Pulun bioloji motivi…

40 Baxış

elcin

Elçin Əlibəyli

 

Pulun bioloji motivi və ya çağdaş kütləvi mədəniyyətə bir baxış

“Keçmiş sovet tərbiyəsini görən insanlar kütləvi mədəniyyətin öz səviyyələrinə uyğun olmadığını düşünürlər. O zaman da kütləvi mədəniyyət yaradıcıları öz işlərini “elitar” adı ilə pərdələyirlər”.

Bu əsərlərin süjetində pul bir sosial motiv kimi qabarır və finalda cinayətin manyaklar, cinayətkar-ruhi xəstələr tərəfindən edildiyi aydınlaşır ki, bu da sosial motivin – pulun ehtirasını bioloji motivlə əvəz edir.

Üçüncü ölkələrdə Amerika həyat tərzi xəyal kimi yayılmaqdadır və əslində bu kütləviləşmənin son mərhələsi kimi yerli mədəniyyətlərin yoxa çıxmasına səbəb ola biləcək bir mənfi tendesiyadır.

Çağdaş Azərbaycan mədəniyyəti sürətlə dünyanın mədəni mühitinə uyğunlaşma və bazar münasibətlərinə uyuşma prosesini yaşamağa başladı. Elitar və kütləvi mədəniyyət formaları indi tamam yeni, Qərbi Avropa və Amerika standartları ilə təcəssüm olunur. Qapalı sovet rejimində onilliklər ərzində dünya mədəni prosesindən ayrıca fəaliyyətdə olan milli-mədəni mühit tez bir zamanda uyğunlaşma yaşadı və dünyanın indiki mərhələyə qədərki yolunu qət eləmədən sıçrama ilə keçdi. Bu səbəbdən bəzi hallarda müasirləşmə meyilləri kor-koranə, xaotik və diletantcasına aparıldığından mədəni prosesdə yanlışıqlar baş qaldırdı. Müqavimət – mədəni immunitetin olmaması sürətlə texnoloji cəhətdən yenilənən və asan ələ düşən prosesin qarşısını ala bilmədi, bir çox hallarda geriyə dönüşü olmayan gerçəklərin mütləqləşməsi baş verdi.

Yaradıcı fəaliyyətdə əmtəəni görmək istəyi öncəki əsrlərdə qazanc mənbəyi kimi təzahür olunurdusa, yeni dönəmdə bu kommersiya vasitəsinə çevrildi. Kütləvi kommunikasiya vasitələrinin güclü inkişafı və bu maraqların birləşməsi nəticə etibarilə kütləvi mədəniyyətin yeni məxəzlərini ortaya qoydu. Öncədən qoyulmuş kommersiya prinsipi və konveyer istehsalı mədəniyyətə şamil olundu. Bu isə heç bir tərzdə digər istehsal sahələrindən seçilmirdi. Getdikcə bu sahənin inkişafı mədəniyyətin şou-biznes anlayışı ilə əvəzlənməsinə səbəb oldu. Bu cür inkişaf onun ətrafında ciddi maliyyənin dolanmasını zəruri etdi. Artıq XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq şou-biznes qurumlarının banklarla, digər maliyyə qurumları ilə bağlılıqları yarandı ki, hazırda onların kapitalı milyardlarla ölçülür. Məhz bu maliyyə qurumlarının ilkin kapital qoyuluşu ilə kütləvi mədəniyyət nümunələri yaranıb bazara çıxarılır. Onların maliyyəsi ilə Hollivudda filmlər, seriallar yaranır, musiqi ulduzları yetişdirilir, moda biznesi dünya bazarına çıxır və s.  Yaranan bu mədəniyyət bilavasitə kütləvi tamaşaçı üçün nəzərdə tutulmuşdur. Çünki bu mədəniyyəti qəbul edən auditoriya, böyük zallar, milyonlarla ekran seyirçiləridir.

