“İblisin intiqamı” və İkinci dünya müharibəsi – Şəmil Sadiq

206 Baxış

Untitled-1 copy

Senet.az oxucularına “Ustad” jurnalının 15-ci sayından tanınmış yazar Şəmil Sadiqin ““İblisin intiqamı” və İkinci dünya müharibəsi” adlı yazısını təqdim edir.

Sülhpərvər qüvvələrin qələbəsi ilə bitən “İblisin İntiqamı” pyesı jan­rına görə dramdır. Bu, Cavidin yeganə dram əsə­ri­dir ki, orada Sovet hökumətinin, onun nüma­yən­də­lə­ri­nin, ümumiyyətlə, onun varlığının adı çəkilir. Qeyd etmə­liyik ki, Cavidin irili-xırdalı digər bədii əsər­lə­rin­də sovet hakimiyyətinin adı və yaxud atributlarına rast gəlinmir. Bu baxımdan əsər xüsusi maraq doğur­maq­dadır. Doğrudur, onun “Telli saz” pyesində So­vet Azərbaycanından bəhs olunur, lakin bu əsər əli­miz­də olmadığından, bizə gəlib çatan üç kiçik par­ça­ya əsaslanaraq, onun haqqında geniş fikir yürütmək çə­­tindir. “İblisin intiqamı” əsərinin qəhrəmanı Birinci Dün­ya müharibəsi əleyhinə yazılmış “İblis”faciəsinin əsas qəhrəmanlarındandır. Əsərin təsir obyekti bütün dün­ya imperializmidir. Buna görə də əsərdə İblis şey­tan­lardan istifadə edir. Buradakı Arif “İblis”dəkinə bən­­zəmir. O, artıq ”Şərqin mütərəddid çocuğu” deyil, əksinə, sülhü bütün varlığı ilə müdafiə edən bir mü­ca­hiddir. Əsərdə İblisə qarşı insanlara kömək edən iki sim­­volik obraz da vardır. Bunlar sülh pərisi Sima və Tun­cərdir. Sima özünü “…bir çox şairlərin, filosofların kön­lünü ovlayan, ən yüksək və dərin düşüncələrdə qa­nad çalan bir dilək pərisi, … bəşəriyyət üçün çır­pı­nan, qan izlərini silməyə çalışan sülh pərisi” ad­lan­dı­rır. Tuncər sülh pərisi Simanın keşiyini çəkmək üçün sülh­­­pərvər bəşəriyyəti təmsil edən Spartak qiyafəli bir qəhrəmandır. Əsərdə onun hansı xalqın, hansı döv­­­lətin nümayəndəsi olduğu dəqiq söylənilmir. Doğ­rudur, Arif: “Gerçəkdən Tuncərmi? Mən onu çox­dan tanıyıram. Söylə, indiyə qədər haralarda idin?” – de­­­yirsə də, bizi daha çaşbaş salır. “İblis”dəki Arifin əs­­­lən İstanbullu olub Bağdad civarında yaşadığını bi­lir­­­dik, buradakının isə hardan gəlib, hara getdiyi də­qiq məlum deyil. Tuncər adına Cavidin nə “İblis”, nə də ki digər əsərlərində rast gəlmişik.

Professor Ə.Cəfərin redaktorluğu ilə Hüseyn Ca­vid külliyyatının IV cildində ilk dəfə çap olunan “İb­li­sin intiqamı” pyesində bu ad Tüncər yox, Tuncər kimi ve­­­­rilmişdir. M.Cəfərin tədqiqatında “tunc heykəli” Tun­­­cərin Tüncər kimi verilməsi də təəccüblüdür. Tunc sözündən yaranmış Tuncər adını A.Həsənoğlu da Tüncər kimi qəbul edərək aşağıdakıları yazır: ”Bü­tün bunlara qarşı şair Tüncəri qoymuşdur. Tün­cə­rin mə­nası münbit torpağa səpilən toxum mənasını ifa­də edir ki, bu da bütün dünyada sülhün, əmin-aman­­lığın təbii inkişafı, ədalətin, tərəqqi və təka­mü­lün poe­tik­ləş­dirilməsindən ibarətdir”. Nə qədər gözəl və poetik səs­lənsə də, biz hər halda akad. M.Cəfərin “tunc hey­kəl” ifadəsini və prof. Ə.Cəfərin redak­tə­sin­də­ki Tun­cər adını qəbul etsək, daha yaxşı olar. Tun­cə­rin Spar­tak qiyafəsində olması onun mübarizəyə qalx­­mış məz­lum siniflərin ümumiləşdirilmiş, rəmzi bir obraz ol­duğuna dəlalət edir. Hörmətli şairimizin qı­­zı Turan xa­nı­mın tərtibatı ilə Hüseyn Cavidin 2005-ci ildə 5 cild­­də çap olunan əsərlərinin V cildində bu söz Tün­cər yox, Tuncər kimi verilmişdir.

