İçərişəhərin numizmatikası

69 Baxış

Ganiraİçərişəhərin numizmatik materiallarını araşdırmaq  səsləndiyi qədər  ağır, həm də çox şərəfli bir işdir. Belə ki,  keçmiş Sovetlər dövrünün ilk illərində əsası qoyulan Azərbaycanın  sikkəşünaslıq elmi 80 ildən artıq bir dövrdə  əsasən  numizmatik materialların elmi əsaslarla  toplanması, zaman-zaman ali həzrətləri “alma-mater”- tarix  elminin  xronoloji bölgüsünün aparılmasında,  insan yaranandan dünyanı idarə edən  ticarət və əmtəə-pul münasibətlərinin cürbəcür aspektdən  öyrənilməsində  birbaşa iştirak edir.

Tarix elminin “tətbiqi”  sahəsi olan numizmatika üzrə  ölkəmizdə  ikinci nəsil formalaşmışdır.Bu nəslin nümayəndələrindən biri də biz olaraq  bu vacib işdə öz vəzifəmizi  yerinə yetirməyin  zamanı gəldiyini başa düşür  və belə şərəfli işi  layiqincə yerinə yetirmək amalındayıq.

Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanın qədim şəhərlərindən  olan Bakının  sikkə materialları  ilk dəfə mərhum alim t.e.d., professor M.Ə.Seyfəddini tərəfindən yazılmışdır. Cox təəssüf edirik ki, əsərdə  Bakıya aid olan  numizmatik materialların  əsil elmi təhlili  aparılmamışdır. Bu səbəbdən də  Bakının  sikkə nümunələri kontekstində  bütün tarixi dönəmləri  özündə əks etdirən   numizmatik materiallara müracıət edirik.

Yaşadığımız XXI- ci əsrin  əvvəllərində şəhərlərimizin tarixinin öyrənilməsi yönümündən arxeoloqlar, etnoqraflar, numizmatlar, epiqrafçılar və digər elm sahələrinin mütəxəssisləri “ ortaq məxrəcə” gəlməli, dünyaya  heç bir siyasi ideologiyaya baş əyməyən əsil tarixi həqiqətləri bəyan etməlidirlər.

Dünya tarix elmində elmi nöqteyi nəzərdən  ən dəqiq  məlumatları özündə əks etdirən maddı mədəniyyət qalığı arxeoloji qazıntılardan aşkar edilmiş  numizmatik materiallardır.  Bakının arxeoloji araşdırmaları ilə məşğul olan  alimlərimizin  rəyinə görə  şəhərin  qədim yaşayış məskəni olan İçərişəhərdə  VIII-IX əsrlərdən qədimlərə  çatan  mədəni təbəqə  aşkar edilməmişdir, deməli burada  ticarət münasibətləri yalnız bu zamandan yaranmışdır.Bununla belə ayrı-ayrı qazıntı sahələrindən  tunc , dəmir, antik dövrə aid olan çox qiymətli maddi-mədəni qalıqlar aşkar edilmişdir.Arxeoloji qazıntılar zamanı  İçərişəhərdə  Şirvanşahlar sarayının yuxarı həyətində  boğazının  forması e.ə. III-I əsrlərə aid edilən  Yaloylu təpə məmulatları sayaq  kuzənin tapılması,eləcə də Sınıqqala məscidi ərazisində  tapılan və e.ə. IV-I əsrlərin və b.e. I – ci əsrinə aid  Şamaxı, Nyüdi saxsı qabları sayaq əllə hazırlanmış  saxsı qab  fraqmetləri və dəmir dövrünün  boz gildən hazırlanmış qadın heykəlciyi , yenə də Sınıqqala  məscidi ərazisində tapılan  dəmir ox ucluqları  və saxsı  fraqmentləri,  antik dövrə aid  klassik amforalar formasında iri kuzə , eləcə də  İçərişəhərdə  məscidin ərazisində  tapılmış 2  sütunaltı-antik dövrün  böyük şəhər binalarının  sütunlarında olduğu kimi sütun bazaları Bakı qalasının yaranma tarixini antik dövrə aid etmək və onun qədimliyini 2 min ildən çox olduğunu hesab etməyə imkan verir.