XX əsrdən başlayaraq kino filmlərində, teatr tamaşalarında bir kateqoriya –«kassa üçün» kateqoriyası formalaşdı.  Artıq yaranan ekran və səhnə nümunələri kassaya gətirəcək gəlirlə ölçülürdü. Kapital qoyuluşu da kassadan mümkün qədər çox pul yığmaq məqsədi güdürdü ki, bu da bazar münasibətinin normal qanunauyğunluğu idi. Nəticədə bu gün artıq kino filmlərin reytinqi kassadan gələn gəlirlə, televiziya verilişlərinin reytinqi onda yerləşdirilən reklamların sayı ilə müəyyənləşir. Yəni nə qədər qazanc gətirməsi vacib amil kimi çıxış edir. Bu da təbiidir, çünki hər yaranan əsər mədəniyyət abidəsi kimi deyil, qazanc gətirən əmtəə kimi dəyərləndirilir.

Hazırda Azərbaycanda kino sənayesi təşəkkül tapmadığından ölkəmizdə kino sənət təcrübəsində yalnız kommersiya prinsipləri ilə izah etmək olur. Çünki, ciddi kino sənayesi üçün kifayət qədər bazar və maliyyə tapmaq çətindir. Amma televiziyanın inkişafı axarında kassaya hesablanmış verilişlərin təcrübəsi ilə fikrimizi izah edə bilərik. Bu gün teleməkanda reytinq cədvəlində lider olan verilişlərə nəzər yetirək. Qazanc götürmək üçün qoyulan yatırım hesabına (həm maddi, həm intellektual) öncüllük qazanan bu verilişlərin uğurunu Azərbaycan sivil bazar münasibətlərinin tam formalaşmaması ilə izah etmək olar. Buradan belə bir qənaətə gəlirik ki, kütləvi mədəniyyətin kommersiyalaşması tamam yeni, bazar münasibətləri qanunlarına tabe bir mədəniyyət normasının yaranmasına xidmət etdi, kütləvi mədəniyyət terminoloji qaydada şou-bizneslə əvəzləndi.

Kütləvi mədəniyyətin sosioloji tərəfdən cəmiyyətin biçimlənməsində başlıca rol oynaması artıq danılmaz gerçəklikdir. Bir çox sosioloqlar və kulturoloqlar kütləvi mədəniyyətin yeni ictimai təbəqəni biçimləşdirdiyini söyləyirlər. “Orta təbəqə” adlanan bu təbəqə hazırda dünyada sənayeləşmiş həyatın əsas dayağını təşkil edir. Fransız filosofu və sosioloqu E.Morenin «Zamanın ruhu» kitabında bu təbəqənin formalaşması və mədəniyyət sahəsində tutduğu yer öz geniş izahını tapıb. Azərbaycan bazar iqtisadiyyatı kursunu seçdiyindən burada da “orta təbəqənin” formalaşması prosesi izlənilir. Artıq təqribən eyni dərəcədə qazanan insanların maraqları da eyniləşir. Onlar tele, radio, qəzet reklamında təbliğ olunan, büdcələrinə uyğun malların istehlakçısı, televizorda əyləncəli proqramların, serialların seyirçisi, kütləvi mədəniyyətin diktə etdiyi yaşam tərzinin, zövqün daşıyıcılarıdır. Bir çox hallarda keçmiş sovet tərbiyəsini gördüyündən bu insanlar kütləvi mədəniyyətin öz səviyyələrinə uyğun olmadığını düşünürlər. O zaman, kütləvi mədəniyyət yaradıcıları öz işlərini “elitar” adı ilə pərdələyirlər. Bu isə “elitar” sözünün dəyərini azaltmaqla bərabər, ona qarşı inamsızlıq yaradır və onu kütləviləşdirir. Belə nəticəyə gəlmək olar ki, Azərbaycan mədəni həyatında kütləvi mədəniyyət formasını yad və səviyyəsiz ünsür sayma meyilləri var və bu meyillərin qarşısını almaq üçün ona yanlış ad verirlər.

