Tənqid və həqiqət – Rolan Bart

6 Baxış

file

Senet.az oxucularına “Ustad” jurnalının “Tərcümə” rubrikasından Səbuhi Şahmursoyun tərcüməsində “Rolan Bart – Tənqid və həqiqət” adlı yazını təqdim edir. 

II hissə

Bir cəmiyyətin öz dilini sistemləşdirdiyi vasitədən vacib işi ola bilməz. Sözü sürüşdürməklə bu vasitəni dəyişmək inqilab etmək deməkdir. Əgər iki əsr ərzində fransız klassizmi iyerarxik təşkilatlanma və tərkibindəkiəsas ehkamlarının süstlüyü faktı ilə yerində sayırsa, onda romantik inqilab istənilən sistemləşdirmənin dağıdıcısı rolunda çıxış edir. Hərçənd, artıq yüz ildir ki, Mallermedən bu yana ədəbiyyatımızda bir yenidənqurma da gerçəkləşir: ikili (eyni anda həm poetik, həm tənqidi) yazı çərçivəsi funksiyasında daxili yerdəyişmə – qarşılıqlı nüfuz və konslidasiya prosesi baş verir. Məsələ yazıçıların tənqidlə məşğul olmasında deyil, amma onların yaradıcılığı tez-tez tənqidin yaranmasına (Prust) və hətta hiss olunmasına şərait yaradır (Blanşo);elə həmin dil ədəbiyyatın hər küncündə qərar tutmağa can atır və yeri gələndə özü özündən dirək kimi istifadə edir. Kitab onu yazan insanın işğal obyektinə çevrilir, bu andan etibarən də nə şair, nə romançı qalır, mövcud olan nəsnə yalnız yazı olur.

 Şərh böhranı

 Budur, prosesin əks-təsir doğurduğu məqama da rast gəlirik: tənqidçi yazıçıya çevrilir. Əlbəttə ki, yazıçı olmaq istəyi məhdud sosial mövqeyə etiraz yox, şəxsiyyətin varolma cəhdidir. Şair, esseist və ya salnaməçi – hansının daha hörmətli iş sayılmasının bizim üçün fərqi nədir? Yazıçını sosial fəaliyyət kateqoriyaları, ya da prestijlik anlayışının köməyiləayırmaq olmaz, bunu yalnız onun sahib olduğu həmin şüurlu söz vasitəsiylə etmək mümkündür. Yazıçı o insandır ki, qarşısındakı dil ona problem görünür, dilin bütün dərinliyini hiss edir, amma alətlilik və gözəllik cəhətləriylə maraqlanmır. Bu səbəbdən də dünyaya sözün əsl mənasında ədəbi əsərlər kimiqiraət vasitələri tələb edən tənqidi çalışmalar gəlir və onların müəllifləri yazıçılar deyil, tənqidçilər olur. Əgər yeni tənqid birbaşa mövcuddursa, onda bu mövcudluğun gerçəkliyi onun metodlar vahidliyindən və ya necə deyərlər, hələ davam gətirə bilən, amma tənqidi aktın ən tənha məqamındaözünü mətnin tamamı kimi iddia edən snobizmin nəticəsi deyil.Əgər köhnə mifin tərəfdarları “Qadir yaradan və onun hər biri öz yerinə sadiq olan xidmətçiləri”ni dəstəkləyirlərsə, onda tənqidçi ilə yazıçı, hər ikisi üçün ümumi taleyüklü obyekt olan dili bölüşərək birləşirlər. Və bu iyerarxik qayda pozuntusunu, gördüyümüz kimi, “səbrsiz münasibət” adlandırırlar. Hələlik bu qayda pozuntusunun ədalətli olub-olmamasına toxunmuruq, çünki üfüqdə təzə yenidənqurmalar görünür:indi artıq yalnız bir tənqid “yazının daxilindəki səyahət”i qəbul edir, ola bilsin, bu da dövrümüzün xarakterik nümunəsidir. Həmin səyahət istər-istəməz bütünlüklə intellektual diskursa bürünüb. Hələ dörd əsr bundan öncə ritorikanın inkişafına xidmət edən ordenin yaradıcısı İqnatiy Loyola öz “Ruhi məşqlər”ində sillogizm və abstrakt anlayışlara tabe olan dramatikləşmiş diskurs modelini yaratmışdı. Ondan bəri de Sad və Nitsşe kimi yazıçıların yaradıcılığında intellektual diskurs yaratmaq qaydası gündən-günə “alovlandırılıb” (sözün hər iki mənasında). Görünür, hazırkı problem də məhz buna görə həll oluna bilmir. İntellekt yeni məntiqlə əlaqə qurmağa, “daxili təcrübə”nin yanmamış ərazilərinə daxil olmağa çalışır; poetik, romantik və müzakirəyə səbəb olacaq sözləri birləşdirən eyni həqiqət həmöz-özünün axtarışına buraxılır, həm də öz kökünü aydınlatmaq məqsədi güdür. Jan Lakanın fikrincə, mövzu əhatəsindəənənəvi abstrakt anlayışlarla birgəobrazlılığın total işğalı da baş verir, odur ki, konkret misal illüstrasiyalaşmış ideyalardan fərqlənmir, sözün özü isə həqiqətin təzahürünə çevrilir. Digər mövqedəKlod Levi-Strossun vərdiş olunmuş təqdimatla düşüncənin “inkişafı”nı dağıdan və yeni ritorika təqdim edən “Nəm və bişmiş” kitabıdır. Bu ritorika humanitar elmlər sahəsindəki məsuliyyətin üstün tutulduğu modifikasiya prinsipinə əsaslanır.Şübhəsiz ki, indiki dövrdə diskursiya mövzusunda tənqidçi ilə yazıçını yaxınlaşdıran transformasiya prosesi gedir: biz orta əsrlərdən İntibaha keçid dövründəki analoji sahə üçün əhəmiyyətli olan ümumi Şərh böhranının mərhələsini yaşayırıq.

