Zəlimxan Yaqub: “Muğannanın İslama münasibəti adamı heyrətə salırdı” – VİDEO

435 Baxış

zelimxan2Azərbaycan xalq şairi Zəlimxan Yaqubu yanvar ayında ziyarət etmişdik Elxan Nəcəfovla. Xeyli dərdləşdik, söhbətləşdik. Ustad sənətkar İsa Muğanna haqqında yazdığım kitab üçün Zəlimxan müəlimində fikirlərinin maraqlı olacağını düşünürdüm. Elə də oldu. Öncədən razılaşdığımız kimi söhbətimizi yazdıq. Diqqətlə oxuyandan sonra oxucular üçün də maraqlı olacağını düşündüyüm üçün mətnə köçürüb bir hissəsini sizlərə təqdim edirik…

 

Şəmil Sadiq: Zəlimxan müəllim, ədəbiyyat tənhalığı sevir. Amma ədəbiyyat, cəmiyyətə, topluma ünvanlanır.

Zəlimxan Yaqub: Şübhəsiz, tənhalıqda doğulur və cəmiyyətdə öz yerini tapır. Tənhalıqda düşündüyün, fikirləşdiyin düşüncələr, duyğular heç vaxt ictimai yerdə alına bilməz. Hökmən bir yerə, bir tərəfə  çəkilməlisən. Saib Təbrizi deyir ki:

Keçməsə canan ələ,

Qəm yemə canandır xəyal.

 

Yəni şairin fikri, xəyalı, arzusu, istəyi tənhalıqda hər şey edir. Amma, şübhəsiz, o tənhalığın son hədəfi oxucunun ürəyidir – xalqdır, millətdir, oxucudur.

 

Şəmil Sadiq: Deməli, sonda tənhalığa – ürəyə xitab edir yenə də…

 

Zəlimxan Yaqub: Bəli, yenə tənhalıqdan tənhalığa gedir. Və dünya ədəbiyyatında, rus ədəbiyyatında, Azərbaycan ədəbiyyatında nə qədər xoşa gələn əsərlər varsa, onların hamısı tənhalıqdan doğulub. Amma axırda gəlib millətin sərvətinə çevrilib, xalqı formalaşdırıb, milləti formalaşdırıb, əsri, zamanı formalaşdırıb, elə-belə şey deyil bunlar.

 

Şəmil Sadiq: Zəlimxan müəllim, maraqlı məqam var, şifahi xalq ədəbiyyatımız, aşıq yaradıcılığı, Azərbaycan şeir təfəkkürü – bunlar daha çox tənhalığa bağlı deyil. Daima el arasında, el içəğində, yəni məclislərdə. Amma ədəbiyyat da tənhalığı sevir. Bu, necə, ziddiyyət təşkil etmir ki?

Zəlimxan Yaqub: Yox, belədir də – əslində, nə qədər bizim böyük şəxsiyyətlərimiz – Yunus İmrələr, Füzulilər, Nizamilər, və daha kimlər kimlər – bunların hamısı nə qədər şedevr, böyük əsərlər yaradıbsa, hamısı tənhalıqda yaranıb, sonra millətin malı olub. Ona görə də, istər sufizm olsun, istər hürufilik olsun, istər müxtəlif cərəyanlar, nə olur-olsun hamısı təklikdə yaranır, gəlir axırda millətin sərvətinə çevrilir. Çünki istənilən bir yazıçını götür, o, hökmən tənhalıqda yazıb-yaradır. Sonra olur ictimaiyyətin. Nobel mükafatçısı olan Çin və Yapon yazıçıları təbiəti çox gözəl bilirlər. O.Henrinin “Son yarpaq” hekayəsi var. Min dənə romana dəyər. Nə qədər gözəldir. Bu mənada yazıçıların, şairlərin, yaradıcı adamların hamısı, mənə elə gəlir ki, tənhalığa minnətdar olmalıdırlar.

Şəmil Sadiq: İsa Muğanna da deyəsən tənhalığı sevirdi.

