Hüseyn Cavid yaradıcılığında demonizm

120 Baxış

shamil sadiqSenet.az f.ü.f.d.,dos. Şəmil Sadiqin “Ədəbiyyatla bütövləşmiş şəxsiyyətlər” kitabından “Hüseyn Cavid yaradıcılığında  demonizm” məqaləsini təqdim edir:

“Demonizm”– “demon” anlayışını ilk dəfə Sokrat di­­linə gətirmiş, haqsızlıq, ədalətsizlik əleyhinə içə­ri­sin­dən üsyan edən səsləri eşidərək onları “demon” – “Allahın səsi” adlandırmışdır. Bu baxımdan demo­nizm bəşər tarixində zülmə, ədalətsizliyə qarşı bir mü­­barizə vasitəsi kimi müsbət hadisədir.

Demonizm tiraniyanı ədalətsizlik, zülm, haq­sız­lıq üzərində qurulan səltənəti daim inkar edir. Əs­lin­də onun üsyanı göylər səltənətinə qarşı yox, yerdəki ca­­hil, mövhum, əzazil tirana və onun cəmiyyətinə qar­şı-dır.

Platon Allahı “formalar forması”, yəni dünyada hər bir şeyə forma verib onu qoruyub saxlamaq və ya də­­yişmək hüququna malik olan bir qüvvə ad­lan­dır­mış­dır.

Bəşər düşüncəsi ta qədimdən xeyirlə şərin mü­ba­ri­zəsini qəbul etmiş, bu mübarizədə xeyirin əvvəl-axır şərə qalib gələcəyinə, işıqlı, ölümsüz, səfa­lət­siz, eh­ti­yac­sız bir səltənət qurulacağına inanmışdır. Bu­nun tim­salını ən qədim və ən böyük dualist din olan Zər­düş­tilikdə görürük. Həm zərdüştilik dövrün­də, həm ondan əvvəl, həm sonra mövcud olan politeist din­lər­də də xeyir və şər qüvvələr daim müba­rizə­dədir. Bu din­lərdə də xeyrin qələbəsi labüd göstərilir.

Tarixin sonrakı dövrlərində yaranan İudaizm, Xris­tianlıq, İslam dinləri monoteist mövqedə dursalar da, onlarda da xeyirlə şərin mübarizəsi ön plana çə­ki­lir. Şər qüvvələr olan Satana, İblis Allaha – yaradıcı qüvvəyə qarşı çevrilir.

Monoteist dinlər dövründə demonizm, bir çox hallarda əvvəlki müsbət funksiyasını itirərək şərə xid­mət edən bir vasitəyə çevrilir. Bu Allahın ira­də­siy­lə­dir­­mi, ya onun iradəsindən kənardır? Tanrının ira­də­sin­­dən kənar heç nə mövcud deyil – nə zaman, nə mə­­kan, nə məzmun, nə də forma.

“İnkarı inkar” qanununa əsaslanaraq, Allah özü­nü bir dəfə inkar edib dünyanı yaratmış və həmin o dün­yada özünə bənzər varlıq olan, bütün yara­dıl­mış­ların əşrəfi insanı yaratmışdır. İnsan ona qoyulan qa­da­ğanı pozmuş və Allah özünü bir daha inkar edərək onu əbədiyyətdən, səadətdən, firavan yaşayışdan məh­­rum edib cənnətdən qovmuş, əzab-əziyyətə məh­kum etmişdir.

Bütün bunlar öz əksini dünyanın romantik ədə­biy­­­yatında Dante, Şiller, Şekspir, Höte, Bayron, Puş­kin, Lermontov və s. bizim ədəbiyyatımızda isə, əsa-sən, Hüseyn Cavid yaradıcılığında tapmışdır.

Hüseyn Cavid bir çox faciə və dramlarında de­mo­nik ruhlu insanların taleyini Zərdüştilik döv­rün­dən tut­muş İslamiyyətin qələbəsi, Böyük Cahan çar­pış­ma­la­rı və ateizm dövrünə qədər izləmişdir. Onun “Səya-vuş”, “Peyğəmbər”, “Xəyyam”, “Topal Tey­mur”, “Şeyx Sənan”, “İblis”, “Azər” əsərləri bu qə­bil­dən­­dir.

Cavidin inkar etdiyi, lənətlədiyi tiran şər qüv­və­lə­rə uyaraq, başına şər qüvvələri toplayaraq ucsuz-bu­caq­sız məmləkətlərə, milyon-milyon insanlara qa­ran­lıq, zülmət, əsarət və ehtiyac gətirən yer tiranlarına qar­şıdır.

