Tanpınarın “Bursada zaman” şeiri və Xanəmir Telmanoğlu

14 Baxış

Без названия

Əhməd Həmdi Tanpınarın “Bursada zaman” şeirinin mədəniyyət  boyutları müstəvisində metafizik mesajları.

“Avropa mədəniyyəti türk gücünün kölgəsində qurulmuş bir mədəniyyətdir.”

Lord Akton

A.H.Tanpınarın “Bursada zaman” şeiri Cümhuriyyət dönəmi türk şeirinin içində müstəsna və özəl bir yerə sahibdir. Görəsən, bu şeiri fərqli edən hansı özəlliyə və ədəbi-bədi-fəlsəfi mahiyyətə bağlı olmasıdır? Bu şeiri seçgin qılan bir tərəfi varmı, varsa, bu müstəsnalığın sərüvəni hara kimi gedib dirənə bilir? Bu şeir bir türk insanını, dünya insanını hara kimi apara bilir? Bu şeirin insanı hərəkətə gətirən, sükutdan hərəkətə doğru sövq edən metafizik nöqtələri hansıdır, nələrdir?

“Bursada zaman” şeiri haqqında türk ədəbiyyatında yetərli qədər yazılar yazılmış və bu şeirin üzərinə kifayət qədər yorumlar yapılmış, yapılmasına da davam edilir. Mənim qənaətimə görə, hər bir mətnin aşamalı və informasiya tutumu var ki, o da bu həyatın anlamı, yorumu kimi sonsuzlara qədər sürüb gedə bilər. Nəhayətdə, biz də bu kainatın, kosmosun bir parçasıyıq. Başqa bir yanaşma isə bu ki, hər hansı bir mətnə elə bu şəkildə metafizik boyutları doğrultusunda yaxınlamağımız bizə, dünya insanına nə verir, nələr bəxş edir?

* * *

Bu mətnlə tanış olan kəs birmənalı şəkildə “Bursada zaman” şeirinin  poetik mühtəvasında yaşanmış bir tarixin özləmi, o tarixə qarşı bir şair sevgisi, bu sevgi içində istəklər, arzular qarışıq, bütöv bir dönəmi quşatan nəsillərarası bağı görür.

(Bursa’da bir eski cami avlusu, / Mermer şadırvanda şakıyan su; / Orhan zamanından kalma bir duvar… / Onunla bir yaşta ihtiyar çınar)

 Şeirdəki bu tarix türk insanının varlığından qopan, ancaq çox ötələrdən alıb gətirdiyi güvəniləsi, hüzur verici bir tarixdir sanki. Bu tarix bir millətin, ümmətin, etnosun mədəniyyət etibarını qazana bilmiş durumundadır. (Bəzən də bu tarix sanki zamana güvənmir kimi bir poetik ehtimallar irəli sürür.) Bu asanmı? Xeyr? Poetik mesajlar, ədəbi-bədii informasiyalar fərdilikdən həmən çıxma şansı qazanır. Poetik mesajlar metafizik dəyərlər üzərində intişar bulduğu, tapdığı təqdirdə toplumsallaşma sürəcinə daxil olur. (Poetik nigarançılıq doğuran zaman bir də baxırsan ki, ideoloji sistemə, dönəmə gəlib tuş edir səni: – “Bir rüyadan arta kalmanın hüznü”) Bu alanada, bu arenada bu tarixsəl etnik enerji yenidən özünü qoruma imkanları əldə edib, kosmosun bəlli bir istiqamətinə (canlını insan, insanı kamil yapan əbədi-əzəli ilahi qatında davamlı verimlilik əskilməyən) yönəlir. Çünki o poetik enerjinin əmanətə dönüşmə imkanları sonsuzdur. Niyə? Çünki onun altyapısı eşq, mahiyyəti sevgiylə çuğlaşıbsa, üstəlik poetik vasiflarla donatılıb yüklənmişsə, bu əmanətin təkrar-təkrar “get-gəllərinə” şahidlik etməmək mümkün deyil. (“Ovanın yeşili göğün mavisi”). Bu “get-gəllər” dəyişən dünya düzənində  nəsillərarası həssas təmaslarla mədəniyyət aurasından kəsinliklə uzaq düşə bilməz.Bu əmanətin ilkin görəvlərindən biri elə mədəniyyət bağlamında öz üzərindəki ədəbi-bədii hərarətini iqlimə, coğrafiyaya sirayət etdirə bilməsidir. Ələ aldığımız şeirin bir yönü bunları gizlinlərindən çıxarır. (“…ve mimarilerin en ilâhisi.”)

