Rza Fazil vəfat edib

20 Baxış

26 noyabr 2016-cı ildə Krımdan çox kədərli bir xəbər yayıldı: Krım-Tatar Birliyinin sədri, Krım Türklərinin məşhur ziyalılarından, ağsaqqallaraından biri Rza Fazil vəfat etmişdir.

ddd

 

Dün – 26 Kasım 2016 – Kırım’dan acı bir haber geldi: Kırım-Tatar Yazarlar Birliği Başkanı, Kırım Türklerinin ünlü aydınlarından, aksakallarından biri olan Rıza Fazıl vefat etmiş… Kırım’daki dostlarla – Doç. Dr. Alima Ya(h)yayeva, Doç. Dr. Akhdem Celilov, Doç. Dr. Lenyara Selimova, Ali Hamzin ile irtibata geçip onlara başsağlığı verdik.

Ali Hamzin bugün öğlen şöyle bir mesaj gönderdi: Urmetlı Nazım bey. Merhum Rıza aga Fazıl cenazesi yarın (28.11.16) olacak. Сайгъылы FB джемааты, эр кеске хабер этинъиз! Къырымтатар языджылары бирлигининъ реиси, сайгъылы Риза агъа Фазылнынъ дженазеси – базарэртеси, ноябрь 28 куню, саат 13.30. къалдырылaджaк. Адрес: Акъмесджит шеэрининъ, Богъурча (Каменка) къасабасы, Алиме Абденнанова сокъагъы, 52 эв.

Oysa Rusça internet saytlarında Rıza Fazıl’ın vefat ettiğini fakat bu vefatı kayda geçirmek için bu işlerden sorumlu polis görevlisinin bulunmadığını bildirmektedir…

88 yaşında hayata veda eden Rıza Fazıl (Çelebi Emir Hüseyin soyundan gelen Seyit Fazıl oğlu Hacı Muhammed – Rıza Fazıl), 30 Mayıs 1928 tarihinde Karasubazar’ın Barın köyünde dünyaya gelmiştir. Babası – Çelebi Emir Hüseyin oğlu Seyit Fazıl Bey, annesi Karasuvbazar Şeyhi Emir İlyas soyundan gelen Esma Şerfe Hanım’dır.

18 Mayıs 1944’e kadar burada yaşayan Rıza Fazıl, iki kardeşi, annesi ve bir grup Kırımlı Türk ile birlikte Rusya’nın Kostroma vilayetinin Makarev ilçesindeki ormanlara sürülmüş, kaybolan bir kızkardeşini yalnız 14 yıl sonra Kırgızistan’da bulmuştur. Rıza’nın din hocası olan babası tutuklanmıştı ve 1952’ye kadar hapiste kalmıştı.

Rıza Fazıl 1949’da gece okuluna girmiş, ortaokulu Kostroma’da tamamlamıştır. 1955’te Kostroma Ticaret Yüksekokulu’ndan, 1959’da da Semarkant Ticaret Enstitüsü Ekonomi bölümünden mezun olmuştur. Öğrencilik yıllarından beri aktif bir Kırım sevdalısı olan Rıza Fazıl, Kaytarma adlı bir müzik topluluğunun oluşmasında yer almış, Bilal Mambet ile birlikte gizli örgüt kurmuştur. Üniversitede tanıştığı Elmira Hanımla evlenen Rıza Fazıl’ın Yaşar adlı bir oğlu ile Aydan adlı bir kızı olmuştur.

1965-1980 yılları arasında Taşkent’te Kırım-Tatar Türkçesiyle yayımlanan Lenin Bayrağı gazetesinde önce çevirmenlik yapmış, ardından şube müdürü olmuştur. 1975 yılından beri SSCB Yazarlar Birliği üyesi olan Rıza Fazıl 1980-1994 yılları arasında ise Yıldız dergisinin şiir şubesinin sorumlu sekreterliğini yapmıştır. Rıza Fazıl, Taşkent edebi muhitinde Eşref Şemi-zade, Şamil Alyadin, Enver Selamet, İlyas Bahşiş, Sabire Recebova, Sakine Nalbandova, Fevzi Aliyev vd. Kırımlı aydınlarla omuz omuza bulunmuş, bu edipler Kırım-Tatar muhacir edebiyatını ayakta tutmuşlardır.

