haqqı sevәn el,

Hardadı, indi hanı o öydüyüm ərənlər?

Hara getdi dünya mənim deyənlər? (10, s.150)

 

Ustad Şəhriyarın “Səhəndim” və Kərim Məşrutəçi Sönməzin “İsanın son şamı” poemalarından örnək gətirdiyimiz yuxarıdakı misralarda mürəkkəb epi-tetlərin ən bariz nümunələrini görür, Səhəndin “Sazımın sözü” epopeyasındakı mürəkkəb epitetlər silsiləsinin isə bir dəniz fənəri tək müəllif qayəsinin istiqamə-tini bəlləməsinin şahidi oluruq.

Güney Azərbaycanda Sabir, Mirzə Əli Möcüz satira məktəbinin ən layiqli nümayəndələrindən biri kimi xalqın və ölkənin ciddi problemlərinə əsl vətəndaşlıq mövqeyindən yanaşaraq çevik poetik münasibət sərgiləyən Məcid Şəbbağ Yalqız Təbriz zəlzələsi zamanı da susmamış “Qanlı faciə” poemasını yazaraq təbii fəlakətə düçar olan və böyük itkilərlə üz-üzə qalan xalqının yaşadığı dəhşətli faciəni, ölüm-itimi, böyük kədəri məhz yaratdığı orijinal təşbeh, metafora, epitet və s. kimi bədii təsvir vasitələrilə daha dolğun ifadə etmiş və oxucuya daha təsirli şəkildə çatdırmışdır. Yalqız poemada zəlzələnin baş verdiyi o məşum vaxtı o qədər yüksək poetika ilə təsvir edir ki, dərin təfəkkürünün məhsulu olan və bir neçə sözlə ifadə edilən mürəkkəb epitetlərin mükəmməlliyi oxucunu heyrətləndirir:

Gecə keçmiş yarıdan, hər yerə zülmət əl atan vaxt,

O qara pərdə dalında hər yeri al qana qatan vaxt.

Az qalırdı çıxa dan ulduzu ta sübhə çatan vaxt,

Çalışıb gündüzü ellər, gecəni xəstə yatan vaxt.

Zalimin məzluma hər yerdə gəlib bir də batan vaxt,

Ellərin bəxti yatan vaxt, qara yel kamə çatan vaxt,

Qara günlük oyanıb zəlzələ adlı topun atdı...(25, s.28)

Bu məqamda təkcə Yalqızın deyil, Şəhriyar, Sahir, Səhənd, Savalan, Yanar, Haray, Şami, H.Cəfərinin, eləcə də əksər Güney şairlərinin şeir və poemalarında tez-tez işlətdikləri “qara gün” ifadəsinə diqqət yetirməyi gərəkli sayırıq. Mahmud Sadıqpurun “Gədiklərdə qara yellər uvuldar, Zirvələr var baxanda göz qaralar” (“Daşlı yol”), Səhəndin poemasındakı

Mənə qulaq as, Aydın,

Eşit qara günümdən.

…Səadətli bir həyat

Çəkir sənin nazını.

Qara qış qarsamayır

Baharuvu, yazuvu. (8, s.291)

- parçalarında sırf məcazın varlığının fərqindəyik. Amma diqqətlə nəzər yetirəndə, görürük ki, “Qara gün” fikri heç də ayın günlərindən birinin qara olmasına dəlalət etmir, şair burada özünü “Qara gün” adlandırır – (əslində, “Qaragün” sözü birlikdə yazılan xüsusi isimdir, hətta ləqəb kimi də işlənir (“Kitabi-Dədə Qorqud”da Qaragünə qəhrəman obrazıdır), nəticə etibarilə mübtədadır, yəni, epitet yarada bilmir… E.Ş.). Əlbəttə, həm də “gün” say etibarilə ayı (30-31 günü) tamamlayan göstəricidir. “Qara” sözü isə rəng bildirir. Bu səbəbdən, “gün qaradır” ifadəsi sözün məcazi mənasıdır  və “qara gün”, “qara yel”, “qara qış” ifadələri də heç şübhəsiz, məcazdır və “qara” sözü məcazi mənada işlənərək poetik funksiyasını yerinə yetirir və yuxarıdakı misralarda epitet rolunda çıxış edir. Deməli, “qara gün” ifadəsinin möhtəvasında günün rənginin qaralığı deyil, bir şəxsin, yaxud millətin, bir xalqın əzablı, ağrılı, dərdli-ələmli, ölüm-itimli tale yaşaması durur… Həm də türkcədə “qara” sözü həm də “böyük” mənasını da təcəssüm etdirir. Bu halda, yenə də “qara gün” ifadəsinin nüvəsində bir insanın taleyində, yaxud xalqın həyatında yaşadığı acıların böyüklüyü, dözülməzliyi gizlənir.