İlk baxışdan inkaredici mövqedə durub Allahı “ti-ran” adlandıran, ona qarşı mübarizəyə səsləyən qüv­vələr insanda təəccüb doğurur. Axı “formalar forma-sı” olan Allah, istəsə insanın məzmununa da sa­hib dura bilər, lakin o ən ali olduğu qədər də de­mok­ra­tik bir varlıqdır. O, bizə ən gözəl forma və ən ali şüuru vermiş, xeyirlə şəri ayırıb-seçməyi isə öz öh­də­mi­zə buraxmışdır.

Bu baxımdan xeyrə xidmət edən adam demok­ra­tik ruha malik olsa, əməlləri bəşəriyyətə səadət, şərə xid­­mət edən adam isə şər qüvvələrin tövsiyələrinə əməl etsə, bütün kainata, insaniyyətə fəlakət gə­ti­rə­cək.

H.Cavidin tarixin ən qədim dövrlərindən bəhs edən əsəri “Səyavuş”dur. Xeyrə xidmət edən Sə­ya­vuş, şərin köləsi olan Kərşivaz və Südabə əsərin kon­flik­­tini təşkil edirlər. Səyavuş qurmaq, yaratmaq, bir-bi­rinə düşmən olan iki böyük xalqı, iki məmləkəti sül­hə, qardaşlığa birliyə gətirmək əzmi ilə çarpışır. Ona qar­­şı mübarizə aparan Südabə və Kərşivaz isə öz şəx­si mənafe, murdar istəkləri ilə xeyrin qarşısına sədd çəkir. Keykavus, Əfrasiyab kimi şərə xidmət edən   mən­­fur insanların əllərində oyuncağa çevrilirlər və qə­dim tarixin ən qədim faciələrindən biri – Səya­vu­şun öldürülməsi, şər demonunun xeyir demonuna qə­lə­­bəsi, artıq yetişməkdə olan İran-Turan birliyinin po­zul­­ması, bu xalqların sonralar hələ uzun müddət bir-birinə qanlı, amansız düşmən olması faciəsi baş ve­rir. Şər xeyrə qalib gəlir…

Dramaturqun İslamın ilk təşəkkülü, inkişafı, qələ­bə­­si və peyğəmbərin şəxsiyyətindən bəhs edən, ən ma­­­raqlı, düşündürücü dramlarından biri “Peyğəm­bər” əsəridir. Peyğəmbər yerə-göyə sığma­yan, ancaq göy­dəki ali qüvvənin hökmünü, istəyini yolundan az­mış, çoxallahlığa inanan, həqiqətdən uzaq düşmüş in­san­lara çatdırmaq istəyən, bu yolda heç nədən qor-xub-çəkinməyən, yalnız xeyrə xidmət edən demo­nik bir obrazdır. Özündən əvvəl gələn İsa Pey­ğəm­bər­dən fərqli olaraq, o, təkcə kitabı yox, qılıncı da qə­lə­bə çal-maq üçün intixab etməli olur. Bu fik­rə onu yö­nəl­dən Allahın özüdür. İlahi tərəfindən gön­dərilən mə­lək-lərdən biri ona kitab, digəri isə qılınc təqdim edir. Hicrətdən sonrakı mübarizəsində həm kitab, həm də qılınca dayaqlanaraq nüsrət sahibi olur.

Sufizm dövründə arif insan, həqiqətə varıb xidmət edən şəxsiyyət haqqında çox düzgün bir fikir söy­lə­nil­mişdir. “Mənəm Allah” demək hüququna malik olan hər hansı bir şəxs ariflik zirvəsinə qalxmalıdır… Və o, bu zaman dörd pillədən keçməlidir: şəriət, tə­ri­qət, mərifət, həqiqət.