1936-1937-ci illərdə əsər yazılarkən Cavid bəşə­riy­yə­ti gözləyən böyük bir müharibəni və onun qanlı nə­ti­­­­cələrini əvvəlcədən duyub görmüşdü. Qeyd etmək la­­­zımdır ki, bunu duyub-görənlər az deyildi. Lakin onun nəticələrini düzgün təyin etmək bacarığı yalnız da­­­hilərə məxsusdur. Cavid gələcək müharibədə fa­şiz­min məğlubiyyətini labüd bilirdi. O duymuşdu ki, qa­lib gələn demokratik qüvvələr məğlub olan irticanın məh­­­kəməsini onların öz ölkəsində, öz vətəndaşlarının iş­­­ti­rakı ilə aparacaq və bu proseslərdə bütün beynəlxalq sülhsevər insanlar iştirak edəcəklər. Elə təkcə Nürn­­­­berqdə müharibə canilərinə qurulmuş bey­nəl­xalq mühakiməni buna misal göstərsək, kifayətdir. Al­­­­man, italyan və yapon faşizminə qurulan məh­kə­mə­­­lər həmin ölkələrin ərazisində, geniş xalq küt­lə­lə­ri­nin gözü qarşısında olmuşdur. “İblisin intiqamı”nda so­­­vet nümayəndəsinin əsərin sonunda söylədikləri bu ba­­­xımdan Cavidin peyğəmbərliyi idi. Çünki Hüseyn Cavid bir dahi kimi 1945-ci ildəki proseslərin proqnozunu vermişdir bu əsərində.

 

Tuncər. Əsla mümkün deyil. Biz bunlara öz əllərimizlə cəza verməliyik.

“Sovet Nümayəndəsi. Xayır. Siz deyil onlar…Bəli onlar…Hər ölkənin əzənləri və əzilənləri var. Bizim intiqam tək tək insanların deyil milyonların intiqamıdır.(İtalyan diplomatının qolundan tutaraq italyan qiyafətli bir işçi ilə bir təyyarəçiyə verir) Alınız, bu siz italyanların!…( Alman diplomatını alman bir əsgərlə, alman bir topçuya verir. Bu da siz almanların… (Yapon diplomatını yapon qılıqlı bir işçi ilə bir balıqçıya verir) Bu da siz yaponların…

(Lordu da ingilis matroslarına verir). Bu da siz ingilislərin!…(Tuncərlə yoldaşlarına). İştə bunlara, bu qara yüzlü kabuslara biz deyil, öz vətəndaşları, öz əməkçiləri cəza verməlidir. Bütün dünya bilir ki, biz hər şeydən əvvəl sülh tərəfdarıyıq. Lakin bu maskalı xainlərlə əlbir olan faşizm generalları yeni bir yanğın, yeni bir müharibə hazırlarsa, əmək qəhrəmanlarımız bu həyasızlığa seyirci qalmayacaq. Yıldırım sürəti ilə mübarizə meydanına atılacaqdır. Həm də döyüş səhnəsi inqilab yurdunda deyil, faşizm ölkələrində olacaqdır. (Tuncərlə yoldaşlarına) Əvət sizlər!…Sizinkilərlə bərabər bütün cihan əməkçiləri əmin olmalıdır ki, sülh düşmanlarının bulanıq, qanlı dalğaları bizim hüdudun pulat divarlarına çırpılıb qırılacaq, azğın orduları da ər-gec sərab olmuş ümidlər kibi sarılıb məhv olacaqdır”.

İrihəcmli əsərlərinin, demək olar ki, hamısında bu və ya digər tərzdə ədəbiyyatımıza yeniliklər gətirən bö­­yük sənətkar burada da öz ənənəsini davam et­dir­miş­dir. “İblisin intiqamı”ədəbiyatımızda ictimai-si­ya­si məzmunda yazılıb böyük beynəlxalq məclislərin bə­dii təsvirini verən ilk dram əsəridir.

