Postmodernizm

6 Baxış

c3b6lc3bcmh

Labirint – postmodernizmin obraz-metaforası, “Borxesin fəlsəfi dünyagörüşü” anlayışı sisteminin mərkəzi elementlərindən biridir. Bu, Borxesdə özünəməxsus tərzdə kainatın yaranması modeli kimi təzahür edirdi: dünya “Hər dildəki iyirmi ədəd orfoqrafik işarənin təxəyyülə sığan bütün mümkün kombinasiyasını (kifayət qədər böyük rəqəm olsa da, sonsuz deyil)” fəth etmiş Vavilon kitabxanasının gerçək surətidir. Borxesə görə, bu kitab “qorunan məkan” Labirint və ya şəxsi qaydalarla şərtləndirilən, sərhədli, yüksək səliqəli və nəzarət edilən – arxitektonik Sistemdir. Borxesin kainat-kitabxanası strukturlu, ya da dairəvidir: “Əgər bir əbədi səyyah hansı səmtəsə yola düşsə, onda o, həmin kitabların da əsrlərdən keçərək bu cür səliqəsizliklə təkrarlandığına (təkrarlandıqca səliqəliliyə qovuşduğuna) əmin olar”.

Universumun obrazlı-işarəli modeli kimi borxessayağı Labirint ideyasını qəbul edən Eko (“Qızılgülün adı”), ithaf olunmayan üçün anlaşılmaz və əlçatmaz Labirint abbatlığı kimi kitabxananı aksentləşdirən “ikiqat metafora – metaforanın metaforası”nı özünəməxsus şəkildə qurur. Ekonun monastr kitabxanası biçiminə görə (öz yerindən asılı olaraq) istənilən yerləşmədə simvolik coğrafi adlandırmanın özəlləşdiyi  dünyəvi plandır: mərkəzi personajların birinin qeydindən bilmək olar ki,  “kitabxana, həqiqətən də,  bizim Yer kürəsi obrazında tikilərək təchiz edilib”. Ekoda kitabxananı məhv edən yanğın teoretik və aksiologik polemikalar nəticəsində işarələr mərhələsinin təsəvvürə sığan proseduru kimi borxessayağı Labirintin dağıdılması yox, daha çox postmodernin intellektual inqilabının yekununda dünyaquruculuq paradiqmasındakı dominant simvolların növbələşməsidir. Ekonun fikrincə (“Qızılgülün adı”na qeydlər”), borxessayağı Labirint Kainat olaraq sistemli və strukturludur, oradan çıxış onun öz mövcudluğu ilə sərhədlənib: orada məqsədli istiqamət və dalan yoxdur, permanent seçim vəziyyətləri mövcud deyil, azdırıcılıq daha çoxdur – bu, Labirint yaradıcısının gərəksiz istəklər və möcüzəyə olan passiv asılılığının fatalizmidir. Bəşər tarixində Ekoya rast gələn bu cür Labirintlər mümkün ola biləcək başqa dünyaların insanlardakı fikri konstruksiyaları kimi təzahür edir:

a) Minotavrın alternativsiz labirinti. Burada prinsipcə azmaq mümkün deyil. Bütün yollar – ya Aradnanın ipinin köməyilə, ya da qaçılmaz düyünlərlə – Minotavrla görüşə aparır.

b) Maneralı labirint. Qeyri-müəyyən kəmiyyətdə cəhd və yanlışlıqların nəticəsiylə aydınlaşan çıxışa yetişmək üçün çoxsaylı dalanı olan aldadıcı dəhlizlər.

Yaradıcısının fizioloji, psixoloji və ya mental təşkilatlanlanmasına nüfuz etməklə Labirintin ən vacib sirrinə varmaq olar: Ekonun romanının qəhrəmanları Labirint tapmacasını “daxilindən” yox, “zahirindən” tapmağa müvəffəq olurlar (“Dayandığım yerlə qarşı istiqamətdə məndə gülüş doğuran bir varlıq görürəm, baxmayaraq ki, mənə sıxıntı gətirən onun başsız olmasıdır, lakin sanki o, məsumluq və cinayətkarlıqdan təşkil olunub: sol əlində xəncər, sağ əlində isə mövcudluğun parlaq ürəyi var. Onun quruluşu doğuluş və ölümün vahid nöqtəsində qərar tutur. O insan deyil. O heç Tanrı da deyil. O mən deyiləm, nəsə məndən artıq bir şeydir: onun qarnında labirint var, o, birinci özünü, sonra məni həmin labirintdə itirir, nəhayət, mən özümü o bədheybətə çevrilmiş kimi tapıram”).