Şəriət dövründə mövcud olan qanunları öyrənib ona riayət etməli, təriqət dövründə özünə mürşid se­çə­rək ilahi və elmi axtarışlarda olmalı, mərifət döv­rün­də özü mürşid olaraq bildiklərini başqalarına öy­rə­dib yol göstərməli, həqiqət dövründə göstərdiyi yo­lun, çatdığı elmi-fəlsəfi nəticənin yayıldığını, qalib gəl­­diyini görməlidir. Əgər görərsə, demək o, həqdir, arif­­dir. Mənsur Həllac da, Nəsimi də bu yolla getmiş, onla­rın “Mənəm Allah” deməyi, həqiqətə var­ma­la­rı­na, kül­lə qovuşmalarına səbəb olmuşdur.

edebiyyatlasonH.Cavid yaradıcılığında bu cür obrazlara rast gəl­mi­rik. Onun “Xəyyam” və “Topal Teymur” əsər­lə­rin­də həqiqətin axtarışı, dünyanın dünəni, bu günü və sa­­bahını düşünən qüdrətli demonik obrazlar yara­dıl­mış­­dır. Bu baxımdan “Xəyyam” pyesi diqqəti daha çox cəlb edir. Əsərdə üç dost təsvir olunur: Xəyyam, Xacə Nizam, İbn Səbbah. Xəyyam, ancaq xeyrə xid­mət edən, şəri özündən qovan böyük filosof, alim, şa-ir-Sokrat xislətli bir şəxsdir. İbn Səbbah şərin car­çısı, gələcəkdə baş verəcək bir çox fəlakətlərin səbəb­ka­­rı və icraçısıdır. Xacə Nizam xeyirlə şər arasında ta­raz­­lıq yaratmaq istəyən, bütün dövləti ədalətlə, ni­zam­la idarə etmək istəyən obrazdır.

Allahın özü kimi tənhalığı, öz xeyirxah demo­nu­nun pıçıltılarına qulaq asaraq yaratmaq, qurmaq əzmi ilə yaşayan Xəyyam şərə düşüb bir çox çətinliklərlə rast­­laşsa da, uzun, mənalı bir ömür sürür, qoca­lı­ğın­da hamı ona məhəbbət, hörmət və ehtiramla yanaşır. Şər ona yaxın gələ bilmir, çünki ruhu şərdən uzaq idi. Ancaq hər gün, hər saat şər işlərlə qarşılaşan Alp Ars-lan, Məlik şah, Xacə Nizam kimi dünyaya sahib­lik edən qüdrətli şəxsiyyətlər şərin əli ilə nizam, qayda-qa­­nun yaradırlar. İbn Səbbah kimi şərə xidmət edə­nin ən böyük arzusu və istəyi isə elə həmin qayda-qanun və nizamı dağıtmaqdır – İblisin arzusu kainatın ni­za­mı­­nı pozmaqdır. Pozulmuş insan, pozulmuş ca­han asan­­lıqla onun hökmü altına keçə bilər. Burada biz gə­­ləcəkdə “İsmailiyyə” terrorçu təriqətinin, təş­ki­la­tı­nın, dövlətinin, birliyinin yaradıcılarından biri olan Həsən ibn Səbbahı, əsərdə isə İblisin adı çəkil­mə­sə də, ona xidmət edən demonik bir obrazı görür, ta­nı­yır və əməl­­­lərinə nifrət edirik.

H.Cavidin “Topal Teymur” əsəri qəhrəmanlıq dra­­­­mıdır. Xeyirlə şərin mübarizəsi, Cavidin digər əsər­­­lərində olduğu kimi, burada çox da qabarıq nə­zə­rə çarpmır.

Əsərdə təsvir olunduğu kimi, iki cahangir üz-üzə gəl­­mişdir. Bunlardan biri Yıldırım Bəyazid, digəri Əmir Teymur idi. Yıldırım Bəyazid serb qızı olan Me­li­çanın, sərxoşluqdan ayrılmayan vəzirinin, ədalətsiz di­van adamlarının dediyi ilə oturub-duran, öz sara­yın­­da xain, mənfur niyyətli adamlara yer verib eh­ti­ram göstərən iradəsiz, lakin inad bir şəxsiyyətdir. Şər və çirkabla əhatə olunan bir hökmdar heç vaxt ədalət, ni­­­zam, qayda və qanun yaradıcısı ola bilməz.

