Osmanlı dövlətinin erməni xarici işlər naziri -I HİSSƏ

168 Baxış

200px-КаратодориXIX əsrə gələndə görürük ki, Osmanlı dövlətinin çox millətli quruluşu imperatorluğun davamlılığı üçün ən əhəmiyyətli problemlərdən birini təşkil etməkdə idi. Osmanlı dövlət rəhbərliyinin ən üst təbəqələrinə qədər yüksələn və “Milləti Sadiqə” olaraq xarakterizə edilən ermənilərin daxilində də dövlətə qarşı üsyan cəhdləri nəzərə çarpırdı. Təxminən yarım əsr Osmanlı dövlətində bürokrat nazir olaraq xidmət edən Gabriyel Noradunkyan Əfəndi, bu xidmətləri nəticəsində çox sayda ordenlərlə təltif edilmişdir. I Dünya Müharibəsinin əvvəllərində xaricə səfər edən və Fransada məskunlaşan Noradunkyan Əfəndi, Osmanlı dövlətinin parçalanmasını nəzərdə tutan Paris Sülh Konfransı ilə yeni türk dövlətinin müstəqilliyinin qəbul edildiyi Lozan anlaşmasında erməni nümayəndə heyyətinin tərkibində iştirak etmişdir.

1789-cu il Böyük Fransa İnqilabı daxilində çox millətli imperatorluqlar üçün sonlarının gəlməyə  başladığını göstərən ən əhəmiyyətli hadisələrdən biridir. Qiyamın ortaya çıxardığı “xalqçılıq” axını, imperatorluqlar daxilində olan millətlərdə bir xalq şüuru meydana gəlməsinə səbəb olmuş, bu isə gələcəkdə onların təşkilatlanıb öz dövlətlərini qurmaları yolunu açmışdır. Bənzər bir vəziyyətdə olan Osmanlı İmperatorluğu da ciddi mənada eyni problemlə qarşılaşmışdır. Bu məzmunda XIX əsrdə çox sayda qiyam baş verirdi, bu da imperatorluğun dağılma nöqtəsinə gətirib çıxardırdı. Mövzu dağılmaq düşmünkən qeyd edim ki, dağılmağa maneə törətmək və dolayısı ilə dövlətin yıxılmasını önləmək üçün məşğul olan idarəçilər isə imperatorluğu meydana gətirən xalqlar arasında bir Osmanlı milləti və ruhu meydana gətirmək məqsədiylə “osmanlıçılıq” siyasətini yeritmişdilər. Osmanlılıq çətiri altında fərdləri ortaq bir şüur ətrafında toplamaya çalışan dövlət, “Tənzimati-İslahat” islahatlarıyla bu problemi aşmağa çalışmışdılar. Beləcə müsəlman və qeyri-müsəlmanlar arasındakı fərqlər aradan yavaş-yavaş  qaldırıldı. Qeyri-müsəlmanlar da dövlət idarəçiliklərində iştirak etmək hüququ əldə etdilər. Bunun sayəsində müsəlman olmayanlar yalnız məmurluqda və nazirliklərdə deyil, eyni zamanda həm Məclisi Vala və Məclisi Mebusanda, həmçinin də Məclisi Ayanda iştirak edə bildilər.

Yuxarıda ifadə edilən vəziyyətin nəticəsi olaraq, imperatorluğun son dövründə az qala bütün nazirliklərdə, xüsusilə də xarici işlərdə çox sayda müsəlman olmayan məmur vəzifə qazanmışdır. Əvvəllər Babıali qələmlərində tərcüməçi və diplomat olaraq çalışan rumlar var idi. Bənövşəyiyə (Yunan) üsyanı ilə Yunanıstanın müstəqilliyini qazanmasından sonra rumların dövlət idarəçiliklərindəki yerlərini ermənilər ələ keçirtdilər. Yüksək vəzifələrə qalxan ermənilər vəzifələri əsnasında dövlətə sədaqətlərindən ötəri, müstəqillik məqsədiylə fəaliyyətlərə başladıqları XIX əsrin sonlarına qədər Milləti Sadiqə olaraq xatırlanacaqlar. Bu araşdırmada son dövr Osmanlı erməniləri haqqında düşündükdə adı ilk ağla gələn kəslərdən biri olan, dövlətin dağılması və süqutu dövrlərində Xaric Nəzarətində əhəmiyyətli vəzifələrdə çalışan, bir müddət nazirlik də edən Gabriyel Noradunkyan Əfəndinin etdiyi xidmətləri araşdırılacaq.