Kütləvi mədəniyyətin cəmiyyətdə onyadığı rolu dəyərləndirdikdə onun insan şüuruna təsiri və formalaşmasındakı roluna da nəzər yetirmək lazımdır. Kütləvi mədəniyyət insan şüurunu mifləşdirir, cəmiyyətdə və təbiətdə baş verən prosesləri mistikləşdirir. Son dönəmdə kütləvi mədəniyyətin doğurduğu miflər və həmçinin baş verən təbii qanunauyğunluqlarda nəsə fövqəlqüvvə axtarışı bilavasitə sənaye adamının stresini aradan qaldırmaq, onu gərginlikdən xilas etmək məqsədi daşıyır. Bütün bunlar nəticə etibarilə insanların asanlıqla kütləvi mədəniyyətin təsirinə düşməsinə gətirib çıxarır. Burada emosiyaların və şüuraltı duyğuların istismarı təzahür olunur. Təsirin nəticəsində insanda tənhalıq, müqəssirlik, düşmənçilik, qorxu, özünüqoruma hisləri yaranır və onun psixologiyasında başlıca yer tutur, həyat tərzinin əsas hərəkətverici qüvvəsi olur.

Çağdaş kütləvi mədəniyyətin ideya kökənində pozivitizm durur. Əslində, ifrat emprizim olan pozivitizm nəzəri bilikləri inkar edir. Pozivitis estetika incəsənətin mənbəyini insan psixikasının təbii ehtiyacalarında axtarması və sosial mühiti bədii yaradıcılığın yalnızca kənar şərti kimi dəyərləndirməsi ilə seçilir. Pozitivitstlər incəsənətin elmi təsəvvürlərin estetik idealla dəyərləndirilmədən illüstrasiya etdiyini hesab edirdilər. Pozivitizm incəsənətdə naturalizmin yaranmasına səbəb oldu. Əsasını Kontun, Spenserin, Lyukun. Bernarın, Leturnonun fəlsəfi fikirlərindən götürən naturalizm yarandığı andan romantizmin və klassizmin əleyhinə çıxdı. Pozitivizmdə biologizm qanunlarının praktik həlli çağdaş detektiv və qorxu filmlərində özünü qabarıq göstərir. Bu əsərlərin süjetində pul bir sosial motiv kimi qabarır və finalda cinayətin manyaklar, cinayətkar-ruhi xəstələr tərəfindən edildiyi aydınlaşır ki, bu da sosial motivin – pulun ehtirasını bioloji motivlə əvəz edir. Burada sosiologiyanın biologiyadan asılılığı qabarır. Bu asılılıq kütləvi mədəniyyətin bir çox sahələri üçün əsas meyarı təşkil edir.

İngilis pozivitisti H.Spenserin cəmiyyətin inkişafında güclülərin yaşamaq uğrunda mübarizədə qalib gəlməsinin vacibliyi fikri – yəni sosial Darvinizmin şovinizm və irqçiliyin yaranmasına zəmin olduğunu deməsi ilə mədəniyyətlərin çatışması, çeşidli mədəniyyətlərin barışmazlığı, dinin, irqin düşmənçiliyi fikrinin meydana çıxmasına işarə idi. Pozivitist sosial Darvinizm həmçinin “optimizm inancını” meydana gətirdi. Bu reallıqdan uzaq, uydurulmuş həyatın bədii təbliğinə meydan verdi. Haqqında danışdığımız konsepsiya “Amerika arzusu” konsepsiyasının yaranmasına səbəb oldu. Lokal mədəniyyət anlayışının tədricən aradan qalxması ənənənin şaquli ölçü sistemindən üfüqi ölçü sisteminə keçməsi, yəni daha geniş anlam alaraq sivilizasiya statusu əldə etməsi, komformizm cəmiyyətin başlıca hərəkətverici ideyasına çevrilməklə bunun yaşam tərzinin əsas formatı olması kütləvi cəmiyyətin yaranmasına da təkan verdi.