Bu məsələnin həllində tarix elmində qəbul edilmiş digər bir metoda görə  ictimai-iqtisadi münasibətlərin inkişafı baxımından şəhərlərin meydana gəlməsi üçün müəyyən şərtlərin olması vacib hesab edilir. Bu şərtlər silsiləsinə məhsuldar qüvvələrin inkişafı,  ticarətin genişlənməsi, sənət sahələrinin ixraca  müqabil əmtəələri istehsal etmək qabiliyyəti və digər çox vacib  məqamlar da daxildir. 3-cüsü dünya çapında heç bir şəhər  səhralıqda, insanların  çox qədimlərdən yaşamadıqları yerlərdə yaranmamışdır.Xüsusilə, Şərq  ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda  klassik orta əsr şəhərləri  qədim yaşayış məskənləri  üzərində  və qalaların ətrafında  böyümüş və genişlənmişlər.Bəzi şəhərlər məhəllin təbii sərvətlərinin –mis və dəmir filizi, neft və duz ,digər faydalı qazıntıların  istismarı ilə bağlı olaraq meydana çıxmışlar.Görünür, qədim yaşayış məskəni  üzərində meydana çıxmış Bakı da belə şəhərlərə aiddir.

Keçən əsrdə İçərişəhərdə uzun illər arxeoloji tədqiqatlar aparmış  arxeoloq A.Leviatov hesabat xarakterli məqaləsində qeyd edirdi ki,  burada  müəyyən illərdə aparılan qazıntılar  və əldə edilən tapıntılar  Bakının ən qədim yaşayış məskəninin İçərişəhərdə yerləşməsini və onun tarixinin IX-cu əsrə deyil, daha qədimlərə aid olmasını sübuta yetirir.Göstərilən köklü elmi arqumentlərə baxmayaraq   Azərbaycan alimləri  indiyə qədər burada  orta əsrlərdən məskunlaşmanın başlanmasını iddia etməkdədirlər.

Bizim fikrimizcə, Baki bir çox Azərbaycan şəhərləri kimi daha qədim tarixə malikdir. Bu tarixin indiyə qədər aydınlaşmamasının səbəbləri fikrimizcə,aşağıdakılardan ibarətdir;

1.Ulu təbiət və zaman  kimsəyə baş əymədən  milyon illərlə öz işini görməkdədir.Yağışlar, yeraltı sular, iqlim dəyişikliyi, Xəzərdə suyun vaxtaşırı qabarmaları və çəkilmələri insanların və onların yaratdıqları fərqli mədəniyyətlərin  miqrasiyası, onların hər birinin yaşam tərzinin  özəllikləri, təbiətə olan münasibətləri, bəşəriyyətin təkamülü və digər hadisələrin məntiqi nəticəsində bütün Yer kürəsində , o cümlədən yaşadığımız Bakı şəhərində vaxtilə mövcud olan  alt mədəni təbəqələr demək olar ki, yoxa çıxmışdır.

2.Cənubi Qafqaz ərazisində eneolit dövründən başlayaraq (bu gün elmdə qəbul edilmiş nəzəriyyəyə əsasən) insanlar evtikmə mədəniyyətini yaratmışlar;bununla da özlərindən  əvvəl yaşayan insanların məskənlərini lazım gəldikcə dağıtmış və yeni infrastruktur yaratmağa başlamışlar. Belə “dağıdıcı” təsərrüfat və məişət işləri nəticəsində bütün mədəni təbəqələr,  elə onu  yaradan insanlar tərəfindən  də məhv edilmişdi;

