Xalq  əmanətinə  xəyanət…

160 Baxış

mahnilar

Senet.az Naxçıvan MR Əməkdar həkimi, Ali dərəcəli travmatoloqu, dosent Adil Qənbər oğlu Məmmədovun “Mənim yaralı mahnılarım” əsərini hissə-hissə yayımlayacaq.

 

 

İlk  olaraq, ən  bağışlanılmaz  hallardan biri  hesab  etdiyim xalq  mahnılarına  vurulan  yad  xallardan  söhbət açmaq  istərdim.

“Xalq  mahnıları  bizim  zəngin sərvətimizdir. Biz  bu  xəzinəni, bu  sərvəti göz  bəbəyimiz  kimi  qoruyub  saxlamalıyıq. Lakin, təəssüf ki, bəzi  müğənnilər  xalq  mahnılarını  təhrif  edir, eybəcər  hala  salırlar”. Yəqin  ki, dünya  şöhrətli  müğənni  Lütfiyar  İmanov  bu  sözləri  elə-belə  deməyib. Onun  etirazı, ürək  yanğısı,  mahnılarımızın  gələcəyi  üçün  keçirdiyi  hisslər  qeyd  olunan  sətirlərdən  açıq-aydın  duyulur.

Axı, min  illərlə, milyon  dildə, ağızda  cilalanıb  bizə  çatan, müasir  “ulduz”ların  dili  ilə  desək, xalqın  “möhür vurduğu”  bu əmanətə  körpə  sənətçi-

lərin  saxta  möhür  vurmağa  mənəvi  haqqı  yoxdur. Ata-babaların, nənələrin  bizə  saxladığı  miras  hansı  formada, ruhda  yaşayıb, salamat  gəlib  çıxıbsa, eləcə  də  biz  onu  gələcək  nəsillərə  əmanət  verməliyik.

Xalq  mahnıları  hamımızın  ümummilli  sərvətidir. Onların  bircə  hərfini  və  ya  səsini  də  təhrif  etməyə  heç  kəsə  ixtiyar, səlahiyyət  verilməməlidir. Elə götürək, indiyədək  daima  dəbdə  olan,  bir  an  belə  unudulmayan, həm  də  çox

məşhurların  belə  ifa  etdiyi  mahnını:  - İrəvanda  xal  qalmadı,

Daha  məndə  hal  qalmadı – misralarını.  Müğənnilərin  çoxu  son  misraları “Daha  məndə  can  qalmadı”– kimi  oxuyur.

Şeirəyyətdən  cüzi  məlumatı  olan  adam  “can” sözünün  mahnıya  yamaq  olduğunu  duyur. Axı, min  illərlə  “xal”  kəlməsinə  daha  təbii  səslənən  “hal” qafiyəsi  işlənib, “can”  “xala” qafiyə  ola  bilməz  ki…

Tanınmış  şair  Dəmir  Gədəbəylinin  fikrinə  görə, bu  misraların  əslinin:

- İrəvanda  xan  qalmadı,

Gəncədə  Sultan  qalmadı  - şəklində  olması, bəlkə də  İrəvanın  qədim  Şərq  əyaləti, Azərbaycan  xanlığı  olması  anlamı  baxımından  təqdirəlayiqdir. Amma, mahnının  başqa  bəndlərindən  aydın  olur ki, burada  “xal”dan  söhbət  gedir. Çox  güman ki, bu  kəlmələr, hələ  qədimdən  xal  qoymaq, qadın  bəzəyi  üçün  lazım olan  vəsaitin, adətən, Azərbaycanın  qədim  İrəvan  xanlığından  gətirilməsinə işarədir.

Deyişmə  şəklində  oxunan  bu  mahnının  qadına  məxsus  sonrakı  misraları

belə  səslənməlidir:  - Xalxa  nə  borcdur – belə  düzdürmüşəm,

Yarıma  xoşdur, belə  düzdürmüşəm.

Amma, belə  lirik, vəzni, qafiyəsi  yerində  olan  bu misralar, demək  olar ki, bütün  ifaçılar  tərəfindən  bərbad  hala  salınır:

- Xalqa  nə  borcdur, üzə  düzdürmüşəm,

Yarım  deyibdir, qoşa  düzdürmüşəm.

Əvvəla, hanı şeirin qafiyəsi:nə “borcdur – deyibdir”, nə də “üzə – qoşa” qafi-yə  deyildir. Əslində isə qafiyə “xoşdur – borcdur (borşdur)”, rədif isə kişinin sua-lından asılı olaraq, “belə  düzdürmüşəm”, yaxud  “qoşa  düzdür-müşəm” olmalıdır.