Əslində, bu böhran dilin simvolik təbiəti, ya da əgər rahatdırsa, simvolun linqvistik təbiətinin kəşfi (və ya təkrar kəşfi) məqamında qaçılmaz olur.Bu,elə indi psixoanalizm və strukturalizm gücləndirmələr toplusu nəticəsində baş verən prosesdir. Klassik burjuaziya cəmiyyətinin uzun sürən mövcudluğu müddətində sözə ya alət, ya da bəzək-düzək kimi baxılırdı, hazırda isə biz onda işarə və hətta həqiqətin əsl təzahürünü görürük. Bu səbəbdən də dilin toxunduğu sahələr – fəlsəfə, humanitar elmlər, ədəbiyyat – yenidən sual altında qalır.

Şübhəsiz, bu, elə ədəbi tənqid problemlərinin baş vuracağı, ona az-çox öz töhfəsini verəcəyi sahənin özüdür. Əsər və dil arasında hansı münasibətlər var? Əgər əsər simvolikdirsə, onda öz qiraəti üçün hansı qaydalar tələb edir? Simvollardan arınmış yazıdan bəhs edən elm mövcud ola bilərmi? Tənqidçinin simvolik dilə sahib olması mümkündürmü?

Çoxşaxəli dil

Sosioloq Alen Jerar və yazıçı Moris Blanşo şəxsi gündəliklər janrına tamamilə fərqli baxış bucağından baxıblar.Jerara görə, Gündəlik sosial, ailəvi, professional və s. məşhur təqvimləri təqdim edir; Blanşo isə buna yazı ilə sakitləşən bezdirici tənhalığın əzabverici vasitəsi kimi baxır. Beləliklə, Gündəlik özündə ən azı iki fikir gəzdirir və onların hər biri şəxsi daxili məntiqlə sakitləşən güc anlamında eyni səviyyədədirlər. Bu, ən adi təzahürdür ki, ona uyğun misallara həm tənqid tarixində, həm də müxtəlif qiraət imkanları yaradan əsərlərdə rast gəlmək olur. Belə faktlar əsərin bir neçə fikri birləşdirdiyinə dair ən kiçik sübutdur. Əslində, istənilən dövr əsərin kanonik məğzini idarə etdiyi təəssüratını yarada bilər, hərçənd, tarixin sərhədlərini yüngülvari aralamaq kifayətdir ki, bu yeganə məna çoxşaxəli, qapalı əsər isə aşkar olsun. Belə olan halda, əlbəttə, əsərin öz çərçivələri də dəyişir, artıq tarixi yox, antropoloji təzahürə çevrilir, əks halda, onu heç bir tarix zədələyə bilməz. Deyilənlər o anlama gəlir ki, məna müxtəlifliyi insan əxlaqına yönəlmiş nisbi baxışlara qarşı çıxmasavə cəmiyyətin azmış meyillərinə şahidlik etməsə də, əsərin aşkara çıxarılmasına xidmət edir: əsər strukturun imkan verdiyi qədər özündə birdəfəyə xeyli mənaları saxlamaq bacarığına malikdir, amma onu oxuyan adamın itkilərini qorumaq gücü yoxdur. Onun simvolik olması məhz buna görədir: simvol obraz deyil, mənaların çoxşaxəliliyidir.