3.  Ehtimal ki, Bakı şəhəri Azərbaycanın  digər ərazilərində olduğu kimi dəmir dövründə şəhər və qəsəbələrin yenidən, artıq  ikinci dəfə inşası zamanı  təbiət qüvvələrinə qalib gəlmək üçün dəniz səviyyəsindən nisbətən hündür yerlərdə həyata keçirilmişdir. Tikintilərdəki  ümumilik əvvəlki dövrlərin  xarakterik xüsusiyyətlərindən biri olaraq  binaların keçmiş yaşayış yerlərinin üstündə tikilməsi idi. Bir qədər sonra  yeni salınan  şəhər və qəsəbələr  isə əsasən  ticarət yollarının  vacib strateji  əhəmiyyətli yerlərdə inşa edılməsinə başlanılır.

Bu zaman artıq insanların yaşaması və dövlətlərin iqtisadi yüksəlişi üçün  daha ucuz , təhlükəsiz  və əlverişli su yollarının olmasını  dərk edən cəmiyyətlər  vacıb ticarət mərkəzləri və sənətkarların cəmləşdiyi  yaşayış məskənlərini məhz su hövzələrinə yaxın , coğrafi- strateji baxımdan  təbii təhlükəsizlik  vasitələrinə məxsus  kiçik yaşayış məskənlərində tikməyə başlamışlar. Bakı üçün bu bir tərəfdən Xəzər dənizi, digər tərəfdən  Böyük Qafqaz sıra dağlarının bir hissəsi olan Xızı dağlarının  yaxınlığında (müasir Yasamal hündürlükləri) yerləşməsi idi. Bakı sözünün bir çox mənbələrdə tərcüməsi də məhz bu anlamda, yəni yüksək yer, təpə kimi tərcümə olunur.

4.Tunc dövründən başlayaraq  dünyanın qədim mədəniyyətləri , o cümlədən  indiki Bakı şəhərinin yerləşdiyi ərazinin də daxil olduğu Kür-Araz mədəniyyəti Dəclə-Fərat, Mavənnəhr-Amudərya-Sırdərya, Hind-Qanq, Yantszı-Xuanxe və digər  su hövzələri yaxınlığında  yaradılan və elmdə “İkiçayarası” və digər adlarla tanınan  sivilizasiyalar sırasında özünün  kulminasiya həddinə çatır.Bu artıq dövlətlərin yaranmasına keçid zamanı olaraq , iqtisadi və mədəni cəhətdən inkişaf etmiş dövr idi. Bu zaman artıq  dünyanın qədim mədəniyyətləri sənətkarlıq, ticarət, pul dövriyyəsi. Inşaat vərdişləri və digər  sahələr üzrə yaşam üçün  lazım olan  bütün nailiyyətləri əldə etmişlər.

Abşeron ərazisində aparılan son arxeoloji araşdırmalara görə bu ərazidə  Kür-Araz mədəniyyətindən çox, Maykop mədəniyyətinin  təsiri izlənilir.Ön Asiyanın mədəni mərkəzləri ilə qarşılıqlı mədəni,iqtisadi əlaqələri nəticəsində eramızdan cox əvvəl tam formalaşmış dini sistemlər və ideologiya mövcud idi.

Elmdə “arxaizm” adlanan dövrdə  Bakıda ehtimal ki,  müəyyən iqtisadi əlaqələr  yaranmışdı.Ümumiyyətlə, yerləşdiyi coğrafi məkan baxımından indiki Abşeron, bütün   Cənubi Qafqaz,  Ön Asiya  mədəniyyətlərinin  yayıldığı  areala daxildir. Bu  baxımdan da təsirin əks təsirə bərabər  olmasını   mövqeyini qəbul etmək lazımdır.

5. Şərq-qərb, şimal- cənub  ticarət yolunun vacib bir məkanında yerləşən  Bakı yeni dövlət yaratmaq və  islamın  təbliği baxımından işğallar aparan ərəblərdən sonra –yəni VIII-IX -cu əsrlərdə tikilə bilməzdi.  Hələ X–cu əsrin  məşhur ərəb müəllifi əl-Müqəddəsi “Əhsən ət- təqasim” əsərində  digər şəhərlər sırasında Bakını da “mədinə” adlandırır. Mədinə termininin yeganə tərcüməsi şəhərdir və ərəb müəllifləri bütün yaşayış məskənlərinə deyil, yalnız iri, möhkəmləndirilmiş və geniş ticarət əlaqələri olan şəhərə mədinə deyirdilər.