Avropa 90-cı illərin əvvəlində bu tendensiyanı duyub “Coca-cola” mədəniyyətinin yayılmasına qarşı çıxmağa başladı və özünün alternativ mədəniyyət konsepsiyasını “Avropa evi” siyasi fikri ilə birləşdirərək ortaya qoydu. Yəni mədəniyyət immuniteti modelini yaratdılar. Bu gün ölkəmizdə geniş təbliğ olunan multikulturalizm də məhz mədəniyyət immunitetini yaratmağa yönəlir. Etiraf etməliyik ki, müstəqillikdən sonrakı dönəmdə Azərbaycan üçün də yeni dəyərlər sistemi yaranmağa başladı. Müqayisəli şəkildə təhlilə cəhd etsək, bu dövrdə azərbaycanlılar üçün şadlıq evləri ailəliyi, “Mak Donalds” müasirliyi, “Coca-Cola” amerikansayaqlığı ifadə edirdisə, sonrakı dönəm iqtisadi inkişaf dünyada artıq mövcud olan brendlərin də burada kütləviləşməyinə şərait yaratdı. Bu brendlər də öz növbələrində yeni modellər yaratdılar.

Üçüncü ölkələrdə Amerika həyat tərzi xəyal kimi yayılmaqdadır və əslində bu kütləviləşmənin son mərhələsi kimi yerli mədəniyyətlərin yoxa çıxmasına səbəb ola biləcək bir mənfi tendensiyadır. ABŞ-ın dövlət siyasəti bu işdə maraqlıdır və ambisiyalarına uyğundur, hər zaman bu təsirdə qalan insanlarda Amerikaya qarşı məhəbbət yaranır ki, bu da onun gələcəkdə atacağı istənilən addımın xoşbəxtlik naminə edildiyini düşünməyə gətirib çıxarır və nəticədə o dünya ictimaiyyəti tərəfindən lazım olan anlarda dəstək qazanır.

Sənayeləşmiş insanın aldığı külli miqdarda informasiya axınında mürəkkəb sənətdən zövq alması qeyri-real göründüyündən o yalnız sadəsini və özünə yaxınını axtarır. Bu da ondan irəli gəlir ki, çağdaş insan üçün mədəniyyət yalnız əyləncədir və heç bir halda onu yaşamağa öyrətməməlidir. Smartfon nəsli bu istəyinə asanlıqla və  ağlasığmaz rəngarəngliklə çatdı.

Kiç də həmçinin kütləvi mədəniyyətin bir forması kimi təşəkkül tapıb. Kütləvi mədəniyyətin ən aşağı səviyyəli forması olan kiç zövqsüzlüyün, psevdosənətin nümunəsi kimi, bədii-estetik dəyərdən məhrum, bayağı, yalnız zahiri effektliyi ilə seçilir. Özünü bütün incəsənət növlərində əks etdirən kiç aqressiv ekspansionizmi ilə yadda qalır. Kütləvi informasiya vasitələrinin inkişafı və audiovizaul sənətin geniş yayılması Amerika və Qərb studiyalarında dövriyəyə buraxılan bu cür zövqsüz məhsulların digər xalqların, xüsusən də inkişaf etməkdə olan dövlətlərin əhalisinə mənfi təsir edir, onların mənəvi-mədəni dəyərlərinin aradan qaldırılmasına gətirib çıxarır. Kiç bir ziyanlı element kimi incəsənətdə, bütövlükdə həyatda estetik dəyərlərin sərhəddini silir və kütləvi zövqsüzlüyü etalona, meyara çevirir. Praqmatizmdən ruhlanan kiç insanın incəsənətə münasibətini nəsnələrin psevdomənəvi istehlakı ilə məhdudlaşdırır.

Bütün bu mədəni proses təbii ki, ölkəmizdə də yaşanmaqdadır. Məhdudiyyət və qadağanların ləğvi kiçin sürətlə artmasına və hakim statusa yiyələnməsinə səbəb oldu. Hər halda bunun bariz nümunəsi televizyalardan görünür.