İkincisi, heç  kəs  inanmaz  ki, Koroğlu  babamız  Nigarına, Qaçaq  Nəbi  Həcərinə, Cahangir ağa,  Məhəmmədhəsən əmi  öz  xanımına  desin  ki, “get  yana-ğına  qoşa  xal qoy, belə  gözəl  görünürsən”. Ola  bilsin  ki, əyalının, nişanlı-sının, adaxlısının üzündəki xaldan  xoşlanan  oğlan, kişi  öz  heyran  baxişi, təbəssümü, “bəh-bəh  necə  yaraşır” və s. ehyamları  ilə  ondan xoşu gəldiyinə  işarə  edə.

Üçüncüsü, nənələrimiz  heç  vaxt  xalqın  fikrinə  biganə  qalmazdı, ətrafdakıların  tənəsindən  çəkinərdilər. Odur ki, el  arasında, ağızlarda  “xalq”dan fərqlənən  “özgələr, yadlar”  mənasını verən  incə  “xalx”  kəlməsi  yaranıb: “bilmirəm  xalxa  nə var” və s. Başqa  bir  xalq  mahnısında  olduğu  kimi:

- Su gəlir, arxa  nə var,

Tökülür çarxa  nə var.

Səni, yar, mən  sevirəm,

Bilmirəm, xalxa  nə  var ?!

Dördüncüsü, məgər  min  illərin  kişisi  bilmirmi  ki, süni  qoyulan  xal, boya, ənlik, kirşan  gözəlliyi  üzə su  dəyənədək, xalq  şairi  S.Vurğunun  bir  şeirindən  anlaşılan  kimi –  “gözəl  yağış  altına  düşənəcəndir ?”.

Xalq  mahnılarının təhrifinə  aid  başqa  bir  misal:

“Yar bizə qonaq gələcək,

Bilmirəm  nə  vaxt  gələcək.

Söz verib – sabah  gələcək.

Qadın  müğənni  əvvəl  deyir  “bilmirəm”, sonra  bildirir  ki, söz  verib – sabah  gələcək. Axı, bizim  babalar  müasir  gənclər  kimi  olmayıb. Əgər  xəbər  çatdıra  bilibsə  ki, “sabah”, deməli, sabah  gələcək. Amma, bu  xəbər  ənənəyə  görə, adətən, başqası  tərəfindən  çatdırıldığı  üçün  “söz  verib”  kəlməsi  də  inandırıcı  deyil. Odur  ki, 3-cü  misrasını – “Olsun  ki, sabah  gələcək” – kimi  səslənməsi  daha  düzgün  olar.

Bu mahnını  oğlanın  oxuması  isə  heç  bir  ənənəyə, məntiqə  uyuşmur. Çünki, müasir  dövrdən  fərqli  olaraq, qədimdə  deyikli, ya  nişanlı  qızın  yargilə  qonaq  getməsi  ağlasığışmazdır.

Bu  baxımdan, mahnılara  fərdi  yaradıcılıqla  yanaşan, səlis ifası  ilə  fərqlə-

nən kişi  müğənninin: – Ay  gözəl, gər yar  gilə – cümləsi  də uğurlu alınmır. Həm də  anlaşılmır ki, hansı  yar  gildən  söhbət gedir, qızı  özlərinə, yoxsa  qonşuya  dəvət  edir.

Bəlkə  bu  müğınniləri  Nizami  babamızın

- Gecə  xəlvətcə bizə, nazlı  nigar  gəlmiş  idi,

…Bir  busə  istədim  ondan, yeri  var, gəlmiş idi – cümlələri  olan  qəzəli  çaşdırır. Unutmaq  olmaz  ki, ulu  şairimzin  bu  qəzəli

- Demə, röyada  bizə  çeşmi-xumar  gəlmiş  idi – misrası  ilə  novellasayağı  bitir. Sən  demə, bütün  qəzəl  boyu  təsvir  olunan  bu  xoş  mənzərələr  yuxu  imiş. Belə  yerdə  deyirlər “Onu  yuxuda  görərsən”.

Bir  muğam  müsabiqəsində  qız  müğənni  isə  belə  oxuyur:

- Mən  gəlmişəm  sizə  qonaq,

Sübhə kimi qaldım  oyaq.