İlk şiirlerini Lenin Bayrağı gazetesinde yayımlayan ve yirmiden fazla kitabı olan Rıza Fazıl, 1970 yılında ilk şiir kitabı Navruz’i yayımlamıştır. Araştırmacı kişiliğiyle de tanınan R. Fazıl, ilk kitabının ardından, yıllardan beri derlediği Kırım-Tatar atasözleri ve deyimlerini bir araya getirmiş, Kayda Birlik – Anda Tirilik (Nerede Birlik – Orada Dirilik) (1971), Maniler ve Çıñlar (1976) kitaplarını bastırmıştır. Rıza Fazıl’ın, öykü ve denemelerden oluşan Analar Yaş Ekende (Analar Genç İken) (1977), Sadıklık (1979) kitapları ışık yüzü görmüştür. İkinci Dünya Savaşı’nın ünlü kahramanı, iki kez SSCB Kahramanı olan pilot Amethan Sultan hakkındaki belgesel niteliğindeki Amethannın Yıldızı kitabı (1982), Rıza Fazıl kaleminin ürünüdür. Tuvgan Edebiyat kitabının, Aşık Ömer’in şiirlerinden oluşan iki ciltlik Saylama Eserler’in hazırlanmasında Rıza Fazıl’ın büyük emeği olmuştur. Merhum Safter Nagayev (01.01.1941 – 01.07.2009) ile birlikte hazırladığı Kırımtatar Edebiyatı Tarihına Bir Nazar kitabı ise ilk çağlardan günümüze kadarki Kırım-Tatar edebiyatını ele alan kapsamlı bir eserdir.

1975’ten beri Kırımtatar Yazarlar Birliği başkanlığı da yapan Rıza Fazıl, Abdulvait Sahtar ile birlikte Buyurunuz Duaga! Kitabını hazırlamış ve Kuran-ı Kerim’i Kırım Tatar Türkçesine kazandırmıştır.

1991’de Yıldız dergisi heyeti ile birlikte vatan Kırım’a dönen Rıza Fazıl, 2001’de Safter Nagayev ile birlikte Kırım-Tatar Edebiyatı Tarihi kitabını yayımlamıştır. İlahiyler, 101 Dua, Anayurt, Irmaklar, Tatarlığım, Qırımtatar Şiiiriyeti Antologiyası (Safter Nagayevle birlikte) de Rıza Fazıl Agay’nın bazı kitaplarındandır.

Değerli Gülnara Useinova’nın yazısından da yararlanarak naklettiğimiz yukardaki bilgilerden sonra Rıza Fazıl’ın 2001 yılında sunduğu önemli bir sempozyum bildirisinden söz etmek istiyorum.

Gaspıralı İsmail Bey’in 150. doğum yılı dolayısıyla 2001 yılında bir dizi etkinlikler düzenlenmişti. Onlardan biri de 20-21 Ekim 2001’de Türk Ocakları Genel Merkezi ve Türk Ocakları İstanbul Şubesi’nin İstanbul’da düzenlediği Yüz Yılda Gaspıralı’nın İdealleri Uluslar Arası Kongresi idi. Bu kongrede KKTC Kurucu Cumhurbaşkanı rahmetli Rauf Denktaş da güzel, geniş ve tarihi bir konuşma yapmıştı. Rahmetli Rıza Fazıl bu kongrenin ikinci oturumunda (Oturum Başkanı Prof. Dr. Abdülkadir Donuk idi. Bu oturumda Prof. Dr. Nadir Devlet, Prof. Dr. Yavuz Akpınar ve rahmetli Rıza Fazıl konuşmacı olarak bulunuyordu) “Gaspıralı Hakkında Yeni Araştırmalar” başlıklı güzel bir bildiri sunmuştu. Bildirinin tam metni için bkz: Yüz Yılda Gaspıralı’nın İdealleri Uluslararası Kongresi (Aynı adlı kongre bildiri kitabı, s. 94-100, Türk Yurdu Yayınları, Yay. haz. Cezmi Bayram, İsmail Türkoğlu, Filiz Baloğlu, İstanbul, 2001); (ISBN: 975-7841-56-0)

Rahmetli Rıza Fazıl 2001 yılı için yeni olan bu bilgileri vermişti (konuşma metninden özetle):