Simvol dayanıqlıdır. Eynilə bölüşdüyü qaydalar kimi, onun yalnız cəmiyyət tərəfindən dərk edilməsi dəyişə bilər. Əsrin ortalarında simvolik azadlıq nəinki qanuniləşdirilmişdi, həm də “dörd məna” nəzəriyyəsindən göründüyü kimi, tanınmış mənada kodlaşdırılmışdı. Klassik zümrə isə bu azadlığa yiyələnməmək üçün əlindən gələni edirdi: ya birdəfəlik inkar edir, ya da – bu cür zümrələrin formalarında yerinin olmadığı ittihamıyla – senzuraya məruz qoyurdu. Simvollar və onların azadlığı tarixi tez-tez bu cür zorakılığa məruz qalır və əlbəttə ki, bunun öz mənası var – simvollar özünü cəzasız senzuraya təslim etmir. Necəliyindən asılı olmayaraq, bu, artıq strukturoloji yox, institutlaşmış problemdir: həmin zümrələrin necə təsəvvür etməsinə və dekretləşdirməsinə baxmayaraq, əsər onların sərhədlərini aşır, az və ya çox dərəcədə mümkün tarixi mənaları dolduran müxtəlif formalar ərazisinə keçir. Əsər müxtəlif insanlara yeganə məğzi çatdıra bildiyinə görə deyil, əksinə, müxtəlif mənaları bir insana təlqin etdiyinə görə “əbədi”dir. Bu vəziyyət ən müxtəlif dövrlərdə eyni simvolik dildə danışması səbəbindən aktualdır; əsər təqdim edir, insan məsləhət görür.

Əgər hərflərin senzurasını özünə yaxın buraxmırsa istənilən oxucu bunu bilir: məgər o, əsərin sanki birinci dili tamam başqa, yeni sözlər cücərdib ikinci dildə danışmağı öyrətdiyi kimi, mətn dünyasının məhdud çıxışlarına aidiyyatı olduğunu hiss etmir? Yuxuda da belə olur. Hərçənd, Başlyarın təbirincə desək, yuxuda əsərin ikinci dilini sözdən yuxarı qaldıran marşrutlar müəyyənləşir. Ədəbiyyat adı özününküləşdirən vasitədir. Cəmi bir neçə səsdən ibarət olan “Hermant” sözüylə Prust bütün dünyanı həyata çağırmağı bacarıb. Yazıçı qəlbinin dərinliyində həmişə inanır ki, işarələr heç nədən asılı olmur və istənilən əşyanın adı təbiət tərəfindən verilib. Bu da o deməkdir ki, biz yazdığımız vasitələrlə oxumalıyıq. Əgər hər sözün lüğətdə göstərilən kimi yalnız bir mənası olsaydı, əgər ikinci dil “dilin inanılmış faktları”nı pozaraq şaxələndirməsəydi, onda heç ədəbiyyat da olmazdı. Bu səbəbdən əsərin qiraət qaydaları hərfi mənada anlamağın yox, onun alluziyalaşmış məğzinə daxil olmağın qaydalarıdır. Bunlar filoloji deyil, linqvistik qaydalardır.

Əslində, filologiyanın məqsədi nəqlin hərfi mənasını tətbiq etməkdən ibarətdir, çünki onun əsərin ikinci mənasına nüfuz edə biləcək gücü yoxdur. Heç linqvistika da dilin çoxmənalı olmasına deyil, onun anlaşılmasına, ya da belə təsvir edək, institutlaşmasına çalışır. Şairlərə çoxdan məlum olan suqqestivlik və ya sözün təhrik gücü anlayışı indi linqvistləri də maraqlandırmağa başlayıb, onlar mənaların dəyişkənliyə uğramasına elmi status vermək istəyirlər. RomanYakobson çoxməğzlilik kimi,poetik mesajın məcazi incəliklərinə nail olmağa xüsusilə çalışırdı. Bu, qətiyyən o demək deyil ki, çoxməğzlilik, “azadlığı” mətnlərin toqquşmasında görən və az dərəcədə buradan yaranan təhlükə üzərində mənəvi nəzarət tələb edən məşhur estetik konsepsiyadan kənara çıxır, əksinə, bu çoxməğzliliyi kodlar kateqoriyası ilə formullaşdırmaq mənasına gəlir: ədəbi əsərlərə məxsus simvolik dil öz strukturuna görə çoxşaxəlidir, daha doğrusu, doğulan istənilən məğzin çoxşaxəli mənaları üzərində qurulmuşkodlu dildir.Yeri gəlmişkən, təcrübi dilin birmənalı olmamasıədəbi dilin çoxməğzliliyi yanında heçdir. Əslində, təcrübi dilin bütün ikimənalılığı yarandığı çərçivəyə görə vəziyyətindən kənarlaşdırılır, yəni, hətta ən yoxsul ifadənin ətrafında belə həmişə onu necə anlaya biləcəyimizi təmin edən nəsə – kontekst, jest, xatirə vəs. yaranır. Məna mətnin mövcud olduğu şərtlər xaricində aydınlaşır.