Əgər bu günə qədər İçərişəhərdən  arxaik, antik dövrə və ya  ondan da qədimlərə  aid olan mədəni təbəqə  aşkar edilməmişsə, bu hələ  Bakıda yaşayış yerinin  orta əsrlərdən  təşəkkül tapması demək deyildir. Belə ki, dünya alimlərinin  təkzibedilməz rəylərinə görə  arxeoloji faktın və yaxud əşyaların kifayət qədər olmaması ilə bu və ya digər  tarixi amilləri birbaşa  inkar etmək  düzgün hesab olunmamalıdır. Arxeoloji mənbə heç də tam və ya son hədd deyildir.

Bütün bu məsələlərin həllində numizmatik materialların rolu əvəzedilməzdir.

Azərbaycan numizmatika elmində ərazimizdən ən erkən  sikkə vahidinin eramızdan əvvəl IV-cü əsrdə Makedoniyalı İskəndərin adından  zərb olunan tetradraxma, draxma və obollar olması haqqında müddəalar vardır.Bu nəzəriyyənin kökündə əsasən  arxeoloji qazıntılardan keçən əsrdə aşkar edilən  sikkələr və sikkə dəfinələri olmuşdur. Bununla belə keçən əsrin  sonlarında Azərbaycanın bəzi ərazilərindən,o cümlədən, İçərişəhərdən  aşkar edilən  bir ədəd  bürünc qarışıqlı  mis  nominal  göstərilən  nəzəriyyəyə yenidən baxmağı tələb edir. Sözsüz ki, 1 və yaxud onlarla belə sikkələrin tapıntısı hələ o demək deyildir ki, ərazimizdə əmtəə-pul münasibətlərinin  tarixi arxaik dövrə , yəni VI-V cü əsrə qədər gedib çatır.

Bütövlükdə Cənubi Qafqaz ərazisində ən qədim sikkələr  eramızdan əvvəl VI-IV –cü əsrlərdə  Gürcüstanda -Kolxidada zərb edilən “kolxidka “ adlanan  gümüş pullar hesab olunur. Tarixi Kolxida ərazisi müasir Azərbaycanın qonşuluğunda yerləşir.Göstərilən zaman kəsiyində , yəni eramızdan əvvəl VI-IV əsrlərin I-ci yarısına qədər  Cənubi Qafqaz bütövlükdə Əhəmənilər  imperiyasının tərkibində olmuşdur. Dünyanın ən qədim imperiyalarından olan Əhəmənilərin  mükəmməl pul sisteminin mövcudluğu dünya tarix elmi tərəfindən qəbul edilmışdir. Əhəmənilərin 11-ci (bəzi elmi araşdırmalara görə 15-ci) satraplığına  daxil olan Cənubi Qafqaz ərazilərində  yaşayan yerli əhali sözsüz ki,  mərkəzləşmiş dövlətin qanunlarına tabe olaraq  eyni pul vahidlərindən, çəki  və ölçü sistemindən istifadə etmişlər.Bundan başqa, Əhəmənilər imperiyasında min kilometrlərlə uzanan  dünya şöhrətli bir neçə karvan yolları olmuşdur.Onlardan biri lidiyadan başlayır, Kiçik Asiyanın ərazisindən keçir və Babilə qədər uzanırdı. İkinci belə bir karvan yolu Babildən Suza, oradan  Persepola və Pasarqada; üçüncü- Babili Ekbatanla birləşdirir, oradan Qafqaz dağlarının ətəklərindən Baktriyaya , oradan Hindistanın  sərhədlərinə qədər  uzanırdı. 518-ci ildən sonra Əhəməni hökmdarı I Dara  Nildən  Sueçə qədər olan su yolunu  bərpa etmişdir. Bu yol Misiri  Qırmızı dənizlə müasir Farsla , oradan Xəzər dənizindən Hindistana  çaylar vasitəsi ilə  birləşdirirdi. Həmin ildə  su yolunu yoxlamaq üçün  məşhur  Skilakın  başçılığı altında Hindistana ticarət gəmilərindən ibarət ekspedisiya belə  təşkil edilmişdi.