Zəlimxan Yaqub: Çox sevirdi. İsa Muğanna (hətta İsmayl Şıxlı ona “guşənişin” deyirdi) tamam başqa bir aləm, tamam başqa bir dünya idi. Yəni, otururdun onun süfrəsində çörək kəsirdin, çörək yeyirdin. (Firuzə bibi də maşallah 5 dəqiqəyə hər şeyi hazır edirdi) və ağalıq, bəylik var idi həm kişidə, həm xanımda. Onların sözü bir-biri ilə tuturdu. Ona görə də İsa müəllim, “guşənişin” olmaqla bərabər dünyanın adamı idi, həm o dünyanın, həm də bu dünyanın. İkisinin də adamı idi.

Şəmil Sadiq: Sanki, Firuzə xanımla bu dünyaya bağlı idi, özü isə o dünyanın adamı idi.

Zəlimxan Yaqub: Düzdür,  yüz faiz sizinlə şərikəm. Firuzə xanım İsa Hüseynova çox yaxşı xidmət edib. Onun ədəbiyyatına, onun elminə, onun mütaliəsinə, onun dünyagörüşünə, onun göydən gələn səsinə-ününə – hamısına şərik olub o arvad. Bilirsən, şair arvadı olmaq, yazıçı arvadı olmaq çox çətin şeydir. Gərək onu bacarasan. Mən onu gördüm, kitablardan oxumuşdum, Cavidin həyat yoldaşı rəhmətlik Müşkünaz xanım, Osman Sarıvəllinin həyat yoldaşı, o da ağa qızı idi, bəy qızı idi. Şairin həyat yoldaşının yaxşı olmağı onun böyük xoşbəxtliyidir. O mənada İsa Hüseynovu da xoşbəxt edən cəhətlərdən biri də o idi ki, Firuzə xanım elə bil onun bütün yaradıcılığını əzbər bilirdi.

Şəmil Sadiq: Belə deyə bilərik da, “Söylülər olmasaydı Moşular dahi olardı”.

Zəlimxan Yaqub: Düzdür, çox gözəl fikirdir. O qədər böyük istedadlar olub ki, hamısını görmüşəm bunların. Çoxunu arvadları məhv edib. Qaşıq niyə burdadır? Boşqab niyə ordadır? Çörək niyə burdadır?

Şəmil Sadiq: Gecə niyə gec yatırsan…

Zəlimxan Yaqub: Hə, belə gic-gic şeylərlə kişinin evini yıxıblar, istedadını öldürüblər, onlar heç bir şey olub. Halbuki mən tanıdığım şairlər (ad çəkməyəcəm), yazıçılar var idi ki, onları da arvadları bədbəxt elədi. Mən Tofiq Bayramla bağlı bir xatirə yazmışam. “525-ci qəzet”də çıxıb. Vaxtın olsa oxuyarsan. Arvadı ağlayıb özünü öldürür sevindiyindən. Nə gözəl iş görüb, deyirəm ki, mən həmişə onunla bir yerdə olmuşam. Gərək özündən əvvəlki nəsli yüksək səviyyədə dərk eləməyi bacarasan, qiymətləndirəsən, bunları urvatlı saxlayasan ki, özün də urvatlı olasan.

Şəmil Sadiq: Zəlimxan müəllim, Bünyamin Aksunquru, bəlkə, tanıyasız? Türk xalq mahnıları ifaçısıdır.  TRT Avazda veriliş aparır. Bu yaxınlarda elə Tofiq Bayramdan düşdü söhbət. Deməli, Türkiyənin 1973-cü ildə klassik musiqi ilə məşğul olan bir sənətkarı var imiş – Sevda Aydan.

Zəlimxan Yaqub: Hə, var idi.

Şəmil Sadiq: Bu, gəlib Azərbaycana, gələndə ona deyirlər ki, bəs ora gedirsən Sovet hökuməti…

Zəlimxan Yaqub: Bir cüt qara göz görmüşəm, qaradan qara,

Qaranlıq işıq saçır, qaranlıqlara

Şəmil Sadiq: Deyəsən bu şeirin hekayəsini bilirsiniz…

Zəlimxan Yaqub: Hə, hə.