Bu tip baxışlar sistemi və dəyişilməz süjet təkliflərində Eko kifayət qədər kateqorik davranır: “Xorxe ilkin şəxsi düşüncələrinə şübhəylə yanaşa bilmədi”. Eko ilə razılaşsaq, Labirint dünyaquruculuğunda ən həqiqi sxem hər bir cığırın digərilə görüşmək imkanı olan “rizoma”dır. Mərkəz yox, mərkəzdənqaçma yox, çıxış yox: bu cür struktur potensial sərhədsizlikdir. Bu labirintdə səyahət daimi seçimlər vəziyyətini özüylə daşıyır, yaradıcısının zahiri xarakteri isə daha əhəmiyyətlidir: bu cür Labirintin dünyası sona qədər inşa edilməyib, hətta, bəlli rasional anlayışların hökmü altına da verilməyib: “Tapmacaların həcmi elə rizomanın həcmidir” (Eko). “Rizoma” və “struktur”un tədqiqi Ekonun baxışında mümkünsüz və düşüncə xaricindədir; onlar antitop anlayışlardır. Rizomanın postmodernistik Labirinti Eko üçün elə Borxesin prototipi olan Xorxe Burkosun dünyayabənzər kitabxanasının ənənəvi və klassik Labirintini əvəz etmək üçün çağırılıb. Rizomanın Labirint ideyasının mənşəyinə Eko orta əsrlərin hermetizm alətləri (dünya bütünlüklə özünün istənilən konkret təzahürlərini əks etdirir) paradiqmasından baxır (“ümumxalq bənzərlik prinsipi”). Bu zaman səbəb tələb edən qanunları imtina ilə birgə “bənzərlik və kosmik simpatiyanı möhkəmləndirən şəbəkə” kimi Universumun dəyərləndirilməsi baş verir. Hermetizm çərçivəsində olan semiotika “hermetik sürüşmə”ni – “renessans hermetizmini fəth edən və universal analogiya və simpatiya prinsiplərinə əsaslanan interpretativ halı”  əhatəli buraxır və şəffaflaşdırır. İntellektual təcrübənin axırıncı mərhələsi sonsuz keçidlər – mahiyyətdən mahiyyətə, bənzərlikdən bənzərliyə, bir əlaqədən başqa əlaqəyə – kimi təzahür edir. Bu işarələrlə də biz dərketmənin köməyilə “nəsə eyni şeyi” fəth edirik. Mövcud versiyalarına baxarkən “hermetik sürüşmə”nin tarixi aspektindən Eko belə qənaətə gəlir ki, kabbala proseduru zamanı sonsuz mahiyyətlər mənbəyinin axtarışında “teosofik kabbala”dan (Tanrı və Yozumçu arasında Mətnə ehtiyac yarananda) öncə “azad linqvistik yaradıcılıq prosesi” və ya “ekstatik kabbala”nin (Mətn və Tanrı arasında Yozumçular üstün mövqedə olanda) əsas götürülməyi məqsədəuyğundur.

Rizomanın Eon peyğəmbərliyinin yetişməsində Eko məlum problemlər silsiləsinin qayğısına qalmır: rizoma Sonsuzdurmu? Xüsusi Mətn, xüsusi İşarələr Aləmi müstəvisində anlaşılan və interpretasiyaya sığan, insanlar dünyasında sərhədsiz və qaydasız fikir və mahiyyətlər iyerarxiyasını aksentləşdirmək mümkündürmü? Mövcudluqla münasibətdə məhdud təzahürləri olan Anlamlaşdırılanın tiran mövqedəki Anlamlanana qarşı üsyanı nə dərəcədə məhsuldardır? İnsan taleləri trayektoriyasının zehni diapazonunun istehsalçısı olan rizomanın Labirintində okkultizm və hermetizmin ekstravaqant mistik təcrübələrini inkar edən Eko belə qənaətə gəlir (“Fukonun rəqqası”, “Bir gün əvvəlki ada”): semiotika oyun formasında mövcuddur ve şübhəsiz, məhdud olmalıdır. Rizomanın hiper-həcminin “çərçivə”si həyat və onun mənasının artikullaşdırılmış sakral mahiyyətçilik sərhədləriylə aydınlaşır: Ekoya görə, məhz “mahiyyətçilik” semiotikası “mahiyyətsiz” rizomatik Labirintin ipucudur (“Oxucunun doğulması Müəllifin ölümü bahasına başa gəlir” – R.Bart). Labirintin fəth edilməsində insan üçün heç bir mümkünsüz vəziyyət ola bilməz, sadəcə, bunun qiymətləndirmə probleminin qaçılmazlığı var.

A.A.Qriçanov “Subyektin ölümü” kitabından tərcümə etdi: Şahmursoy

“Ustad” jurnalının 5-ci sayından

Bölmə : Redaktorun seçimi