Aydındır  ki, bu  oğlan  mahnısıdır. Qondarmalığı  o saat  nəzərə  çarpan  ikinci  misranın  mənası – qonağın  sübhədək  oyaq  qalmasının  səbəbi  aydın  olmur. Lap oğlan olsun, qonaq  gəlib, qarşılayanı, diqqət  yetirəni  yoxdursa, qalmağa nə  hacət ?  Əvvəllər, bəlkə  elə  indi də  adaxlı  oğlan  qız  gilə  gedəndə  qaynana, baldız, ya  qız  özü tezbazar ona  qayğanaq  bişirərdi. Mahnı  da  belə  idi:

- Mən gəlmişəm  sizə  qonaq,

Bişir  mənə  bir  qayqanaq.

Qonaq  gələn  qız  nişanlısından  qayqanaq  tələb  edə  bilməzdi. Odur  ki, qafiyə  və  uyarlı  cümlə  axtarmaq  üzündən “sübhə  kimi  oyaq  qalmalı”  olmuşdur.

Bəs, cavan  oğlanın  ifa  etdiyi xalq mahnısında: – Əlbət  evə  gələrsən,

Gör, sənə  mən  neylərəm – hədələyici  misralara  nə  məna  vermək  olar ?  İraq, olmaya  bunun  da  əyalı, Molla  Nəsrəddinin  gəzəyən  arvadı  kimi  öz  evlərinə  nadir  halda  gəlib  çıxır. Yeri  gəlmişkən: Molla Nəsrəddinin  arvadı  çox  gəzəyən  imiş. Dostlar, qonşular  bu  barədə  Mollaya  tənə  vuranda, o: “Mənim  arvadıma  niyə  şər  atırsız, o, gəzəyən  olsa, bizim də  evə  gəlib  çıxar  da” –  deyə  cavab  verir.

Heç  olmasa, bu  mahnını  qız  oxusaydı, yeri  olardı.

Yaxud: – Endim  bulaq  başına,

Yarım  çıxdı  qarşıma.

Sevda  nədir, bilməzdim

O  da  çıxdı  qarşıma.

Əvvəla, sevda  nədir, bilməzdinsə, qarşıya  çıxan  “yarın”  kim  idi ?  Bəlkə,

“Bir  qız  çıxdı  qarşıma” – demək  istəyir.

İkincisi, sevda  havası  başa  vurar, başa  gələr, qarşıya  çıxmaz.

Yəni –   Sevda  nədir, bilməzdim

O  da  gəldi  başıma.

Bu  bəndi  qocaman  müğənni  əmimiz  başqa  variantda  belə  də  oxuyur:

- Mən  gəlirdim, yarım  çıxdı  qarşıma,

Onu  sevdim, nələr  gəldi başıma…

Qarşısına  çıxan  “yarına”  bələd  deyildimi  ki, onu  yenidən  sevir  və  öz başına  oyun  açırdı ?

“Süsən  sümbül” xalq  mahnısının  hamı, hətta  ən  hörmətli, məşhur  müğənnimiz  tərəfindən nə  hala salındığını  görəndə  adam  polisin  köməyinə əl  atmağa, 102 nömrəsinə  zəng  etməyə  ehtiyac duyur: – Süsən sümbül, itirmişəm

Mən yarımı, mən gülümü.

Ömrü  başa  yetirmişəm -

Aman Gülgəz, yarım  hanı ?

Mahnıda  Gülgəzə  xitab  edildiyi  halda, yarın  itkisi  barədə  Süsən  sümbülə  niyə  müraciət  edilir ?   Süsən  sümbül  nə  vaxtdan  axtarış  idarəsinin  agenti olub  ki, itki  barədə  ona  məlumat  verilir. Halbuki,  birinci  misradakı  “itirmişəm” “bitirmişəm”lə  əvəz  edilsə (sümbülü  əkib  becərir, bitirirlər), onun  özü  isə  ikinci  sətrə  endirilsə  misranın  əsli  alınır: – Süsən sümbül bitirmişəm,

Mən yarımı itirmişəm.

Ömrü  başa  yetirmişəm,

Aman  Gülgəz, yarım  hanı ?

Amma, ha  gözləyirsən ki, müğənni  avaz  əsarətindən, aludəçiliyindən  çıxıb, məzmuna  fikir  verərək, misraları  bərpa  edəcək,  istəmir  ki, istəmir…

Başqa  bir  müğənni  isə  bu  qüsuru  düzəltmədən  əlavə  bir  anlaşılmazlıq da  yaradır:  - Süsən sümbül, itirmişəm

Mən balamı, mən yarımı.  Buna  adamın  daha  çox  yazığı  gəlir, bilmək  olmur, yarını, balasını, ya hər  ikisini  itirib.