Şəmil Sadiq: Bünyamin müəllim bunu mənə ağlaya-ağlaya danışdı. Çünki bu şeirə onun öz yozumu vardı…

Bir cüt göz gördüm qətrandan qara,

Qara gözlər işıq saçır qaranlıqlara.

Deyirdi biz düşünürdük ki, “Sənin bu qara gözlərin var, biz də qaranlıq dünyadayıq, Sovet hökumətinin azərbaycanlılara verdiyi zülmdür. Sənsə bu zülmətin içində türk qardaşlarının qəlbinə işıq saçırsan. Bir sözlə ictimai-siyasi şeir…

Zəlimxan Yaqub: Yox, inan ki, tam səmimiyyətlə deyirəm orda heç bir siyasət yoxdur. O, ilhamın malıdır, o cür gəlib, o cür yaranıb. Tofiq Bayram onu çox böyük sevgi ilə yazıb. O şeir çox gözəl şeirdir.

Şəmil Sadiq: Zəlimxan müəllim, İsa müəllimi neçə ildir tanıyırsınız?

Zəlimxan Yaqub: İsa müəllimi təxminən 30 ildir tanıyıram. Bakıda, bir yığıncaqda tanış olmuşam İsa müəllimlə. Ondan sonra bizim məhəbbətimiz çevrildi oldu ata-oğul məhəbbəti. Onunla danışanda, elə bil, ananla, dayınla, atanla, babanla, kənd adamı  kimi danışırdı.

Şəmil Sadiq: Bu dostluq mənə də qismət oldu. “Oğul” deyə-deyə rəhmətlik hər dəfə zəng vuranda “yalla yalla, Şamil”lə başlayırdı.

Zəlimxan Yaqub: Onu Mehdi Hüseyn deyirmiş – “yalla” sözünü.

Şəmil Sadiq: Maraqlı xatirələriniz var sizin yəqin, onları bizə danışın.

Zəlimxan Yaqub: Belədir də, İsa Muğanna İsa Hüseynov olanda bu söhbətlər yox idi. Bütün söhbətlər İsa Muğanna olandan sonra yarandı. Bu da “Muğ” nəsli ilə bağlıdır, qədim bir nəsildir, bunların nəslidir və bunlar “OdƏrlər”, yəni türk dilində danışanlardır, SafAğ elminin nümayəndələridir. İşıqlı adamlar, təmiz adamlar, halal adamlar – bunlar hamısı SafAğ elimin nümayəndələri idi. İsa Hüseynov həmişə mənə deyirdi ki, sən SafAğ elminin nümayəndəsisən.

zelimxanŞəmil Sadiq: Sizin haqqınızda yazdığı məqalədə də bunu qeyd edir.

Zəlimxan Yaqub: Hə, var. 5 məqaləsi var bu haqda. İsa Muğanna həddindən çox sirrləri olan, müəmmaları olan, düyünləri olan, açılmaz boxçası olan bir yazıçı idi. O, bir payını yazdı, min payını özü ilə o dünyaya apardı. Çünki əsərlərindən də görünür, Heydər Əliyevlə olan münasibətlərindən də görünür, bu münasibətlərin hamısında sirli-sehirli, ancaq Xudanın bildiyi bir şey var ki, onu ancaq İsa Hüseynov bilirdi.

Şəmil Sadiq: Sizin şeirlərinizlə böyümüşük – bulaq kimi axıb gələn, təbiəti andıran şeirlərinizlə hamımız tanışıq, mən də arada nəsə yazıram, amma İsa müəllimi oxuduqca fikirləşirsən ki, təxəyyülün məhsulu belə ola bilməz axı.

Zəlimxan Yaqub: Yox, bu, təxəyyül deyil. İsa Hüseynovda olan təxəyyül deyildi, məsələn, mən fikirləşirdim ki, bu “Yanar ürəy”i yazanda necə olub ürəyi parçalanmayıb? “Kollu Koxa”nı yazanda necə olub? O Məmiş Əlləzoğlunu işləyəndə bu obrazı necə yaradıb? Səməd Əmirli və s. bu obrazları necə yaradıb? “Məhşər” – deyirsən bu əsəri yazanda necə olur bu əsərdə məhşər qopmayıb? Yəni o qədər güclü əsərlərdir ki, bunları təhlil etmək insan gücündən xaricdir.

