Millətçiliyin təməllərinə elmi yanaşma

54 Baxış

elbrus OrucovMilliyyətçilik, ən başda, insanlığı “millət” səbəb hissələrə ayırır  və bunların bir-birindən fərqləri olduğunu düşünür. Sosioloqlar, məsələn Gustave Le Bon, millətlərin “Fərdçi-kollektiv” olaraq ayrıldığını, insan birliklərinin gesselschaft və Gemeinschaft şəklində iki cür bir araya gəliş üsuluyla meydana gəldiyini (Ferdinand Tönnies, birlikləri belə ayırır. Aşağı və mədəni  cəmiyyət, camaat və cəmiyyət olaraq anlaya bilərik. Ancaq bu iki sözün etimoloji köklərini də önəmsədiyimiz və bir termin mənası qazandıqlarından orijinal halıyla yazmağı seçdim.) ya da ET Hall görüldüyü üzrə, yüksək bağlamlı mədəniyyət – aşağı bağlamlı mədəniyyət xüsusiyyətlərindən birinə yaxınlaşaraq xüsusi strukturlarını qazandıqlarını söyləyərlər. Bunu şübhəsiz çeşitləndirə bilərik, ancaq xülasəylə söyləməmiz bir cürətkarlıq olmayacaq ki, fərqli insan birlikləri fərqli xüsusiyyətlər göstərirlər (bu xüsusiyyətlər də bir çox alt başlıqda araşdırılır.) Və milliyyətçilik bu fərqliliklərin qaynağında “millət” in var olduğunu söyləyir.

“Beneath the clearly perceived, highly explicit surface culture, there lies a whole other world, which when understood will ultimately radically change our view of human nature.”

Edward T. Hallın bu sözünü belə tərcümə edə bilərik:

“Açıq-aşkar qəbul olunan , olduqca diqqətə çarpan olan səth mədəniyyətinin altında, anlaşıldığında insan təbiətinə dair görüşlərimizin əvvəl axır kəskin bir şəkildə dəyişdirəcək tam fərqli bir dünya var.”

Bu “insan təbiəti” əhəmiyyətli bir mövzudur.  Əgər bir təbiətimiz varsa, bizi və bizim meydana gətirdiyimiz insan birliklərini, tam təsir-reaksiyanın kənarında, tənzimlənməyən ya da təsadüfi davranış hərəkətlərinin  kənarında bir quruluş təsir edir deməkdir. Bu mövzuda, Steven Pinker’in “The Language Instinct” kitabı olduqca əhəmiyyətlidir.Chomskynin fikirlərini  inkişaf etdirən Pinker, bir insan təbiətinin, “universal qrammatika” sını və bu təbiətin mahiyyətinin sirlərini deməyə çalışır.

Buna görə, insanın beynində, “doğular doğulmaz” ifadə edən bir resept, bir plan, bir “təsvir” vardır. “Yox etmə” deyə bir şey yoxdur deyə də oxuna bilər bu. İnsanlar, bəzi primordial məlumatlarla doğulurlar. Bu milliyyətçilik baxımından əhəmiyyətlidir.Doğular doğulmaz “milliyyət” qazanılmaz, milli, etnik şəxsiyyətlər, məncə bunların hamısı sonradan qazanılan, əldə edilən kimliklərdir amma, bu şəxsiyyətlər doğulan uşağın  universal və yerli “təbii elementlər” ilə doğulduğu göz önünə alınınca, bu təbiət ilə əlaqəlidir deyirlər.

Lera Boroditskynin işləri, bizə dilin quruluşunun insan düşüncəsinə necə təsirni çox gözəl izah edir. Bu fikrin ilk nümunəsini Əli  Şir Nəvaidə  görərik.  (Whorf Fərziyyəsi) İnsanların dilləri, yaşayışları, ətrafları və bir sıra “onlara xas”, yerli “təbii elementlər” in təsir etdiyi  bir təkamül prosesi nəticəsində əmələ gəlir, və bu dilin quruluşu, xüsusi komponentləri, o dili danışaların necə düşündüyünə  təsir edir . Boroditsky’nin verdiyi bir nümunə, bunun ən sadə sübutlarından biridir: Sözcük cinsiyyəti olan dillərdə, məsələn “körpü” erkək bir söz isə, insanlara erkək çağırışımlar edir, dişi bir söz isə, dişi çağırışımlar.

Bu nöqtədə,  bir digər nəzəriyyə, CG Jungun “archetypes” Qaydasıdır Buna görə, insanların kollektiv şüuraltında, tək bir insanın icad ya da təxəyyül edə bilməyəcəyi “archetype” ler yer alır, onların psixologiyasını, modellemelerini, çıkarsamalarını bu archetypes təsir edər.

Şəxsi qənaətim, archetypes  in universal  bir yazı meydana gətirdiyidir: Universal archetypes olduğu kimi, yerli, milli, mədəni archetypes vardır.

Yekunlaşdıracaq olsaq: mədəniyyət, məsələn kollektiv ya da yüksək bağlamlı ola bilirlər, bu mədəniyyətin mənsublarının özləri və “çölə” ilənecə münasibətdə olacağı, zamanı və məkanı necə istifadəyə təsir edir. Dillərin quruluşu, insanların düşüncə tərzini, eyni fikrə necə fərqli reaksiyalar verəbildiklerinə  təyin edici bir faktor olaraq qarşımıza çıxır. Bunun yanında, kollektiv şüuraltı, fərdlərin və cəmiyyətlərin kimi orijinal, “şəxsə” reaksiyalarının arxasındakı səbəb olaraq qarşımıza çıxır.

Bu səbəbdən milliyyətçilik, əvvəl bu “fərqlilik anlamlarını”  anlama axtarışıdır. Bir Türk, niyə bir Peruludan fərqli reaksiyalar verir? Arxasından, məsələn bu xüsusi xüsusiyyətlərlə uyğunlaşmasız bir vəziyyət ortaya çıxdığında nə olur, milliyyətçilik bunu araşdırır. Şəxsən, cəmiyyətlərin üst şüurları ilə kollektiv düşüncələrin fərqli sürətlərdə inkişaf etidiyni və analiz etidiyni düşünürəm.Cəmiyyətin üst şüuruda “üst quruluşuna” , kollektiv şüur və şüuraltı ilə bir araya sığmayan bir sıra fikirlər, duyğular ortaya çıxdığından cəmiyyət həqiqətən dözülməz hal alır…

Milliyətçilik nəyin “yaxşı, doğru və gözəl” olduğuna dair, milliyyətçi olmayan, daha doğrusu “milliyyətçi olduğu üçün mühakiməyə çatmış” qeyri-obyektiv bir əxlaq fəlsəfəsinə, dəyər mühakimələrinə və hədəflərə möhtacdır. Ancaq belə olduğu zaman, məqbul, məhsuldar və insanlığa faydalı bir milliyyətçilik duruşu təmin edilə bilər…

Əsən qalın…..

Elbrus Orucov….

 

Bölmə : Tarix
KÖŞƏ YAZARLARI
TOP 10