Bu və ya digər obyektiv və subyektiv  səbəblərdən  Cənubi Qafqazın digər ərazilərindən fərqli olaraq  məhz müasir Azərbaycan ərazisində ilk pulların e.ə. IV-cü əsrin  I-ci yarısından daxil olması faktoru heç inandırıcı deyildir.Ola bilər ki, ölkəmizin muzeylərinin  numizmatika fondlarında Əhəmənilər dövrünə aid sikkələr  hələ də öz araşdırmaçılarını gözləyir.

Digər tərəfdən keçən əsrdən etibarən  arxeoloqlarımız əksər hallarda aşkar etdikləri  mis və ya üzərində heç bir yazı görünməyən  məmulatları qeydiyyatdan keçirmirlər.

Keçən əsrin sonlarında  İçərişəhərin ərazisində yerləşən Məhəmməd məscidi yaxınlığında aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar edılən sikkə Əhəməni hökmdarı Haşayarın (Kserksin) adından zərb edilmişdi. 1945- ci ildə Şirvanşahların həyətində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar edilən və bu günə qədər  alimlər tərəfindən təyinatı dəqiqləşdirilməyən metal məmulatlar   bizim fikrimizcə məhz göstərdiyimiz dövrdə istifadə edilən , üzərində solyar-astronomik işarələr olan möhür və hakimiyyət rəmzlərinə oxşar bəzək nümunələridir.

Beləliklə, ehtimal etmək olar ki, Bakının ən qədim yaşayış məskəni olan İçərişəhər eramızdan əvvəl Vİ-V – ci əsrlərdə mühüm ticarət yollarının üzərində yerləşərək, dünya iqtisadi  əlaqələrində iştirak etmişdir.Bu mülahizələr yalnız Bakıda deyil, həm də Qazaxda Sarı təpədə, son illərdə Şəmkir ərazisində yerləşən Qaracəmirli abidəsində də təsdiqini tapmaqdadır.

“Tarixin atası” böyük Herodot kaspilərin, pantimafların və dorilərin Daranın vaxtında 11-ci satraplığa daxil olması və 200 talant vergi ödəməsini qeyd edir. 1 talant 30 kq gümüşə bərabər tutulurdu. Talant  Əhəməni pul  sisteminə daxildir, qızıldan zərb edilərək  ən dəyərli pul vahidi hesab olunurdu.Qeyd etmək lazımdır ki,  Əhəmənilər imperiyası zamanı Kiçik Asiyadan kənardakı ərazilərdə  bu cür sikkələrdən çox az istifadə olunurdu. Protektoratlardan vergilər daha çox gümüş külçələr halında  yığılırdı.

Antik dövrün başlanması tarixdə Makedoniyalı İskəndərin  zəfərləri ilə bağlıdır.Bu dövr həm də dünya monetar  sisteminin yaranması, yeni sikkə nominallarının  dövriyyəyə buraxılması, yeni memarlıq abidələrinin tikilməsi, şəhərlərin yenidən bərpa edilməsi,  ümumilikdə  yeni Avropa- Asiya  mədəniyyətlərinin  assimilyasiyasından  yaranan ellin  mədəniyyətidir. İndiki Azərbaycan ərazisi də  bu mədəniyyətin yaranmasında və formalaşmasında  yüksək ehtimalla iştirak etmişdir.