Şəmil Sadiq: Doğurdan, çox çətindir. Məsələn, mən “GurÜn”ü oxuyuram, hal-hazırda onun üstündə işləyirəm, deməli, bir cümlə yazıram, 10 dənə kitab oxuyuram, bir cümlə yazıram 5-6 materiala baxıram. Niyə? Çünki bir də baxırsan gedir Misir mifologiyasına, bir də baxırsan gəlir əxiliyə. Nəsimi, Nizami fəlsəfəsi və s. O qədər intellektualdır ki…

Zəlimxan Yaqub: Bilirsən, ömrüm-günüm, İsa Muğannanın mütaliəsi heç bir yazıçıda ifadə olunmayıb. Eyni zamanda onun müşahidələri çox güclü idi. Bax, gedir çıxır, tutaq ki, Muğanlı kəndinə. Şahlıq dövrünün bir qarış torpağını elə təsvir edir ki, elə bilirsən bu saat həmin torpağın yanındadır. Həm müşahidə güclüdür, həm mütaliə. Amma həm müşahidədən, həm də mütaliədən əlavə, onun “Ün”ü, onun səsi hər şeyi həll edirdi ki, o Azərbaycanda ancaq İsa Hüseynova gəlib, o “Ün” də, o səs də. Çünki hamıya Ün gəlir, amma hamı onu eşitmir, hamıya səs gəlir, hamı o səsi eşitmir.

Şəmil Sadiq: Ya da düzgün yararlana bilmir o səsdən.

Zəlimxan Yaqub:  Məsələn, mən Almaniyada olanda o səsləri, o Ünü eşidirdim. 25 gün mən ancaq İsa Hüseynovu oxudum, “İdeal”a təzədən baxdım, o biri əsərlərə də. Və bu yazı da 2-3 günün içərisində yazılıb. Birdən qələmi götürdüm gördüm gedir, başladım yazmağa. Yəni bunun özü də ündür, bunun özü də səsdir. Hardansa gəlir, yoxsa mütaliə ilə, müşahidə ilə olan şeylər deyil bunlar. Amma onu hamımız bilirik ki, İsa Hüseynovun mütaliəsi çox qeyri-adi bir mütaliə idi.

elxan shamilŞəmil Sadiq: Hə, danışırdı ki, Rusiyada olanda səhərə qədər kitabxanalarda işləyərdi. Firuzə xanım həmişə danışanda ki, gecəyə kimi işləyirdi, bir də görürdün səhər açılırdı.

Maraqlı bir məqam var İsa müəllimin yaradıcılığında. Bəşəri yazıçı, bəşəri şair anlayışı var. Bəziləri bəşəri şair və yazıçı deyəndə, sanki, şair və ya yazıçının əsərinin və ya obrazının biri Azərbaycan, biri Türkiyə, biri Amerika, biri nə bilim Yaponiyadan bəhs etməlidir ki, bu bəşəri olsun.

Zəlimxan Yaqub:  Elə deyil.

Şəmil Sadiq: İsa müəllim, bir regiondan yazıb, demək olar ki, obrazların hamısı Tovuz, Ağstafa, Qazax rayonundandır təqribən…

Zəlimxan Yaqub:  Sənə bir şey deyim, o çox ciddi bir söhbətdir. Mehdi Hüseyn deyir ki, “sən nə çox atandan yazırsan?”, İsa müəllim deyir ki, “mən atamı yaxşı tanıyıram.” İsa Hüseynovun böyüklüyü orasındadır ki, atasını, əmisini, dayısını, babasını, ulu babasını, keçmişini, əslini – hamısını tanıdı, onların hamısını kitablara çevirdi. İndi gör nə olur. Adam dəhşətə gəlir, o,  Nizamidən danışanda adam dəhşətə gəlirdi, heç kəsdə Nizami o cür açılmır.