Bu mənada mətnəheç nə olmur: bizim üçün mətn xarici şərtlərdən məhrumdur və ola bilsin, onu çərçivəyə salan da elə budur. O, nə əhatələnib, nə şərtləndirilib, nə mühafizə olunub, nə də heç bir situasiya ilə səmtləşdirilib: burada onu məhz hansı düşüncə ilə ayırmağı bizə danışa biləcək kiminsə təcrübi həyatı yoxdur. Onda həmişə sitatlardan nəsə çıxır, açıq şəkildə birmənalı olmayan təzahürlər görünür. Əsərin hansı dərəcədə məkanlılıq təəssüratı yaratmasına baxmayaraq, ona peyğəmbərvari lokallıq da xasdır, o, ilkin koda nizamlanmış sözlərdən ibarətdir (axı, Pifiya da mənasız şeylər danışmırdı) və eyni zamanda, bir neçə məna ilə qarşılaşmağa hazır vəziyyətdədir (əgər situasiyanın özünü çoxməğzli hesab etməsək, bu sözlər situasiyadan asılı olmayan kontekst xaricində də öz gücünü saxlayar). Əsərin təqdim etdiyi situasiya həmişə peyğəmbərlik situasiyasıdır. Əlbəttə ki, öz situasiyamı qiraət aktıma birləşdirmək yoluyla əsərin çoxməğzliliyini çözə bilərəm (adətən baş verən də elə budur), hərçənd, bu güc situasiyanın dayanmadan dəyişməsində əsər üzərində təşkilatlanmaya nail olsa da onu müşahidə edə bilmir; əsərin təməlindəki simvolik kodun tələblərinə tabe olduğum andan etibarən özümü simvollarla obrazlaşdırılmış məkan təəssüratlarımı təsvir etməyə hazır sanıram və bu andan etibarən əsər ona yüklədiyim mənaya qarşı çıxmaq gücündə olmur. Hərçənd, ya o, həmin mənanı heç təsdiq etmir, ya da əsərin ikinci kodu təsvirə sığan yox, məhdud xarakterli olur, yəni, mətnin düşüncə sərhədlərinə deyil, düşüncənin öz həcminə işarə vurur. O, çoxməğzliliyi qurur, nəinki hansısa bir fikri.

Əsərin istənilən situasiyadan kənarda dayanması onun yerini rahatlamış olur: o,bu cür əsəri yazıb-oxuyan insan qarşısında sərhədlərini araşdırıb, dərinliyini anlamaq istədiyimiz dilin özü tərəfindən verilmiş bir suala çevrilir. Nəticədə əsər sözün bitib-tükənməyən dindirilməsi vasitəsinə çevilir.Adətən simvol hansısa təsvirin rəsmi nümayəndəsi kimi anlaşılır. Hərçənd, simvol da tənqidi funksiyalaramalikdir və bu tənqidin obyekti hər şeydən çox dilin özüdür. Təsəvvür edə bilərik ki, fəlsəfənin bizə verdiyi müxtəlif Şüurlu Tənqidlər Dil Tənqidləri ilə dolub-daşır və bu tənqid elə ədəbiyyatın özü olur.

Beləliklə, əgər əsərin öz strukturu ilə çoxməğzliliyə yetişməsi fikri doğrudursa, onda o, diskursun iki müxtəlif növünü mümkünə gətirmiş olur; həm ifadə etdiyi fikirləri vahid şəkildə təqdim etməklə, həm də o vəhdət düşüncələrdən birini daha üstün tutmaqla məsələyə yanaşır. Bu iki diskursu qətiyyən qarışdırmaq olmaz, çünki ehtimalına güvəndikləri obyekt və sanksiyalar tamamilə fərqlidir.Əsərin bu və ya digər mənasını deyil, bu mənaların vəhdətini obyekt seçən ümumi diskursu “ədəbiyyat haqda elm”, öz qorxu və risklərinə açıq olan, əsərin hansısa yönündə dayanan müstəqil ideyanı təcrübə obyekti seçən xüsusi diskursu isə “ədəbi tənqid” adlandırmaq olar.Hərçənd, bu bölgülər də kifayət etmir. Çünki fikri bölgü aktı istənilən yazı formasını qəbul etmək bacarığındadır, ola bilsin, bunu özümüzdə gerçəkləşdirməklə əsərin oxunuşunu onun tənqidindən fərqləndirə bilərik.Mütaliənin xarakteri ortaq məxrəcə gəlmir, tənqid isə tənqidçinin öz yazı üslubunu formalaşdıran, ortada var-gəl edən hansısa dilə tabedir. Beləliklə,əsər ətrafında onun dil çələngini düzəltmək üçün bizə lazım olan üç söz bunlardır: Elm, Tənqid və Mütaliə.

Yazının davamı “Ustad” jurnalının 11-ci sayında.

 

KÖŞƏ YAZARLARI
TOP 10