Əmir Teymur isə ayıq, hər şeydən şübhələnən, hətta ən yaxın adamlarına da bir işi etibar edəndə onu də­­fə­lərlə yoxlatdıran, ən xırda intizam, qayda-qanun poz­­ğunçuluqlarına qarşı amansız olan, lakin ədaləti heç vaxt əldən verməyən, dostlarına sonsuz məhəb­bət, düşmənlərinə nəhayətsiz kin və qəzəb bəsləyən bir şəxsiyyətdir. Onun demonik ruhu hərblə yoğ­ru­lub. Bununla belə, Əmir Teymur şeirə, sənətə, gözəl­li-yə qarşı laqeyd deyildir. Onu apardığı mübarizədə heç nə – nəinki tək-tək, hətta yığın-yığın insanlar, uc­suz-bucaqsız məmləkətlər, bəşərin başına gətirilən fa­ciə­­lər çəkindirə bilmir. Qarşıya qoyduğu məqsədə, fi-kir və əməlinin qələbəsinə o hər şeyi qurban ver­mə­yə qadirdir. Yıldırım Bəyazidə söylədiyi sözlər de­dik­lə­­ri-mizə sübutdur: “Heç maraq etmə, xaqanım!.. Əgər dünyanın zərrə qədər dəyəri olsaydı, yığın-yığın in-sanlara, ucu-bucağı yox məmləkətlərə… sənin kimi bir kor, mənim kimi bir topal müsəllət olmazdı”.

Bir nəticə hasil olur, onların hər ikisi icraçıdır. Biri dur­ğunluq, şər mühitə xidmət edir, digəri isə dağıdıcı da olsa, qurub-birləşdirməyə, qayda-qanuna riayət edən bir cəmiyyət yaratmağa cəhd göstərir. Əmir Tey­­mur özünü yol azmışlara qarşı mübarizə aparan bir “Allah bəlası” adlandırırdı.

H.Cavid “Şeyx Sənan” əsərini dini ayrıseçkilik əley­hinə yazmış, hələ dinlərin indiki formada möv­cud olmadığı, ən ilkin dövrdə ilahiyə və yaxın bildiyi adam­lara məhəbbət şəklində olduğu bir zamanla in­di­ki təzadlı dövrü qarşılaşdırmışdır. Allah bizi xris­ti-an və ya müsəlman yaratmayıb. Bizi yaradarkən “ya-xın və əziz bildiklərini sev”– deyib. Bu sevginin ən yük­­sək forması eşqdir. Sənanın Xumara olan məhəb­bə­ti Məcnunun Leyliyə olan məhəbbətinə bənzəsə də, daha əzablı, daha keşməkeşlidir.

Yuxuda buta alan, sevginin dalınca Tiflisə gələn, daim şübhələr içində yaşasa da, pak eşqinə, mə­həb­bə­ti­nə şəkk gətirməyən Sənan demonik bir obrazdır. O həm İslamın, həm də Xristianlığın mövhumat və cə­ha­­lə­tinə üsyan edən, “Allah birdir, din də bir ol­ma­lı­dır və bu dinin əsası eşqdir”, – deyən bir şəxsiyyətdir. Öz mürşidlərinin əhatəsindən uzaqlaşıb Xumarın ata­sı­­nın və onun ətrafındakı xristian cahillərinin tə­ləb­lə­ri­ni yerinə yetirərək istəyinə yenə də çata bilmədiyini anlayan Sənan Xumarın dəvəti və təhriki ilə sevgilisi ilə birlikdə uçuruma atılır. Onlar səadəti bu dünyada yox, özlərini inkar edərək o dünyada arayır və ta­pır­lar.

Cavidin I Dünya Müharibəsi əleyhinə yazılmış “İblis” faciəsi ictimai məzmun və dərin fəlsəfi mə­na­sı­na görə həmişə aktuallığını qoruyub saxlayan bir sə­nət abidəsidir. Əsər boyu ən çox iki obrazla rast­la­şı­rıq. Bunlardan biri şərin carçısı və hərəkətverici qüv­və­si olan İblis, digəri əvvəl İblisə nifrət edən, sonra isə onun köləsinə çevrilən mütərəddid ruhlu Arifdir. Arif insanlardan, müharibədən, dünyanın keş­mə­keş­lə­­rindən uzaqlaşaraq İxtiyar adlı bir ərəbin ocağına sı­ğı­nan, onun nəvəsi ilə evlənən və səadəti, Allahı təq­dir, İblisi inkar edən bir şəxsiyyətdir. Biz onu əsərin ilk səhnələrində bu cür görürük. Tərəddüdlü, sa­bit­qə­dəm olmayan Arifin cahanda baş verən bütün fəla­kət­lə­rə qarşı İblisi günahkar bilməsi və ona qarşı etdiyi in­kar­­edici çıxışlar İblisi vadar edir ki, onu tən­ha­lıq­dan çəkib çıxartsın və cəmiyyətin təzadlı, keşməkeşli bu­rul­ğanına atsın.

