“Oğuz Xaqan” dastanı – ARAŞDIRMA

663 Baxış

mezahimİslama qədərki Türk dastanları silsiləsindən

Bu silsilədən sizinlə bölüşdüyüm məqalələrdən biridə “Oğuz Xaqan” dastanıdır. Oğuz Xaqan dastanı e.ə. 209-174 tarixləri arasında hökmdarlıq etmiş olan Hun hökmdarı Metenin həyatı ətrafında şəkillənmişdir. Bütün Türk dastanlarında olduğu kimi bu dastanın da ilk nümunəsi  günümüzə çatmamışdır. Bu gün, əlimizdə Oğuz dastanının üç variant var.

- XIII – XVI əsrlər arasında Uyğur hərfləriylə yazılmış və İslamiyyətdən əvvəlki inancı əks etdirən variant ilk nümunə olaraq qəbul edilməkdədir. XIV əsrin başında yazıldığı məlum F. Rəşidəddinin “Cəmaüt-Tevarix” adlı əsərində iştirak edən Fars Oğuz Xaqan dastanı islâmî Variantlar ilkini təmsil edir. Oğuz Xaqan Destanının üçüncü variant isə XVII. əsrdə Əbül-QAZININ Bahadır Xan tərəfindən Türkmənlər arasındakı şifahi rəvayətlərdən və əvvəlki yazmalarda faydalanaraq yazılmışdır.

Oğuz Xaqan Dastanının İslamiyyətə qədər ki, rəvayətə əsasən:  “Ay Xaqanın üzü göy, ağzı atəş, saçları və qaşları qara Pərinin daha gözəl bir oğlu oldu. Bu uşaq anasından ilk südü əmdikten sonra danışdı və çiy ət, şorba və şərab istədi. Qırx gün sonra böyüdü və yeridi. Ayaqları öküz ayağı, beli qurd beli, çiyinləri samur çiyini, sinəsi ayı sinəsi idi. Bədəni başdan aşağı tüylüydü. At sürüləri güdər və avlanırdı. Oğuzun yaşadığı yerdə çox böyük bir meşə vardı. Bu meşədə çox böyük və güclü bir kərgədan yaşayırdı. Bir canavar kimi olan bu kərgədan at sürülərini və insanları yeyirdi. Oğuz cəsur bir adamdı. Günlərdən bir gün bu kərgədanı ovlamaq qərarına gəldi. Kargı, yay, ox, qılınc və qalxanını aldı və meşəyə getdi. Bir maral ovladı və onu söyüd budağı ilə ağaca bağladı və getdi. Dan ağaranda gəldiyində kərgədanən maralını apardığını gördü. Daha sonra Oğuz ovladığı bir ayını qızıl qurşağı ilə ağaca bağladı və getdi. Bu səfər özü ağacın altında gözlədi. Kərgədan gəldi və başı ilə Oğuzun qalxanına vurdu. Oğuz kargı ilə kərgədanı öldürdü. Qılıncı ilə başını kəsdi. Kərgədan bağırsaqlarını yeyən ala təbiəti da oxu ilə öldürdü və başını kəsdi. Günlərdən bir gün Oğuz Xaqan Tanrıya yalvararkən qaranlıq basdı. Göydən bir göy işıq endi. Günəşdən və aydan daha parlaq. Bu işığın içində alnında qütb ulduzu kimi parlaq bir mən olan çox gözəl bir qız dayanmışdı. Bu qız gülüncə göy tanrı da gülür, qız ağlayınca göy tanrı da ağlıyordu.Oğuz bu qızı sevdi və bu qızla evləndi. Günlər və gecələrdən sonra bu qız üç oğlan uşaq doğdu. Uşaqlara Gün, Ay və Ulduz adlarını verdilər. Oğuz ormanda ova çıxdığı günlərdən birində göl ortasında bir ağac gördü. Ağacın qovuğunda gözü göydən daha göy, saçı çay kimi dalğalı, inci kimi dişli bir qız otururdu. Yer üzü xalqı bu qızın gözəlliyini görsə məftun olardı. Oğuz bu qızı sevdi və onunla evləndi. Günlərdən gecələrdən sonra Oğuzun bu qızdan da üç oğlu oldu. Bu uşaqlara Göy, Dağ və Dəniz adlarını qoydular.Oğuz Xaqan böyük bir toy (şənlik) verdi. Qırx masa və qırx sıra yaptırdı.Çeşit növ yeməklər, şərablar, şirinlər, qımızlar yedilər və içdilər.Toydan sonra Bəylərə və xalqa Oğuz Xaqan bunları söylədi:oguz xaqan

 