Başqa  bir  xam (səriştəsiz) müğənni  isə, “Bəri  bax”  xalq  mahnısının  bəndlərindəki  misraları  qarışıq  salmaqla, şeiriyyəti  və  məzmunu  pozmağa  çalışır:

- Pəncərənin  milləri,

Ay bəri bax, bəri bax.

Açıb qızıl gülləri,

Ay bəri bax, bəri bax.

(Oğlanı  yoldan  eylər,

Qızın  şirin  dilləri) – əvəzinə

Səni  mənə  versələr,

Hər  görənə  xoş  gəlir  - oxuyur.

Halbuki, sonuncu  2 misra:  - Pəncərədən  daş gəlir,

Xumar  gözdən yaş  gəlir-in davamı olmalıdır.

Mənə  elə  gəlir  ki, qəriblikdən  qayıdan  müğənnimiz  vətəndə  bu  gözəl  mahnının  başına  oyun  açıldığını  görərək, acıqdan:

İndi, məgər, yenə də  pəncərədən daş gəlir ?

İndi  hansı  sevgidə  xumar  gözdən  yaş  gəlir ? – nəzirə  mahnısını  oxumalı  olur.

Bir  başqası  isə: – Aşıq illər uzunu,

Gül sünbüllər uzunu.

(Çəkərəm yar həsrətini

Aylar, illər uzunu) – əvəzinə

Yarı məndən ayıran,

Düşsün itkin diyara – oxuyur.

“Nədən  oldu?” – xalq  mahnısının  da  başına  kim  necə  istədi  oyun  açır, amma  nə  bədii  rəhbərlərin, nə  də  başqa  məsul  işçilərin  tükü  də  ürpəşmir, heç kəs  “niyə  belə  oxuyursan ?” – demək  istəmir. Demək olar  ki, gənclərin  əksəriy-yəti  “öz  eşqimdən, diləyimdən” – misrasını  - Yar  eşqiylə  yana-yana (?)

Ayrı  düşdüm  illərlə mən – oxuyur.

Yaxud:  - Yandı  bağrım dən-dən oldu,

Gül bağçada  xəndan  oldu  - əvəzinə, gənc müğənni:

- Ürək yandı kabab oldu,

Gül bağçada  xəzan oldu – kimi  tələffüs  edərək, biri  bağrını, başqası  ürəyini  yandırıb  kabab  eləsələr də, kababın  nə  iyi, nə dadı  duyulmur. Heç  biri  də  fikirləşmir  ki, gül  quruyub, ləçəkləri  töküləndə  xəndan  olur, nə xəzəl, nə  xəzan  olmur.

Xorun  solisti  isə  “Ləbu-ləb”  xalq  mahnısında:

- Əhli-eşqə (eşq əhlinə) bu qədər naz eləmək  yaxşı  deyil – əvəzinə

- Əhdə, eşqə  bu  qədər  naz eləmək yaxşı deyil – oxuyur.

Mənə ən  çox  təsir  edən  isə  “Qarabağ  şiksətəsi”nə  bütün  müğənniləri-mizin  soyuq  münasibətidir. Əslində  isə  Qarabağ  fikri  onların  başını  elə  hərləndirir  ki, onun  haqqında  yana-yana  oxuduqları  halda, mahnının  sinəsinə  bir  sağalmaz  qafiyə  dağı  da  çəkirlər. Əvvəlki  iki  misranın  “Can, Şirvan” qafiyələrinə “yaddan” müvafiq gəldiyi  halda, görəsən, “Çıxmaz  yaddan  Qarabağ”  əvəzinə, niyə: Dünya  cənnət  olsa da,

Yaddan  çıxmaz  Qarabağ – kimi oxunur ?

Korifeyimizdən  tutmuş  gənc  ifaçılara  kimi  heç  kəs  bu  incə, lirik  məsələyə  fikir  vermir, sonuncu  misradakı  sözlərin  yerini  dəyişdirməklə  mahnıdan alınan  mənəvi  və  estetik  zövqü  öldürür. Görən, doğrudanmı  incəsənət  xadimlərimiz  bunu  duymurlar, yaxud  Qarabağın  və  eləcə  də  “Qarabağ” – mahnısının  taleyinə  belə  biganədirlər ?

 

 

(Ardı var)

Bölmə : Araşdırma, Manşet, Musiqi
KÖŞƏ YAZARLARI
TOP 10