İçərişəhərdən e.ə. IV- eramızın III-cü əsrlərində dünyanın ayrı- ayrı  böyük imperiyaları və dövlətləri tərəfindən zərb edilən  cürbəcür sikkə nominalları aşkar edilmişdi. Bunların içərisində “oxşatma” sikkələr də vardır; yəni artıq daxili bazarlarda  pul çatışmamazlığı yarandıqda  bu cür pullar dövlət tərəfindən zərb edilərək daxili bazarları təmin edirdilər. Bəzi elementlər istisna olmaqla,bu cür sikkələr qəbul edilmiş “al-marko”ya tam olaraq uyğunlaşdırılırdı. Azərbaycanda da eyni vəziyyət hökm sürmüşdü. İçərişəhərdən  dünyanın  tanınmış hökmdarlarından  Makedoniyalı İskəndərin, Yuli Sezarın,    Oktavianın,AntoniyPiy,Diokletianın,Qalbanın,Mitridatın, Antioxun və digərlərinin adından zərb edilən sikkələr İçərişəhərin ərazisindən də tapılmışdır.Bu cür tarixi-numizmatik  faktlar qədim dünyanın siyasi baxışlarını,ayrı-ayrı dövlətlərin zəngin və dərin köklərə malik olan mədəniyyətlər uğrunda minillərlə apardıqları  mübarizələri və nəticələri özündə əks etdirən ən bariz maddi-mədəniyyət qalıqları sırasındadır.Azərbaycan dünyanın məhz belə dərin kökləri olan mədəniyyətlərdən biridir.Bakı Azərbaycanın paytaxtı olaraq belə mədəniyyətin yarandığı məskənlərdən hesab olunur. Nəzərə almaq lazımdır ki, bu şəhər Abşeron yaylasında yerləşir.Abşerona ən yaxın və ən qədim orta daş dövrünə aid olan dünya şöhrətli Qobustan abidəsidir.Eyni coğrafi enlikdə yerləşən, 60 ilə yaxın araşdırmaları davam edən Qobustan və Qobustan qaya rəsmləri bir çox aspektlərdən  və prizmalardan  xalqımızın  həyat tərzinin, məşğuliyyətlərinin , dini dünyagörüşlərinin , ilkin incəsənətinin  “güzgüsüdür”. Bu təkraredilməz, unikal abidə müasir Bakı şəhərinin  təxminən 50- km-liyində  Xəzər dənizi sahilinə yaxın yerdə yerləşir. Buradakı qayaüstü rəsmləri  öyrənməklə məşğul olan  alimlərimiz Qobustanın  qədim azərbaycanlılara –türklərə məxsus olmalarını və yerli xalq tərəfindən  yaradıldığını, buradakı qədim qayaüstü təsvirlərin ən qədim nümunələrinin  bütün türkdilli xalqlar yaşayan ərazilərdə geniş yayılmış qayaüstü təsvirlər mədəniyyətinin ilk dəfə Qobustanda yaranmış olduğunu   kifayət qədər arqumentləşdirmişlər.Abşeronun digər şimal, şimal –şərq səmtlərində  aparılan  qazıntılardan aşkar edilən  bəzi petroqliflər  qədim misir mədəniyyətinə aid olan əfsanələrin daşüstü yadigarı olmaqla yanaşı, Qobustan qaya rəsmlərinin oxşarıdır.İçərişəhərin yaxınlığında yerləşən “Bayılda Q.Aslanov tərəfindən aşkar edilmiş qayaüstü rəsmlər, İçərişəhərin özündə tapılmış  və tunc dövrünə aid edilmiş bürünc balıq fiqurları, Bakı təpəsinin  zirvəsində  Şirvanşahlar sarayının altında  qaya müstəvisi üzərində Qobustanda aşkar edilənlərə bənzər su yalaqları islamdan öncə saxsı qabqacaqla  bir yerdə dəfn etməyə aid qəbiristanlıq, Bakı ərazisində tunc dövründə  və antik dövrdə qədim yaşayış məskəninin  olmalarından xəbər verir. Son illərdə Qız qalasının  tarixi də e.ə. VII -VI –cı əsrlərə aid edilir.