İnsan ilk günahını nəfsi ucbatından etmiş və in­di­yə­cən, bundan sonra da edəcəyi bütün günahlar onun nə­fsini boğa bilməməsindən irəli gəlir. Arifə bütün tə-rəddüdlü insanlarda olduğu kimi, bu hissin güclü ol­­duğunu bilən İblis torunu Rənanı səhnəyə gə­tir­mək­lə qurmağa başlayır. İlk məhəbbəti yada düşən və özü-nü cilovlaya bilməyən Arif müxtəlif qiya­fə­lər­də zü-hur edən İblisin fitnələrinə uyur, cinayət yoluna dü­şə-rək Xavəri boğub öldürür. İblisin təhriki ilə əlinə silah alır, şərab içir, cibinə altun doldurur. Qadın, si­lah, şə-rab, altun-İblisin insanları yoldan çıxartmaq üçün is-tifadə etdiyi ən güclü vasitələrdir. İlk cina­yət­lər­­dən qorxub geri çəkilməyən Arif ikinci bir cinayətə yol ve-rərək yəhudi sələmçisini öldürür. Eşq, ehtiras və qan onun gözünü elə tutur ki, doğma qardaşı Va­si­fi belə tanımır. Qardaşını qətlə yetirəndən sonra ağ­lı, huşu başına gələn Arif bütün bu işlərdə özünü yox, İblisi günahkar sayır. Ədalət carçısı Elxan və son pər­dədə səhnəyə çıxanların hamısı bəd əməllərinin səbə­bini İblisdə görür: “Qəhr olmalı, məhv olmalı İblis!” – de-yə fəryad və üsyan qaldırır.

Kimdir günahkar? Mövhumi, rəmzi-simvolik həm də ola bilsin ki, gerçək, fövqəlbəşər bir qüvvə olan İb-lismi, ya öz nəfsi ucundan həmcinsinə, yaxınına, uza-ğına düşmən kəsilən, Allahın “Mən səni dünyanın əş-rəfi yaratdım” – deyə müraciət etdiyi insanmı?

H.Cavid bu suala İblisin son monoloqunda tutarlı bir cavab verir. Oxucuya da, tamaşaçıya da əsl ti­ran­la­rın, İblisin xidmətində duran şeytan xislətli in­san­la­rın daxili aləmi açılıb göstərilir. Bunlar xaqanlar, şah­lar, tülkü siyasilər, xadimi ədyanlar, qadın düş­kün­lə­ri, məzhəb, din ayıranlar və s. şərin xidmətində du­ran­lardır. İblis bu cür insanların, o, yerə enməsə də, şərə xidmət edəcəyinə inanır və insandakı nəfs, şəh­vət, təkəbbür və digər mənfi xislətlərin onun üçün bir ov­laq yeri olduğunu tam yəqinliyi ilə söyləyir:

 

Mən tərk edirəm sizləri əlan, nəmə lazım?

Heçdən gələrək, heçliyə olmaqdayım azim.

İblis nədir?- Cümlə xəyanətlərə bais…

Ya hər kəsə xain olan insan nədir? – İblis!..

 

Bəli, Sokrat, Xəyyam kimi insanlar İblis köləsi ola bil­məz. Onların ruhuna yaxınlıq edən demon bu cür adam­ları ancaq xeyrə xidmət etməyə səsləyə bilər. İbn Səbbah kimi ruhunu çoxdan İblisə satanlar bun­dan heç bir peşmanlıq duymazlar. Arif kimi həyatının müəy­­yən dövründə İblisə uyanlar nə qədər peşman ol­sa­lar da, etdikləri səhvlər bizim üçün, oxucu və ta­ma­şaçılar üçün bir örnəkdir.

Demonizm-demon şərə xidmət edəndə, tərəd­düd­lü, zəif adamların ruhuna hakim olanda fəlakət, ira­­də­cə güclü, ruhən mətin, xeyrə xidmət edən adam­lar­da isə bütün bəşəriyyət üçün səadət gətirər. Bu ba­xım­dan “Tiran”ın inkarı şərə xidmət edənlərin, onun təq­­diri isə xeyrə xidmət edənlərin amalı, kredosudur. Ra­him və rəhman olan zalım və tiran ola bilməz. Lə­nət­lənib dərgahdan qovulan İblis və ona xidmət edənlər Tirandırlar. H.Cavidin tirana yönəldilmiş in­ka­­rı onlara qarşıdır.

 

 

 

 

 

Bölmə : Manşet, Tənqid
KÖŞƏ YAZARLARI
TOP 10