Şəmil Sadiq: Nizamiyə indiyə qədər o cür yanaşılmamışdı. Nizaminin Əxiliklə bağlı fəlsəfəsindən  Bertelsdə bir-iki cümlə var deyəsən. Amma İsa müəllim Ağ şeyxlərin, Eldəgizlər dövlətinin inkişafı ilə bağlı, Həsən Səbbaha fərqli yanaşması, tapınaq şovaliyələri ilə bağlı fikirləri çox maraqlıdır.

Şəmil Sadiq: İsa müəllim deyir ki, dünyanı elm qurtaracaq və bu “SafAğ” elmini mənimsəmək sizin dünyanızı – “OdƏr”i dünyaya tanıdacaq. Hüseyn Caviddə də var: Turana qılıncdan yalnız ulu  qüvvət, mədəniyyət, mədəniyyət – çox belə oxşar cəhətlər var. Bəs siz necə, oxuyanda bir yaxınlıq görmüsünüzmü Cavidlə İsa Muğannada?

Zəlimxan Yaqub:  Əslində, Cavid əfəndinin təfəkkürü, dünyagörüşü, mütaliəsi, türk dünyasından danışdığı, türk yurdunun gücü elə İsa Hüseynovda da var idi. Onlar, haradasa birləşirlər. Ruhda birləşir, nəfəsdə birləşir, təfəkkürdə, idrakda birləşir. Bunların arasında çox böyük yaxınlıq var. Cavid ilə Azərbaycan ədəbiyyatında heç kimi müqayisə etmək olmaz. Ona ancaq yaxınlaşan İsa Hüseynovdur, İsa Muğannadır.

Şəmil Sadiq: Mən hətta belə fikirləşirəm ki, İsa Muğannaya olan sevgimin əsas səbəblərindən biri Cavidi dərindən tanımağımdır. Yəqin, Caviddən bir az məlumatım vardı ona görə. Necə ki Nəsimini bilməyəndə “Məhşər”ə yaxınlaşmaq olmur.

Zəlimxan Yaqub:  Ay sağ ol, “Məhşər”i oxumazdan əvvəl gərək Nəsimini oxuyasan. “Məhşər”də həm Teymur açılır, həm Nəsimi açılır, həm də İsa Muğanna açılır. 3 böyük qüvvə var orda.

Şəmil Sadiq: Demək olar ki, İsa Muğannanı Muğanna çevirən Nəsimi oldu?

Zəlimxan Yaqub: Şübhəsiz. Doğurdan da Nəsimi İsa Hüseynovun fəlsəfəsinə daxil olandan sonra İsa oldu Muğanna, başladı Muğannalıq dövrü.

Şəmil Sadiq: Bəli, görmək olur ki, “Məhşər”dən ustadın yaradıcılığında hadisələr dəyişdi. Bilirəm, hərdən yazıçılarla söhbətlərinizdə şirin zarafatlarınız da olurdu, İsa müəllimin yaradıcılığına inananlar da var idi, inanmayanlar. Son zamanlar İsa müəllim özü də danışırdı və mən də bilirdim ki, hətta İsa Muğanna yaradıcılığının konsepsiyasını bir təriqət, bir din görüb onun arxasınca getmək istəyənlər də var idi, hətta bir-iki dəfə qapısını döyüb deyiblər ki, “BağAta”nın övladlarıdır, gəlmişik sizi görməyə, Firuzə xanım yaxın buraxmayıb. Siz necə fikirləşirsiniz, İsa Muğanna qalxıb desəydi ki, məsələn, mən də bir din yaradıram, təriqət yaradıram, peyğəmbərəm..

ElxanZelimxanZəlimxan Yaqub: Bilirsən, mən İsa Hüseynovu gördüyüm ilk görüşdən bir də son mənzilə yola salınana qədər ona inandım, onu sevdim, onun əsərlərini sevdim, özünü sevdim, xarakterini, təbiətini sevdim, dəfələrlə evlərində oldum, gözəl söhbətlər elədik. Amma, bu 30 il ərzində bir dəfə də olsun mənim onunla zarafatım olmayıb, həmişə ciddi söhbətlər etmişik. Yerdən, göydən, planetdən, ulduzdan, aydan, axar sudan, qaynar çeşmədən, göy otdan, açılan çiçəkdən, solan yarpaqdan, Allah yaratdığı nə varsa hər şeydən çox maraqlı şeylər danışırdıq. Bax, adi bir yarpaqdır, mən də baxıram, İsa Muğanna da baxır. Mən deyirəm yarpaqdır, Muğanna baxıb yarpaqda bir dünyanı təsvir edirdi ki, bax yarpaq buna görə yarpaqdır.