* * *

Şərq mahiyyət etibari ilə şeirlərdən doğuldu. Dünya mahiyyət etibari ilə şeirdən və özəlliklə ritmdən doğuldu. Kainat bir intonasiya ardınca qoşdurub durar. Zaman-zaman bütün kitablar, eləcə də, Tövrat, Zəbur, İncil, Quran öz mesajını, mahiyyətini mənasından daha çox, hər birinin daşıdığı özünəxas ritmlərlərdən, intonasiyalardan yola çıxaraq həll edə bilmiş. Bizlərin haqqında bəhs edəcəyimiş şeir mətni də bu yaradılış planından, yaradılış estetindən kənarda deyil, lap yaxınında, bünyəsində dolğunlaşan, bütövləşib şəkillənən bir özəllik istedadı, bacarıq manevrləri, eşqin yerdə canlara sirayət edən cilvəsinə aşinalıq dışında nə ola bilər ki? Demək ki, bu coğrafiyalarda şeirin iqlimi varlığımız acısından olduqca önəm kəsb edər. Biz yaşamaq, yaşantımızı paylaşdığımız qədər başqalarının da yaşantılarını bu coğrafiyalarda və ötə aləmlərdə paylaşmaq eşqindəyik, həvəsindəyik. Bu ovqat, belə şeirlərdəki ovqat əsla və əsla heç zaman kimsənin yaşamında bir masal, bir həyat hekayəsi varsa, onu bilməzlikdən gəlməz, əksinə, o öygünü, hekayəni dinləmək və başqasına dinləndirmək fərasətini də isbatlamış bir sakral özəlliyini zaman-zaman dışa vurar. Homo-sapiens deyil, İnsani-kamil davranışı zatən buna derlər.

“Bursada zaman” şeiri bir mətn kimi, bir şəhərin üzərindən zaman  yoluyla varlıqla, tarixlə, insanlıqla, sonsuzluqla dialoq halını sunar. (“Bir zafer müjdesi burada her isim: / Sanki tek bir anda gün, saat, mevsim”)  Bu dialoqda etnosun, bir ümmətin öz yaradıcı mədəniyyətiylə şəhər şəklində zühuru adamı incə bir ehtiramla doğrayır. Bu dialoqun türk ədəbiyyatında bura qədər bir yeri açıldığını söyləyə bilərəm. Ancaq bu şeirin bir mətn olaraq yalnız bir coğrafiya və iqlimlə, mədəniyyətlə yetindiyi qəanətində deyiləm. Çünki insanın yaşamının, düşüncəsinin, yaratdıqlarının bir arxetipi vardır. Bu arxetiplərdə indiyə kimi dünya ədəbiyyatçıları bir yerə qədər – yəni oralarda torpaq, vətən, yurd, tarix, mədəniyyət, dövlət arayıb durmuşlar. Ancaq bu tipli incə ruhlu və həssas kültür biri kiminin ilhamından doğmuş metafizik şeirlərin daha çox sakral arxetipliliyinin heç bir yazıda, məqalədə, düşüncədə dışa vurmadığını, kəsinliklə söyləyə bilər, isbatlaya bilərəm. Necə?

* * *

Görəsən, ünlü qələm adamı Ə.H.Tanpınarn Bursa dediyi şəhər gerçəkdən hardadır? (“Bu hayalde uyur Bursa her gece, / Her şafak onunla uyanır, güler”) Gerçəkdən bu şairin təsvir etdiyi şəhərdəki zaman hansı zamandır, əsl zaman?! Və gerçəkdən, görəsən, şair Tanpınarın Bursada zaman dediyi o vaxt anlayışı nədən bir məkan, bəlkə, şəhər üzərindən oynanılır? O zamanın poetik anlamda ədəbi-bədii alt yapısı ola bilirmi, varsa, o altyapını oluşduran mədəniyyət, tarix,  zaman arxetipi nə ola bilir, yaxud nə olmalı?