Mən sizlərə Xaqan oldum

Alaq yay ilə qalxan

Nişan olsun bizə buyan

Bozkurt olsun bizə uran

Av yerində getsin Kulan

Dana dəniz, daha müren

Günəş bayraq göy kurıkan

 

Oğuz Xaqan bu toydan sonra dünyanın dörd bir tərəfinə elçilərlə bu məktubu göndərdi: “Mən Uyğurların Xaqanıyam və yer üzünün dörd küncünün Xaqanı olmam lazımdır. Sizdən itaət istəyirəm. Kim mənim əmrlərimə baş əysə, hədiyyələrini qəbul edər və onu dost edərəm. Kim baş əyməzsə, qəzəbə gələrəm . Onu düşmən sayaram. Onunla mübarizə aparır və yox etdirərəm “. Yenə o zamanlarda sağ tərəfdə olan Altun Xaqan Oğuz Xaqana bir çox qızıl gümüş və qiymətli daşlar hədiyyə etdi və ona itaət edərək dostluq qurdu. Oğuz Xaqanın sol yanında isə əsgərləri və şəhərləri çox olan Urum Xaqan vardı. Urum Xaqan Oğuz Xaqanı dinləməzdi. Oğuz Xaqanın istəklərini yenə qəbul etmədi. Oğuz Xaqan qəzəbə gəldi, bayrağını açdı və əsgərləri ilə Urum Xaqana doğru yürüdü.Qırx gün sonra Buz Dağın ətəklərində gəldi. Çadırını qurdurdu və səssizcə uyudu. Dan ağarınca Oğuz Xaqanın çadırına günəş kimi bir işıq girdi.O işıqdan göy tüklü göy yallı böyük bir kişi qurd çıxdı. QURD “Ey Oğuz, sən Urum üzərinə getmək istəyirsən; Ey Oğuz mən sənin qarşısında gedəcəyəm.” Dedi. Bunun üzərinə Oğuz çadırını toplattırdı və ordusuyla birlikdə qurdu izlədilər. Göy tüklü göy yallı böyük kişi qurd itil Müren dənizi yaxınlığındakı Kara dağın ətəyində dayandı. Urum xanın ordusu ilə Oğuz Xaqanın ordusu arasında böyük döyüş oldu. Oğuz Xaqan savaşı qazandı, Urum Xanın xanlığını və xalqını aldı.Oğuz Xaqan və əsgərləri Göy tüklü və göy yallı qurdu izləyərək İdil çayına gəldilər. Oğuz Xaqanın bəylərindən Uluğ Ordu bəy İdil çayını keçmək üçün ağaclardan sal etdi və beləcə qarşıya keçdilər. Oğuzun bu görüş xoşuna getdiyi üçün bu Uluğ Ordu Bəyə “Qıpçaq” adını verdi. Göy tüklü göy yallı qurdu izləyərək yenidən yola davam etdilər. Oğuz Xaqanın çox sevdiyi alaca atı Buz Dağa qaçdı. Oğuz Xaqanın çox kədərləndiyini görən qəhrəman bəylərindən biri Buz Dağa çıxdı və doqquz gün sonra alaca atı taparaq geri döndü. Oğuz Xaqan atını və qarlarla örtünmüş qəhrəman bəyi görüncə çox sevindi. Atını gətirən bu bəyə: “Sən buradakı bəylərə baş ol. Sənin adın əbədi olaraq Karluk olsun.” dedi. Bir müddət irəlilədikdən sonra göy tüklü və göy yallı kişi qurd dayandı. Çürçet yurdu adı verilən bu yerdə Çürçetlerin Xaqanı və xalqı Oğuz Xaqana boyun əyməyincə böyük döyüş oldu. Oğuz Xaqan Çürçet Kağını məğlub etdi və xalqını özünə bağladı. Oğuz Xaqan ordusunun qarşısında gedən bu göy tüklü göy yallı kişi qurdla Hind, Tangut, Suriya, cənubda Barkan kimi bir çox yeri döyüşərək qazandı və yurduna qatdı. Düşmənləri üzüldü, dostları sevindi. Bir çox qənimət və atla evinə döndü. Günlərdən bir gün Oğuz Xaqanın təcrübəli müdrik vəziri Uluğ Bəy yuxusunda bir qızıl yay və üç gümüş ox gördü. Qızıl yay gün şərqindən gün qərbinə qədər uzanırdı. Üç gümüş ox da şimala doğru gedirdi. Oğuz Xaqan bu yuxunu dinləyincə yurdunu oğulları arasında bölüşdürdü.

 

Məzahim Mustafazadə

 

Bölmə : Manşet
KÖŞƏ YAZARLARI
TOP 10