Amma mən bir şeyə çox təəssüf edirəm, siz də, mən də, İsa Hüseynov sevənlər də Allah qoysa çalışaq bu kişini bir az açaq. Açılmamış getdi. Bağlı getdi. Və ondan da nigaran getdi ki, mən niyə başa düşülmədim? Onu yazırdı, onları nəzərdə tutmuşdu…

Şəmil Sadiq: Özünün bir səhifəlik roman dediyi yazısı var – “Mənim məhəbbətim”, sanki, bir səhifədə bütün konsepsiyasını qeyd edib.

Zəlimxan Yaqub: Bilirsən, mən yenə deyirəm, İsa Hüseynovun əvvəl yazdığı əsərlər ayrı, Muğanna olandan sonra yazdığı əsərlərin vallah, billah heç birini özü yazmayıb, onu yazdırıblar. Ona deyiblər köçür, o da köçürüb, çünki bu insan ağlından, insan beynindən, insan zəkasından, insan üzrəyindən xaric olan şeylər var ki, hamısını İsa Hüseynov kitaba gətirib.

Şəmil Sadiq: Siz İsa müəllimi Muğanna kimi tanıdınız ilk görüşdə, yoxsa elə Hüseynov kimi?

Zəlimxan Yaqub: Yox, İsa Hüseynov kimi tanıdım.

Şəmil Sadiq: Sonrakı müddətdə xarakter olaraq dəyişiklik görünürdü yəni insan, şəxsiyyət olaraq?

Zəlimxan Yaqub: Görünürdü. Dəyişiklik var idi. Məsələn, bəzən elə şey deyirdi ki, heç kəs ona inamazdı, amma mən inanırdım. Yəni mənim ona dəhşətli bir inamım var idi. Özün də bir ədəbiyyat adamı kimi gözəl bilirsən ki, hər şeyi inam yaradır, inam, inam, inam… Səməd Vurğunun böyüklüyü də, Hüseyn Cavidin böyüklüyü də, İsa Muğannanın böyüklüyü də – hamısı inamdan irəli gəlirdi. İnanırdı, inanıb yazırdı.

Şəmil Sadiq: Deyəsən, Anarın sözü idi –“öz yazdığına inanan, inandığını yazan sənətkardır İsa Muğanna”.

Mən çox çalışdım öyrənməyə ki, İsa müəllim yazdıqlarına tarixmi deyir, yoxsa ədəbiyyatmı?

Zəlimxan Yaqub: Hər ikisi. Həm tarixdir, həm ədəbiyyatdır.

Şəmil Sadiq: Açıq olaraq demirdi axı…

Zəlimxan Yaqub: Yox, o, heç vaxt demirdi tarix yazmışam. Onun tarixində ədəbiyyat var idi, ədəbiyyatında tarix var idi. Təkcə “İdeal”ı oxu, bir də görəcəksən ki, başdan-başa Azərbaycan xalqı olmaqla bərabər, həm də dünyadır, planetdir, kainatdır, həyatdır. Yəni onlar bir-birindən ayrı olmur. Səhv etmirəmsə yeganə adamdır ki, onun haqqında nə hər jurnalist danışa bilməz, nə hər oxucu danışa bilməz. Xüsusi adamlar var ki, onlar danışa bilərlər.

Şəmil Sadiq: “Cəhənnəm”i oxuyandan sonra getmişdim yanına, rəhmətlik ilə elə son görüşümüz onda olub, dedim istəyirəm əsərlərlə bağlı söhbət edək, fikirlərinizi alım, hər mövzunun qabağına sizin fikirləri yazım. İsa müəllim dedi ki, sən mənə de görüm nə başa düşmüsən? Mən də başa düşdüyüm dərəcədə danışdım. Söhbət açıldı, yenidən mövzuya qayıtdıq. Mənim, “İdeal”dan sonrakı prosesdə ən çox bəyəndiyim əsər “Cəhənnəmdir”.