Azərbaycan mədəni həyatında yerini almaqda olan və böyük tirajla idxal olunan kütləvi mədəniyyət növlərindən biri də trillerdir. İngilis dilində həyəcan, əsmə mənasını verən bu söz detektiv-macəra janrının növləri-qatillər, quldurlar, detektivlər barədə roman, film, pyeslərdə təcəssüm olunur. Triller estetikasının əsasında baş verəcək hadisə, cinayətə tamaşaçını hazırlamaq, onu həyəcanda saxlamaq, gərginlik və əsəbi ab-hava yaratmaqla təsir etmək durur. Artıq bir neçə onillikdir ki istər triller, istərsə də ona yaxın vahimə filmləri istehlaka çox sayda buraxılır. Hollivud studiyaları hər çeşidli trillerlərlə tamaşaçını maraqlandırmaq və qazanc əldə etməklə məşğuldurlar. Hər zaman tükürpədici tematikaya meyilli tamaşaçının marağından istifadə edən bu studiyalar, əslində insanların psixikasına təsir edərək, kütləvi psixoz və vahimə hissini aşılayırlar. Təəssüflə deməliyk ki, yerli telekanallarımız bu tip filmlərə və ya yeni çəkilən yerli seriallarda silahlı münaqişələrə geniş yer verməklə əhalidə kütləvi psixozun  yaranması işində iştirak edirlər. Seyrçi kinoteatr və konsert zalında müəyyən emosional duruma düşdükdən sonra evə qayıdır, özünə gəlir, emosional yükünü bir qədər boşalda bilir. Ancaq televizor evdədir və o, seyrçini öz təsirinə salır. Əgər bu seyr təklikdə baş verirsə, onda uzun müddət aldığı emosional təsir insanı tərk etmir, psixikasını zədələyir. Çağdaş internet tv estetikası daha intimdir, yəni bir nəfərin baxışı üçün nəzərdə tutulub. Kompüter və ya planşet qarşısında əyləşən insan təklikdə daha emosional təsirə məruz qalır, aləmə daxil olur və özünü onun bir hissəsi kimi hiss edir. Bu mənada İnternet tv və onlayn kinoteatrlar daha güclü vasitə sayıla bilər. Kinoteatrda film bitir, adi həyat davam edir, televizorda yeni ab-havada veriliş başlayır və təsirin dumanını seyrəldir. İnternet üzərindən isə fasiləsiz baxmaq seçimi seyrçinin əlindədir. O davamlı olaraq bir neçə seriyaya və ya mövzuya uyğun digər videoları izləyə bilər (məlumatları oxuya bilər). Hətta çox məşhur “youtube” sosial şəbəkəsində “məsləhət” bölümü də var ki, bu da davamlı asılılığı artırır. Bu tip təsir daha çox uşaq və yeniyetmələrdə özünü büruzə verir.