Gabriyel Əfəndi, 1852-ci il 6 noyabr tarixində Üsküdarda (Salamsız) dünyaya gəlmişdir. Hacı Qriqor Noradunkyan Əfəndinin oğludur. İlk təhsilini İstanbulda tamamlayan Gabriyel, 1869-cu ildə Kadıköydəki Saint Cozef fransız kollecinin məzunu oldu. Daha sonra  Parisdə hüquq, siyasət elmi və diplomatiya sahələrində təhsil alaraq, Coll è ge de France, Sorbonne Universiteti və Ecole des Sciences Politiques-də təhsilinə davam etdi. Fransızca, ingiliscə və italyanca bilən Noradunkyan Əfəndi, Məktəb-i Hüquqi Şahanədə diplomatiya, siyasət elmi və hüquq fənlərindən dərs dedi. Ayrıca Osmanlı tarixi baxımından olduqca əhəmiyyətli bir əsər olan Recueil d’Actes Internationaux e l’Empire Ottoman (Osmanlı İmperatorluğunun Beynəlxalq Sənədlər Toplusu, 4 cild, Paris, 1897-1903) adlı kitabın da müəllifidir.

Yaxşı təhsil alan Gabriyel Əfəndi 19 yaşında 24 Aprel 1871-ci ildə Xaric Nəzarəti Tahriratının Xaric Sənəd Otağına praktik işçi olaraq qəbul olunmuş, dörd ay sonra isə Tahriratı Xaric Qələminə keçmişdir. Parisdə tələbə ikən ona 15 Sentyabr 1873-cü ildə Osmanlı Səfirliyi tərəfindən fəxri attaşe ünvanı verilmişdir. Təhsilini bitirdikdən sonra Paris səfiri Əli Paşa ilə İstanbula dönən Gabriyel Əfəndi 14 dekabr 1875-ci ildə Xaric Kitabəti Qələmində işə başlamış və bir neçə ay sonra da Tahriratı Əcnəbiyə Qələminə keçmişdir.

Noradunkyan Əfəndi, Xaric Nəzarətində vəzifədə olduğu müddətdə Osmanlı imparatorluğunun xarici dövlətlərlə olan problemləri üçün qurulan heyyətlərdə vəzifə qazandı. Serbiya Təhdidi Hüdud Komissiyası, Avropa Qarışıq Komissiyası və Anadolu Təhdidi Hüdud Komissiyası və sair i.a bu şəkildə vəzifə yerinə yetirdiyi heyətlərdən bəziləridir. 28 Mart 1881-ci ildə Çətinə (Podgorica) səfirliyi (Karadağ) baş katibliyinə təyin edilən Gabriyel Əfəndi,  12 Mart 1883-cü ildə bu vəzifədən uzaqlaşdırıldı.

Çətinə səfirliyindəki vəzifəsi, məmurluq həyatı boyunca elçilikdə vəzifə yerinə yetirmə baxımından Noradunkyan Əfəndinin ilk və sonuncu xarici vəzifəsidir. Çətinədəki vəzifəsindən sonra təkrar mərkəzə qayıdan Gabriyel Noradunkyan, həmin  ilin 18 aprelində uzun müddət vəzifə yerinə yetirəcəyi Babıali Hüquq Müşavirliyinə təyin edildi. Bu vəzifəsi əsnasında Osmanlı dövlətinin xarici dövlətlər və şirkətlərlə qarşılaşdığı problemlərin həlli üçün vəzifə götürəcək və bunların müsbət nəticələnməsində əhəmiyyətli rol oynayacaqdı. Bu çərçivədə 1885-ci may ayında Romada toplanan Sağlamlıq Konfransında, 1886-cı il iyul ayında Almaniya ilə imzalanan Ticarət Razılaşması heyyətininin tərkibində iştirak etdi. Bütün bunlardan başqa dəmiryollarının Serbiya ilə birləşməsində, İranla edilən məktub razılaşmasında, Osmanlı-Yunan razılaşmasının hazırlanmasında, Anadolu dəmiryollarının yenidən təşkil edilməsində böyük rol oynamışdır. Həmçinin uzun illər Babıalının Statistik Komissiyası və Şirkəti Xeyiriyyənin idarə heyyəti üzvlüyü ilə Osmanlı Sığorta Şirkətinə də (Société Générale d’Assurances Ottomane) başçılıq etmişdir. Noradunkyan Əfəndinin bu müddət ərzində nəticələndirdiyi ən əhəmiyyətli problem məşhur Hirsch məsələsidir. Bu vəzifəsindəki üstün xidmətlərindən ötəri də ona 1500 Osmanlı lirəsi mükafat verilmişdir.

Gabriyel Noradunkyan Əfəndi sonralar sağlamlıqla bağlı problemlərlə üzləşdi. Xəstəliklərinin müalicəsi üçün Avropaya getmək istəyinə baxmayaraq, bu tələb II Əbdülhəmid tərəfindən uzun müddət rədd edilmiş, müalicəsini Türkiyədə davam etdirilməsi təklif edilmişdir. Dövlətin o dövrlərdə qarşılaşdığı ən əhəmiyyətli problemlərdən birinin erməni məsələsi olduğu düşündükdə, sultanın çalışqan və bacarıqlı olan Gabriyel Əfəndinin Avropaya müalicəyə getməsindən çəkindiyi düşünə bilərik.

 

Rəhim Xoyski

Bölmə : Araşdırma
KÖŞƏ YAZARLARI
TOP 10