Elxan Nəcəfov: Çox çətin əsərdir, çox.

Zəlimxan Yaqub: Dəhşət əsərdir, bir qırıq əsərdir, on dənə romandır. Bünyad bəyin obrazında hər şeyi açıb, cənnəti də, cəhənnəmi də bu dünyasında, o dünyasında açıb, şeytanı da, iblisi də…

Elxan Nəcəfov: Bu əsərdə müasirlik daha çoxdur.

Şəmil Sadiq: Elə janr baxımından postmodernist ədəbiyyatın ən yaxşı nümunələrindən biridir, çünki zaman və məkan anlayışı da yoxdur. Bir baxırsan real həyatdan danışır, bir də görürsən getmisən göydəsən. Mən məqalənin adını belə qoymuşdum da – “İsa Muğannanın cənnət kimi cəhənnəm modeli”. Çünki cəhənnəmin içərisində verdiyi qadına münasibəti… İsa müəllimdə bəşəri ideyalar, din, millət, fəlsəfə axtarışında oluruq, amma alt qatında bir şey var, xəyanət deməyək, qadın-kişi münasibətinə fərqli yanaşması var.

Zəlimxan Yaqub: O, dünya ədəbiyyatında yazılan şeylərdir. Dünya ədəbiyyatında da var, bizə də İsa müəllim onu gətirdi və düz elədi. Elə hallar həmişə olur.

Şəmil Sadiq: Həyatın qanunudur, qaçmaq olmur. Zəlimxan müəllim, İsa müəllimin dinə İslama münasibəti necə idi, sizcə?

Zəlimxan Yaqub: Onun İslama münasibəti adamı heyrətə salırdı. Adamı çaşdırırdı, adamı dolaşdırırdı. Çünki Məhəmməd peyğəmbərə münasibəti ayrı idi, Qurana münasibəti ayrı idi, Allaha da ayrı idi. Allaha “ƏlAğ”deyirdi həmişə. Və Azərbaycan ədəbiyyatında İsa Muğanna yeganə adam idi ki, 4 müqəddəs kitabın dördünə də şübhə ilə yanaşırdı. Və şübhələrini də əsaslandırırdı – mən niyə buna belə baxıram, niyə belə deyirəm, niyə belə yazıram, niyə belə düşünürəm?! Bunların hamısı möcüzə idi. Mən dəhşətə gəlirdim o, “Quran”la bağlı şeylər danışanda.

Şəmil Sadiq: “Türfə”ni oxumusunuzmu? Son əsəridir.

Zəlimxan Yaqub: Yox.

Şəmil Sadiq: Sizə bir şad xəbər deyim, çapa hazırlayıram.

Zəlimxan Yaqub: Çox yaxşı. “Türfə”di, yoxsa “Türbə”di?

Şəmil Sadiq: “Türfə”di, amma çox maraqlı yanaşması var, Türfənin mənası gözəl deməkdir. Amma İsa müəllim Türfəni ibadətgah kimi verib. Nəqşibəndiliyin nümayəndələri ora yığışır. Balaca bir kitabdır, öz dünyagörüşü ilə cəmiyyətdə bir çox şeylərin izahını verir.

Zəlimxan Yaqub: Oxuyarıq Allah qoysa.

Şəmil Sadiq: “İdeal”da cümlə-cümlə, o birilərdə xırda-xırda verdiklərini toplu şəkildə bu kitabda açıb qoyub.

Zəlimxan Yaqub: Maraqlı bilirsən nədir? İsa Hüseynov yeganə adam idi ki, 80 yaşında işlədiyi enerji ilə 20 yaşında da işləmişdi. 80-85-də də çox sağam idi, ayıq idi.

Şəmil Sadiq: Sizlə İsa müəllimi bağlayan yəqin ki bir də sazdır.