Beləliklə, Bakının ən qədim yaşayış məskəni olan  İçərişəhər VIII-IX- əsrlərdə tikilməsi fikri heç bir elmi məntiqə sığmır.Bura orta əsr şəhəri deyildir.

Tam əksinə, e.ə.VI-V əsrlərdə bütün Cənubi Qafqazın  Əhəmənilər imperiyasının tərkibinə daxil olmasıilə burada artıq yaşayış məskəni mövcud olmuşdu, müəyyən dərəcədə  əmtəə-pul münasibətləri yaranmışdı. Bakının qədim tarixi haqqında maraqlı maddi-mədəniyyət qalıqlarından 1888-ci ildə  Qız qalası yaxınlığında tikilən Aleksandr Nevski kilsəsinin tikintisi zamanı aşkar edilən daş qutu qəbirləri xüsusi qeyd etmək lazımdır.Mütəxəssislərin fikrincə oxşar qəbir abidələri mədəkilər və yaxud erkən atəşpərəstlik dövrünə aiddir. Dünya ticarət yollarının yaxınlığında yerləşməsi, qədim atəşpərəstlik dininin burada geniş yayılması,İskəndərin işğallarından sonra ellin mədəniyyətinin yaranmasında iştirak edən, sonralar Qafqaz Albaniyasının  mühüm strateji vilayətlərindən olan Paytakaran (bəzi araşdırmalara görə Kaspiananın) ərazisində olaraq  mühüm mədəni,iqtisadi mərkəzə cevrilən Bakı erkən antik dövründən yaşayış məskənindən  şəhərə cevrilmişdi. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki,  dünya alimlərinin fikrincə, antik dövrdə fəaliyyət göstərən şəhərlər istehsal deyil,istehlak mərkəzləri statusu daşıyırdılar. Görünür, bu səbəbdən də  İçərişəhər ərazisində qədim dövrlərə aid  heç bir istehsal ocağının izi qalmamışdır.

Ticarət məqsədilə Xəzərin sahilboyu şəhərlərindən hələ Makedoniyalı İskəndər və I-ci Selevk istifadə etməyə cəhd göstərmələri elmdə məlumdur.Hələ Pliniy və Ptolomey Xəzərin şərq sahili limanları,o cümlədən “Baruka” şəhərinin yeri xəritədə göstərilmişdir. Bu mənbələrə əsasən,eramızdan əvvəl II-ci əsrdə Bakı yaxın Şərq ölkələri ilə  Avropa arasında mövcud olan ticarət münasibətlərində tranzit mövqe tutmuşdur.

Yaşadığımız  XXI-ci əsrdə arxeologiya elminin inkişafı ilə əlaqədar olaraq bir çox yeniliklər baş verməklə  qəbul edilmiş xronoloji çərçivələrə,ictimai-iqtisadi münasibətlərə,xalqların etnoqenezinə, mədəniyyətlərə yeni baxış formalaşır.Bu qəbildən  Bakının daxil olduğu Abşeronda , Xəzərin digər sahilində yerləşən Türkmənistanın paytaxtı Aşqabadın yaxınlığında aşkar edilən  Akdepe adlı yaşayış yerinin qazıntıları burada qədim Misir, Elam, Şumer,  Mesopatamiya sivilizasiyalarına yaxın, bəzi hallarda   daha qədim və elmə məlum olmayan  maddi-mədəniyyət qalıqlarının və əlifbanın aşkar olunması ,ümumiyyətlə Xəzər akvatoriyasının yaxınlığında yerləşən ərazilərdə  dünya tarix elminə  məlum olmayan ən qədim mədəniyyətin olmasını üzə çıxarır.