Bədii dilin inkişafında, hadisə və olayların, tarixi qəhrəmanların, ictimai-siyasi liderlərin fəaliyyətinin obrazlı bədii dillə təsvirində epitetlərin roluna qısa baxış onu deməyə əsas verir ki, “bədii təsvir və ifadə vasitələri o zaman güclü və təsirli olur ki, hadisənin daha canlı və daha dürüst ifadəsinə kömək etsin.” (23,s.25)

 

 

 

 

QAYNAQÇA:

 

  1. Rafiq Yusifoğlu Azərbaycan poeması: axtarışlar və perspektivlər. Bakı: Elm, 1998;
  2.  Azərbaycan poemasının sənətkarlıq xüsusiyyətləri. Bakı: ADPU, 2010, 300 səh.
  3. Ali Kafkasiyalı. İran Türklerinin Edebiyyat Antolojisi,VI c, Atatürk Üniversitesi Basımevi, Erzurum – 2002, 654 səh.
  4. nedir.az/epitet-nedir-epitet-haqqinda
  5. Məhəmmədhüseyn Şəhriyar, Seçilmiş əsərləri, Bakı:”Elm”,2000, 500 səh.
  6. Məhəmmədhüseyn Şəhriyar, Divani-türki, B., Azərnəşr, Əlhuda-Sabah, 1993.
  7. Qəmbərov A.R. Müasir Azərbaycan dilində metafora: Filologiya elmləri namizədi elmi adı almaq üçün qəqdim edilmiş dissertasiya, Bakı, 1986
  8. Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı antologiyası. IV cilddə, 2 c. B., «Elm». 1983.
  9. Nәbioğlu, Sabir. Sәhәnd: monoqrafiya / S. Nәbioğlu ; elmi red. V. Sultanlı ; Dünya Azәrbaycanlılarının Әlaqәlәndirmә Şurası: Ana dili fondu. ­ Bakı: Nurlan, 2006. ­ 112 s.
  10. Səhənd. Sazımın sözü, Bakı: “Yazıçı”, 1984, 254 səh.
  11. Mustafayeva F.K. Azərbaycan bədii dilinin epitetlər lüğəti. Bakı, Elm, 1995.
  12. Əhməd Alov.Seçilmiş əsərləri, Təbriz, 1359/1980.
  13. Sönməz.Qaranquş yazı gözlər, Bakı: “Yazıçı”, 1989, s.
  14. Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı antologiyası. IV cilddə, IV c., B., «Elm», 1988.
  15. Haşım Tərlan, 21 Azər və Pişəvəri, Əlyazması hüququnda.
  16. Mahmud Sadıqpur (Şami).Daşlı yol, Urmiyə: İntişaraati-Mədəni yaz,1384 (2005),291s.
  17. Mirzə Məhəmməd. Həcrinin taleyi, Təbriz, 1358//1979.
  18. Qaflantı. Seçilmiş əsərləri, Təbriz, “İsfənd Mah”, 1356//1977, 47 s.
  19. Məhəmməd Biriya. Əsərləri, (Tərtib və transliterasiya edən, Müqəddimə, lüğət və şərhlərin müəllifi F.e.d. İslam Qəriblidir), Bakı: “Elm”, 2010, 356s.
  20. Məhəmmədhüseyn Şəhriyar. Yalan dünya. Azərbaycan Ensiklopediyası. NPB. 1993.
  21. Əfəndiyeva T.Ə. Azərbaycan dilinin leksik üslubiyyatı. Bakı, Elm, 1980.
  22.      http://anl.az/down/ meqale/xalqcebhesi/2014/oktyabr.
  23.     Bualo. Poeziya sənəti. Bakı: “Şərq-Qərb”, 2006, 111s.
  24. Məhəmmədhüseyn Şəhriyar. Yalan dünya. Azərbaycan Ensiklopediyası. NPB. 1993.
  25. Məcid Şəbbağ Yalqız. Cığan-vığan, Tehran: 1383//2004
  26. Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı antologiyası. IV cilddə, III c., B., «Elm». 1988.

 

 

 

 

 

KÖŞƏ YAZARLARI
TOP 10