İdeallarını itirən, şüurun gücünə güvənməyən, əzilmiş, öz yaratdığı texnika ilə simasını itirən bədbəxt və çağdaş insan özünə mənəvi dayaq axtarır, oxşarlarını tapmaqla onlarla bərabər olmaq istəyir. Mənəvi məsuliyyətdən uzaq olmaq üçün mistika axtarışına çıxır. Anlayır ki, baş verənlərin adi izahı yoxdur və nicat yalnız mistik aləmdədir. TV və internet bu mistikanı, yeni inancları ustalıqla təqdim edir. Seyrçi o qədər emosiyaya öyrəşib ki, artıq tarixi filmlər də məhəbbət intriqası, saray çəkişmələri, macəralar yolu ilə təqdim olunur. Eskerizm – həqiqətdən qaçış auditoriyanın gerçəyi unutmaq istəyi ilə bağlıdır və elektron KİV gerçəkdən qaçmaq istəyən müasir insan üçün yaxşı nəqliyyat vasitəsi oldu. Uydurulmuş aləmə salmaq yolu ilə irreal, mifik aləmdə seyrçinin mutluluğunu təmin edə bildi. Kompüter oyunlarında hər kəs öz dünyasını özü qurub idarə etmək imkanı qazandı. Audiovizual nümunələr illüziyalar yaradır və bu illüziya həmişə “heppy end”lə bitməlidir. Əks halda, seyrçi özünü aldadılmış sanacaq. Xoşbəxt sonluğu olmayan serial ümidləri puç edərək depressiv situasiya yaradır. İnsanın açar deşiyindən qonşunu güdmək kimi gizli istəyi seriallar vasitəsi ilə gerçəkləşir. Məişət məntiqinin çatdırılmasında seyrçinin tam diqqətini cəlb etmək serial qarşısında əsas vəzifə kimi durur. Məhz diqqəti cəlb etmək yolu ona seyrçini öz təsiri altına salmaq imkanı verir. Süjetin sadəliyi, hadisənin məişətçiliyi seyrçini cəlb edir, onu ekrana bağlayır. Bu əyləncənin kökündə anti-inlellektualizm durur. Serial düşünməyə imkan verməyərək, intellektə şübhə ilə yanaşaraq ondan ehtiyatlı olmağı təlqin edir.

Müxtəlif süjetli və ya masaüstü əyləncəyə hesablanmış oyunlar istifadəçini real aləmdən ayırır. Əvvəllər bu tip əyləncələrə müəyyən vaxt ayırılırdısa indi smartfon və kompüterlər günün böyük hissəsini bu əyləncəyə həsr etməyə imkan yaradır. Bunun təsiri ilə sosial cəhətdən passiv, öz qənaəti olmayan, kütləvi fikrin kor-koranə daşıyıcısı olan insan tipi formalaşır ki, onun üçün ən başlıca dəyər puldur. Yalnız maddi təminat onun bu uydurulmuş əyləncəli aləmində qoruyub saxlaya bilər. Hətta insanlar arasında münasibətlər sistemində də son bir neçə ildə sosial şəbəkələr hesabına olduqca fərqli və soyuq mühit yaranıb. Yəni insanın dehumanisləşməsi prosesi sürətlənib. Pulun bioloji motivi insanın sosial mahiyyətini tamamilə geridə qoyub. Bu əyləncənin davamlılığını və daha da komfortlu olmasını arzulayan yeni insan həmçinin məişəti asanlaşdırmaq üçün bank krediti girdabına daxil olub. Əvvəl yemək və tamaşa ilə mütilik yaratmaq olurdusa indi oyun və tamaşa fasiləsizləşib. Yeməyi asanlaşdırmaq üçün “fast food” meydana gəlib və heç bir digər hiss, yaxud dad bu insan tipini monitorun qarşısından ayırmaması mexanizmi işə düşüb.

Elitar mədəniyyət isə ya tirajlanaraq kütləvi mədəniyyətin silahına çevrilib, ya da sıxılaraq bir küncdə özünün son illərini yaşayır. Kütləvi diktənin silahı daha güclü və təsirlidir. Artıq zövq və mədəniyyət vərdişləri varisliklə deyil, smartfon güncəlləşməsi ilə biçimlənir. Bu submədəniyyətin öz dəyərləri və idealları var. Onlar artıq bütləşib və bu nəsil üçün toxunulmaz olub. Mənəvi dəyərlər və elitar mədəniyyət (aralarında olan bütün ziddiyyətlərə baxmayaraq) öz yuxarı kürsülərindən düşürülüb çağdaş silahlardan istifadə etməklə təbliğ olunmasa tezliklə tarixə gömüləcək və ən yaxşı halda hansısa kompüter oynunda adı çəkiləcək, yaxud süjetində iştirak edəcək.

 

“Ustad” jurnalının 4-cü sayından

Bölmə : Nəsr