Sözsüz ki, bu gün  qeyd edilənlər ehtimal xarakteri daşıyan mülahizələrdir.Bununla belə alimlərin fikrincə  Akdepedəki tapıntıların  VIII min il yaşı, Abşerondakı izlərin V-VI min illik tarixi vardır;yəni,  qədim Aşqabad şəhərinin yerində insanlar e.ə. VI-cı minillikdən başlayaraq davamlı olaraq yaşamışlar.Abşerondan və İçərişəhərdən aşkar edilən bəzi tapıntılara əsasən burada intensiv həyat  tunc dövründə izlənilir. Konkret olaraq , İçərişəhərdən  keçən əsrdə arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar edilən  bəzi fayans məmulatlarının  istehsalı ilə bağlı  araşdırmalar nəticəsində  onların “ gətirilmə” olmaması, yəni yerli istehsalın məhsulu olması zənnimizcə kifayət qədər inandırıcıdır.Belə ki,Bakının İçərişəhər ərazisinin  Xəzər sahillərinə yaxın ,ticarət yollarının üstündə yerləşməsi və bir çox səbəblərdən      belə tapıntıların yerli  istehsalın məhsulu olması baxımından sensasiya sayılmamalıdır. Son orta əsrlərə qədər fəaliyyət göstərən belə ticarət yollarından biri də elmdə “şah yolu” deyilən  karvan marşrutudur.Digər tərəfdən qədim İpək yolunun buradan keçməsi sözsüz ki, insanların dünyagörüşlərinə  kifayət qədər müsbət təsir göstərmişdi.

Bu cür  obyektiv  amillərə əsaslanaraq, ehtimal edirik ki,  tunc  dövründən  ticarət yollarının  dəqiqləşdiyi bir vaxtdan  etibarən müasir  İçərişəhər ərazisində də müəyyən yaşayışın artıq izləri vardır.

Həm Cənubi Qafqazın, həm  Orta Asiyanın  Əhəmənilər  imperiyasının tərkibində olması  inkişafın sürətini  artırmış və  artıq  imperiyanın  sərhədləri daxilində  əmtəə-əmtəə  münasibətləri əmtəə-pul-əmtəə “düstüru” ilə əvəzlənmişdi. Bakı şəhərinin əsası məhz İçərişəhərdə bizim arqumentlərimizə görə eramızdan əvvəl V-ci əsrdə, yəni 2500 il bundan əvvəl qoyulmuşdur. Orta əsrlərdə burada bütün Şərqdə olduğu kimi  3 hissəli-narinqala,şəhristan(içərişəhər) , rabaddan(bayırşəhər) ibarət ,qala divarları ilə əhatə olunan şəhər təşəkkül tapmışdır. Bu şəhər klassik   “orta şəhərlər” silsiləsinə aid olaraq,  22 hektarlıq ərazini əhatə etmişdi.

Günümüzə gəlib çatan şəhər dəfələrlə cökülüb , tikilmiş, Xəzər sularının altında qalmış, sonda  islam elementlərinin  memarlıqda qələbə çaldığı bir yaşayış məskəni kimi bizə gəlib çatmışdı. Bununla belə, buradakı məscidlərin, karvansaraların, xanəgahların, Şirvanşahlar sarayının daha qədim tarixə  malik olan tikililərin üzərində çox sonralar inşa edilməsi danılmaz və təkzibedilməz  faktdır. Dünyanın bir çox qədim şəhərlərindən fərqli olaraq, bura insanlar tərəfindən tərk edilməmişdir.Bura yaşamaqda davam edən “ şəhər içində şəhərdir”.

Nəhayət, dövlət və dövlətçiliyin əsas atributlarından biri olan zərbxana və pul işinin mövcudluğunun bir fakt kimi numizmatik faktlarla dəqiqləşdirilməsi, burada əmtəə-pul münasibətlərinin çox dərin köklərinin olması deməkdir.Əks halda təqdim etdiyimiz Bakı zərbxanasının 1500 illik tarixi ola bilməzdi.

 

Pirquliyeva Qənirə

t.ü.f.d., BDU-nun baş müəllimi

 

 

Bölmə : Araşdırma, Manşet
KÖŞƏ YAZARLARI
TOP 10