* * *

Bizim bir yaradılış qaynağımızın olduğu aləmə şayandır. Bu şeirdəki o özləmin, o həsrətin (baxmayaraq ki, o şəhərin içindədir, o şəhərin camesi, minarəsi, şadırvanı, təkkəsi, türbəsi, daşı-divarı əl toxunulan, gözün görə bildiyi məsafədədir) hədəfi fikrimcə fərqli bir cizgiyə sahib olan Adəm övladının yerə ayaq basmadan öncəki yerində bir durumudur. O durumda Tanrının üzərimizdə haralara – elə bursalara kimi, osmanlılara kimi götürməyimiz üçün xəfif yük, yük demirəm etibar, etibar demirəm gözəllik, gözəllik demirəm eşq qoymuşdu. Biz o yükü oralardan  bursalara, osmanlılara kimi yolda rüzgarların alıb apardığı ancaq qeyrətimiz və həssaslığımız nəticəsində qoruyub gətirdiyimiz uzaqbaşı camiə, şadırvana, minarəyə çevirdiyimiz bir görüntüdür. Bu doğmalığın altyapısını qığılcımlandıran uzaqbaşı bir şəhərdir – Bursa şəklində. Bursa bu şeir oxunub sona yetərkən bir ana bətnindən başqa nə ola bilər ki? Bəli, biz ana bətnindəyik. Bu bətnin adı  yenə  də Bursadır. (Söhbət yəqin ki, mətndəki poetik arxetiplikdən gedir, deyilmi?) Bu Bursa bətn olduğu sürəcə Osmanlı ehtişamını üzərində daşıyan bir şəhər olma cəsarətini mistik bir səxavətlə müəllifin ermiş, bilgə baxışlarının ucunda dalğa-dalğa qəlbimizdən daha çox ruhumuza  ötürür. Bu şeirdəki ruh da fərdiliklə deyil, toplumla, tarixlə üz-üzə durur. Ancaq bu ana bətni də bir yerə qədər olan məkan durağımızdır. Biz daha ötəyə doğru yönələn yolumuzun uzantısına düşüb gedə bilərik. Bu şeir hər kəsin varlığını ana bətni olaraq görmə imkanı qazandıra bilirmi – yəni, bursanın bir bətn olma ehtimalını isbatlaya bilərmi? Yəni… (“Yeşil Türbe’sini gezdik dün akşam, / Duyduk bir musiki gibi zamandan / Çinilere sinmiş Kur’an sesini. / Fetih günlerinin saf neşesini / Aydınlanmış buldum tebessümünle.”) yəni  bir etnosun bəlli bir dönəmdə mədəniyyət doğuşunun tarixlə buluşumundan törəyişini  yaddaşımızda bir müjdə olaraq vermək özünəvurğunuqdan daha çox, özünü yenidən tanıma saflığı şairin həssaslığıyla bizə yansıyır.

* * *

Bu şeirin əsli nədir? Nə üçün ki, bu şeirin və bu türdən olan ədəbi nümunələrin əsli olması lazım? Sayın Tanpınar bu şeirndə gerçəkdən bir ərmiş, kahin kimi sözlərlə bir ritual uyğulayır. Bu ritual nədir? Şeirdə istifadə olunan hər söz, kəlmə, ifadə elə yerli-yerində oturdulmuş ki, bir sözü dəyişməklə bütün mətnin varlığını darmadağın etmək mümkün. (“Su sesi ve kanat şakırtısından / Billûr bir âvize Bursa’da zaman.”- beytdə hansı sözü başqa bir sözlə əvəz etmək mümkün?) Şair insanı sözlərin sehrinə salıb bir şeirin ritminin eşliyində bir şəhəri bəhanə edib sonsuzluğa doğru yolçuluq yapar. Bu yolçuluq bitən yolçuluq deyil. Çevrə boyunca dönüb dolaşıb gələn və eyni nöqtələrədən təkrarən keçən bir yolçuluq həvəsidir əslində. Bir az da kültürəl reankarnasiyon təranələrinin çılğın təfərrüatına da varmak mümkün.