­Pyesi dəfələrlə oxuyub, Cavidin digər dram əsərləri ilə müqayisəli surətdə tədqiq edəndən sonra gəl­diyimiz nəticə ondan ibarətdir ki, ”İblisin inti­qa­mı” dil və bədii cəhətdən onun digər əsərlərindən kəs­kin surətdə fərqlənir. Bədiilik baxımından onu deyə bi­­lə­rik ki, əsərin əlimizdə olan variantı Cavidin sə­nət­kar­lıq cəhətdən ən zəif əsəridir. Pyes, əsərin ta­mam­lan­­mamış bir qaralama variantını xatırladır. Bizi bu şüb­hələrə gətirib çıxaran ikinci pərdədən sonra əsər­də olan natamamlıq və tələskənlik, pyesin dili, ora­da­kı şeir parçalarıdır. Əsərin birinci və ikinci pərdəsində olan hadisə və məzmunun genişliyini və gərginliyini üçün­cü, dördüncü və beşinci pərdələrdə görmürük. Son üç pərdə hələ üzərində işlənəcək bir yazını xatır­la­dır. Cavidin bütün əsərlərində özünəməxsus bir dil var­dır. Bu dil onun məişətdəki dilindən fərqlidir. Onun nəsrlə yazılmış son dram əsərləri “Topal Tey­mur” və “İblisin intiqamı”dır. “Topal Teymur”dakı dil Cavidin “Maral”, “Şeyda”və “Afət”kimi əsərləri ilə çox yaxın olduğu halda, “İblisin intiqamı”ndakı dil onun məktublarının üslubuna və leksikasına ya­xın­dır. Deməli, Müşkinaz xanımın köçürdüyü və bizə gə­lib çatan bu nüsxə əsərin son bitkin variantı deyil. Görünür, Cavid onun dili üzərində işləməyə vaxt tap­ma­mış və ya əsərin əsas variantı itib-batmışdır. Fikir­lə­rimizi pyesdəki üç şeir parçası da təsdiq edir: birin­ci pər­dədə qaraçıların, ikinci pərdədə Xalidin oxu­du­ğu par­çalar bədii cəhətdən çox güclü olduğu halda, dör­dün­cü pərdədə İblisin oxuduğu şeir Cavid şeiriy­yə­tinin tələblərinə cavab vermir. Müqayisə üçün on­la­rın hərəsindən bir bəndə diqqət yetirək. Birinci pər­də­də qaraçıların:

İnsan ömrü dalğa kimi keçər, gedər.

Hər gələn bir sevgi yolu seçər, gedər.

Dərdi burax, zövqünə bax, unutma ki,

Hər kəs əcəl badəsini içər, gedər.

– şərqisi heca vəzninin 12-lik ölçüsündə dörd he­ca­lı böl­gülərin üç dəfə təkrarı ilə yazılmışdır. Nə forma, nə məzmun, nə də qafiyə sistemində hər hansı bir xə­ta­sı olan bu şeir sənətkarlıq nümunəsidir.

İkinci pərdədə Xalidin nəğməsi:

Səni ürkütdümü halım, çiçəyim!

Öylə yan baxma, aman sevdicəyim!

O baxışlar, o duruşlar, o əda

Qoparır fırtınalar ruhumda.

Şeir əruz vəzninin üçbölümlü incə naqis rəməl növün­də-fə’ilAtün fə’ilAtün fə’ilün ölçüsündə yazıl­mış­dır. Bədiilik, vəzn, qafiyə və mənasına irad tutmaq müm­kün deyil. İndi isə dördüncü pərdədəki şeirin bir parçasına diqqət edək:

Alqış sevda gecələrini oxşayan qaranlıqlara!

Alqış qaranlıqlar içində süzülən işıqlara!

Alqış ipəklər içində qıvrılan qanadsız quşlara!

Alqış oynaq və incə ayaqlardakı nazlı uçuşlara!

Nə əruz, nə də heca vəzninə uyğun gələn ritorik sə­tirlər 16, 19, 17, 18 hecadan ibarətdir. Cavidin ya­ra­dı­cılığında belə bir şeyə rast gəlməmişik. Müasirləri içə­ri­sində vəzn baxımından ən yüksək pillədə duran bir şair belə bir yazını şeir formasında tamamlanmış, bit­kin bir əsərə sala bilməzdi. Deməli, əsərin sonuncu üç pərdəsinə və bu şeirə Cavidin yenidən, təkrarən əl gəz­dirməsi fikri olmuşdur. O, şübhəsiz ki, “İblis”dəki mo­­noloqlara bənzər tərzdə bu əsərdə də nəsə ya­rat­ma­lı idi. Əlimizdəki varianta əsasən əsərin na­ta­mam­lı­ğı barədə şübhələrimizi Cavidin, bəlkə də, hansı ar­xiv­dəsə yatan, sonralar əlimizə keçəcək bitkin variantı doğ­ruldub aradan götürə biləcəyinə ümidimiz çox­dur.

Mənbə “Ustad” jurnalının 15-ci sayı.

ELEKTRON KİTABXANA
ustadejurnalyukle
USTAD / E-versiya
ustadejurnalyukle
KÖŞƏ YAZARLARI
TOP 10