  1. Sovyet baskısının en sert yıllarında Kırımlı Seyitgazi Gafarov (d. Kerç, Saraymen köyü, 1909 – ö. 1987), Sankt-Petersburg’da yaşayan Kırım Türkü İbrahim Ramazanov’un yönlendirmesiyle 1967’den itibaren yirmi yıl boyunca gece gündüz demeden Leningrad’daki Saltıkov-Şedrin Kütüphanesi’nde bulunan Tercüman gazetesinin arşivini incelemiş, İsmail Bey Gasprinski: Hayatı ve Faaliyetleri adlı 600 sayfalık bir monografi yazmıştır;
  2. İsmail Bey, kendi soyadını “Gasprinski” olarak kullandığı için biz de aynı şekilde kullanmayı doğru buluyoruz;
  3. Seyitgazi Gafarov buradaki kolleksiyonla yetinmemiş, daha sonra Semerkand, Kazan, Ufa, Orenburg, Taşkent’te çıkarılan (eski yazılı) gazeteleri de inceleyerek Tercüman’ın geniş bir bibliografyasını hazırlamıştır;
  4. Rıza Fazıl’ın belirttiğine göre Seyitgazi Gafarov’un bu çalışması, Kırımlı Cafer Seydahmet Kırımer’in eserinden sonra Kırım Tatarlarının Gaspıralı ve Tercüman gazetesi üzerine yaptıkları en önemli çalışmadır;
  5. S. Gafarov İleri, Yeni Çolpan, Okuv İşleri dergilerine, Yeni Dünya, Yeni Hayat, Yaş Kuvvet gazetelerine yirmiden fazla makale ve şiir yazmıştır;
  6. Rıza Fazıl’ı, Seyidgazi Gafarov üzerine bu çalışmayı yapmaya yönlendiren kişi ise Seyidgazi’nin merhum kardeşi Yusuf’un eşi Revide Hanım olmuştur. S. Gafarov, ölmeden (1987’den) önce yaptığı çalışmaları yengesi Revide Hanıma teslim etmiştir;
  7. Rıza Fazıl Agay, Seyitgazi Gafarov’un bu çalışmasının içeriğinden, ayrı ayrı bölümlerinden söz etmektedir. Bu bölümler, Gaspıralı’nın, artık bildiğimiz, okuduğumuz eserlerinden hareketle hazırlanmıştır;
  8. Rıza Fazıl’ın belirttiğine göre Seyitgazi Gafarov bu eserini Rusça yazmış olmasına rağmen eser çok değerlidir;
  9. S. Gafarov’un eseri özetlenerek Yıldız dergisinin 1989, 1990, 1991 yılı sayılarında yayımlanmıştır (Hakan Kırımlı da National Movements & National Identity Among the Crimean Tatars (1905 – 1916), E. J. BRILL, Leiden – New York – Köln, 1996 künyeli çalışmasında bu dergideki sayılardan kısaca söz etmektedir. – N. M.);
  10. Rıza Fazıl, burada çok değerli bir bilgi de veriyor ve Yıldız dergisinde yayımlanan S. Gafarov yazılarını bir kitap şeklinde de hazırladıklarını fakat bastırmak için kaynak bulamadıklarından söz ediyor…;
  11. Rıza Fazıl Gaspıralı ve Tercüman üzerine yazılmış eserlerden – Cafer Seydahmet’in 1934 tarihli İsmail Bey Gaspıralı kitabından, Lazzerini’nin doktora tezinden söz ettikten sonra 1991 yılında Gaspıralı’nın 140. doğum yılı dolayısıyla Akmescit’te 65 sayfalık bir kitapçık hazırlandığını (hazırlayanlar Y(unus) Kandımov, Ş(akir) Selimov, A. Emirov) söylüyor;
  12. 1993’te Kazan’da, Gasprinski’nin Rossiya i Vostok [Rusya ve Doğu] isimli 135 sayfalık bir kitabı çıktığını söylüyor;
  13. Rıza Fazıl, Gaspıralı üzerine önemli çalışmaları olan ve kendisiyle aynı oturumda bulunan Prof. Dr. Nadir Devlet’in de Seyitgazi Gafarov’un çalışmalarından habersiz olduğunu söylüyor;
  14. Rıza Fazıl, L(ev) Klimoviç’in Zvezda Vostoka dergisinde Gaspıralı hakkındaki makalesinden de kısaca söz ediyor;
  15. R. Fazıl, Gaspıralı ve Tercüman üzerine önemli çalışmalar yapan Viktor Gankeviç’in de Akmescit’te Rus dilinde çıkan Maarif Hizmetinde adlı kitabından söz etti. (Biz, 30 Nisan 2014’te 45 yaşında vefat eden V. Gankeviç’in bir makalesini çevirip yayımlamıştık: bkz. Viktor Yuryeviç Gankeviç, “Kırım-Tatar Basın Tarihi Üzerine Yeni Malzemeler”, Rusçadan çeviren Nazım Muradov, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay., Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Cilt: XIII, Sayı 1, ss. 91-101, İzmir, 2007);
  16. Rıza Fazıl, ünlü Macar oryantalisti Vambery’nin Gaspıralı hakkındaki sözlerini hatırlatıyor: “Böyle kahramandan her millet, her memleket gururlanır.” Rıza Fazıl şunları ekliyor: “Lakin halkının da kahramanına layık olması gerekir. Halkın onu unutmaması, onun adını, icadını, bütün gayelerini göz bebeği gibi korumayı, onu yaşatmayı kendisine bir borç bilmeli, yaşlı nesillerin ise ondan ibret alıp onun söylediklerini yeni nesle aktarması gerekmektedir.”;
  17. Türk dünyasının ünlü aksakalı Rıza Fazıl, vasiyet edercesine şöyle diyor: “… Bizler – Kırım Tatarları, şimdi Gaspirinski’nin bundan yüz yıl evvel söylediklerini, anlattıklarını ondan daha çok, daha mürekkep şartlarda tekrarlayıp yeni baştan yapmak mecburiyetindeyiz.”;
  18. Rıza Fazıl, Kırım Türklerinin ünlü aydınlarından biri olan Osman Akçokraklı’nın Gaspıralı’nın vefatı üzerine yazdığı “Milli Hazinemiz” (Tercüman, Sayı 202, 1915, [11 sentyabr]; Bkz. Osman Akçokraklı, “Milliy xazinemiz”, Eserler Toplamı, Akmescit, Tavriy Neşriyatı Kırımtatar Edebiyatı Bölügi, 2006, s. 77-78; Tertip etken ve neşirge azırlagan: Prof. İsmail Asanoglu Kerim) makalesinden örnekler okuyor;
  19. Seyitgazi Gafarov’un fedakârlıklarından söz eden Rıza Fazıl, konuşmasını ünlü gazeteci, düşünce adamı Hasan Sabri Ayvazov’un, Gaspıralı İsmail bey’in vefatından sonra onun hakkında söylediği şu sözlerle bitiriyor:

Söndü demekle söner mi nur-ı ilâhi?!

Kabil-i itfa mıdır hiç çırağ-ı ilâhi?!

20. Biz de Rıza Fazıl’ın bu konuşmasını dinledikten, bildirisini okuduktan, dünyadaki en iyi Gaspıralı uzmanlarından olan Prof. Dr. Yavuz Akpınar hocamızla çalıştığımız yıllarda ondan öğrendiklerimizden hareketle Tercüman gazetesi ve Gaspıralı İsmail Bey üzerine kaleme aldığımız çalışmalardan birini, küçücük bir vefa örneği olması dileği ile şu ithaf yazısıyla başlatmıştık: Gaspıralı İsmail Bey mirasının yorulmaz araştırıcıları olan ünlü Kırım-Tatar aydınları Seyitgazi Gafarov ve Safter Nagayev’in aziz hatıralarına…(bkz. Nazım Muradov: “Osmanlı, Rusya, İngiltere, Fransa, Almanya Devletleri Açısından “Ermeni Meselesi” ve Tercüman Gazetesi. 1883-1900”, Ankara Üniversitesi Dil, Tarih ve Coğrafya Fakültesi MTAD (Modern Türklük Araştırmaları Dergisi / Journal of Modern Turkish Studies) 2014, Cilt 11, Sayı 4, ss. 331-364; DOI: 10.1501/MTAD.11.2014.4.58 E-yayın Tarihi: 19 Mayıs 2015)

Türk Dünyası edebiyatlarının köşe taşlarından biri olan Kırım-tatar edebiyatı klasiki Rıza Fazıl’a Allahtan rahmet diliyor, sevenlerine başsağlığı veriyoruz…

Fazil.R

Rıza Fazıl 

 

Öz Halqıma

Men Qırımda dogganımçün (h)ür yürekten quvanam,

Bu qarışıq zamanlarda türlü yerler dolanam.

Çoq yerlerni dolansam da, bugün saña asretim,

(H)Er vaqıtta Vatan içün olsun menim hızmetim.

 

Qırım Geray zamanında şanlı Qırım nam bergen,

Şu acayip topragında çoq batırlar östürgen,

Yalta, Kezlev, Bağçasaray, Aqmescitday şeeriñ

On adamga qarşı turar, sende ösken bir eriñ.

 

İsmail Bey Gasprinskiy sende ösip, yetişip,

Butün dünya üzerine nurlı yarıq bererdi.

Musulmannıñ (h)er biriniñ kozlerine seçilip,

Öz milletin, öz dindeşin, can yürekten severdi.

 

Çelebi Cihan, Cafernen bir, Özenbaşlı agalar,

Qurultaynıñ zamanında pek çoq işler yapqanlar.

Odabaşlar, Hattatovlar millet içün çalışıp,

Tatarlarçün Kâbe kibi güzel bina qurganlar.

 

Baş tüşüne, köz aylana, hayallarga dalaman,

Bugünlikçe men olardan tatlı lezet alaman.

Millet içün, Vatan içün eñ birinci sıradan,

(H)Er künümde yañı-yañı manzumeler yazaman.

 

Tatar kene aldanmadı, eksilse de bitmedi,

Hainler boş tüşündiler, maqsadıña yetmedi.

Bugün kene çil yavrusı kibi çölge saçılsaq,

Birincide öz halqımñı bahtiyar dep sayaman…

 

Hazırladı: Nazim Muradov

Lefke Avropa Universiteti, dos. Ədəbiyyat bölüm rəhbəri

Bölmə : Redaktorun seçimi