* * *

Tanpınar bu şeir mətniylə bir müəllif olaraq indi özü inamına  arxeyin olmaq üçün özü dialoqa girir. Bu dialoq necə alınır və bu dialoq ortaya hansı mesaları qoyur. (Burda Derridanın mətn üzərinə çalışmalrındakı müəllif-mətn  cəbhələşməsi və qarşıdurması və əbədi sazişi məsələsi özünü təsdiqləyir.) Mətnə tam hakim olduqdan sonra anlaşılan bu ki, müəlif bir vətəndaş olaraq şüuralıtndakı ehtiyat saxladığı münasibətini də işə salmağa çalışır. Bu münasibətdən hasil olan, müəllifin narahtlığıdır. Müəllif narahat olmasaydı və əbədiyyət ehkamını yüklənməsəydi, heç vaxtı bu şeiri mətnləşdirmə imkanı olmazdı. Müəllifin narahat olduğu və ümidsizliyə qapıldığı bu şeirdə bir misraya rast gələ bilməzsən. Ancaq “mütləqlik anlayışının mədəniyyət intervalına təsiri” və hakimliyi şeir təfəkkürünə, stixiyasına, ritminə və poetikasına sirayəti, həqiqətin zühuru fonunda tərs mütənasiblik təfəkkürünün  hələ də yox olmadığı, bu şeirdə təqdim olunan mədəniyyət komponentlərinin müəllifin tale, qədər qoxuyan təfəkküründən qopmadığını israrla söyləyir. Çünki ən azından mətndən yansıyan bir poetik halın aşıb-daşan energetikası təsvir olunan şeirdəki bütün bədii detallara münasibətdə, “əbədilik instikdini mədəniyyədə görmə”  ehtirasına şərait yaradır. Şair bu şeirində həm də demək istəyir ki, Bursada bu an gördüyüm və təsvir etdiyim nə varsa, tutulduğum ovqata kimi, Zaman ekvivalentinə söykənirsə (hamilədirsə), bu zamanın adı əbədiyyətdir. O əbədiyyət dəyişmə, çevrilmə ehtimalını tarix sürəcində ictimai-siyasi formasiyalar və dünya düzəni  selində  gözə alırsa, mən mənsub olduğum kimliyin bu mədəniyyət ehtişamının nə vaxtsa yox olma elementlərinindən bir nişanə qalmayacağı nisgilini də yaşamalı olmuşam həm də.Bu haqqında danışıdığımız nəsnə gözəllikləmi əlaqədardır, ya nə? Əsla, burda gözəllik başqa bir hədəfə qurban gedir. Burda haqqında danışdığımız qaçınılmaz və mətn üçün də önəm kəsb edən mahiyyət, bəli, mahiyyət  aksiologiya (dəyərin fəlsəfəsi) “mütləq meyarın varlığı üzərində qərarlaşır”. Demək, biz bayaqdan gözəllikdən deyil, kamillikdən danışırdıq. Mədəniyyətin kanonları tarix və zaman arealında bu kamilliyə yenik düşməyə hər zaman hazırdır. Bu kamillik bir düzən idi. Adı da OSMANLI. (“Çinilere sinmiş Kur’an sesini. / Fetih günlerinin saf neşesini”).

 Y.E.Qolosovker yazir ki, “yaradıcı aktın özü və məqəsədi, mədəniyyətin məhsulunun xisləti həmişə novatorluq, müxtəliflik və dəyişkənlik tələb edir: tələb edir ki, köhnə aradan götürülsün, hər şey yeniləşsin, başqalaşsın, iniyə kimi naməlum qalan üzə çıxısın.”

Qolosovkerin “köhnə aradan götürülsün” frazası, nə qədər doğruysa, metafizik rüşeymlərə dayalı mədəniyyətlərdə o “köhnələr” (Bursada təsvir olunan tarixilik-məsələn) zaman keçdikcə yeniliyə impulus verməklə, çağdaş və gələcək nəslə aristokrat əxlaq ötürməklə bahəm, həm də inancın hakim qılındığı toplumlarda əmanətə sadiqlik xarakterini yaşadır. Biz,  mədəniyyətimizin məhz bu nöqtələrdə quluyuq. Biz bu qul olma məharətimizi özgürlüyümüzlə var olmağa həvalə elədik.

KÖŞƏ YAZARLARI
TOP 10