Zəlimxan Yaqub: Şübhəsiz, elə birincici sazdır. O, məni çağırdı getdim evlərinə (bu söhbətin 20 ildən çox tarixi var), bir neçə hava dedi, çal dedi bunları, mən çaldıqca o əliylə başını tutub deyirdi “Allah, bu nədir”, sonra özü aldı çaldı (şəkillərimiz var saz ilə), izah elədi. Bütün böyük ustadların hamısının sazını mən çalmışam, amma İsa Hüseynovun sazını çalanda mən dəli olurdum. Bu nədir? Nə deyir bu? Bu nə səsdir? Bu nə kökdür? Bu nə simdir? Saz özü də dəhşətli bir şey idi. Özü də sazı çaldıqca elə bil səs elə sazdan gəlirdi.

Şəmil Sadiq: Axırıncı müsahibəniz var idi, Nigar xanımla (Kaspi qəzetində), deyəsən, demişdiniz saz küsüb məndən, ya əksinə siz sazdan küsmüsünüz?

Zəlimxan Yaqub: Yox, ikimiz də bir-birimizdən küsmüşük.

Şəmil Sadiq: İsa müəllim də deyirdi ki, küsmüşəm, amma bir gün çalacam!

Zəlimxan Yaqub: Bilirsən, İsa Hüseynovunböyüklüyü nədə idi? O, həmsöhbət olduğu adamın səviyyəsini yoxlayırdı, sonra danışırdı. Görürdü ki, kimsə səviyyəsizdir, iki kəlimə söz deyib başını buraxırdı. Onunla həmsöhbət olmurdu. Amma biz otururduq saatlarla danışırdıq, hər şeydən danışırdıq – otdan, güldən, çiçəkdən, aydan, ulduzdan, yerdən, göydən, planetdən, insandan, kosmik gəmilərdən – Allahın yaratdığı, insanın yaratdığı nə varsa hər şeydən. Amma çox maraqlı, çox gözəl danışırdıq. Məsələn, mən Hüseyn Arifi əzbər bilirəm, Hüseyn Ariflə 5 dəqiqə söhbət edəndə bilirdin ki, böyük şairdir, həm də özünün böyük  şair olduğunu dərk edirdi. Amma şairlər var ki, on saat söhbət elə bir kəlimə də heç nə qanmaq olmur. İsa Muğanna da belə adam idi. Onda elə bir çöhrə, elə bir görünüş, elə bir oturuş-duruş, lap çörək yeməyin özünə qədər qeyri-adi idi, çox qeyri-adi idi. Və mən ondan çox şeylər öyrəndim. Çox şeylər götürdüm. Bir də görürdün zəng edir, mən çox zəng edirdim, o hərdənbir – ayda bir dəfə, iki ayda bir dəfə: “Ağa, nə var nə yox? Deyirdim sağ ol, qağa, sən nətərsən? Deyirdi yaxşıyam, fikrimdən sən keçirdin, sənlə bağlı filan yazını işləyirəm. Deyirdim çox sağ ol, qağa, minnətdaram.” O, həmişə istədiyi, sevdiyi  adamların üstündə əsməyi də bacarırdı.

Şəmil Sadiq: Həmişə də axtarırdı. Mən gözləmirdim, verdim romanımı oxudu, özü də demişdi böyük şriftlə çap elə, zəng elədi: “Yalla, romanını oxumuşam, gəl bir az söhbət edək. Xeyli qeydləri var idi, dedi bu qeydləri yazmasan kitabı çap etməyə icazə vermirəm”

Zəlimxan Yaqub: Özü də, bütün dünya aləm yığılaydı onu dediyindən döndərmək olmazdı.

Şəmil Sadiq: Bu, çox önəmli xüsusiyyətdir, mənə də bir dəfə dedi ki, sən yazıçısan, kim nə deyir desin, onun dediyinə görə nəyisə dəyişməyəcəksən ki. Mən belə deyirəm, xoşları gəlir gəlsin, gəlmir gəlməsin.

Zəlimxan Yaqub: Həm də onun böyüklüyü nədə idi? O kimlə ki söhbət edirdi, o həmsöhbət olan adam elə bilirdi ki, əmisi ilə, dayısı ilə, atası ilə danışır, belə çox doğma bir aura yaranırdı adamda.

Şəmil Sadiq: Yazıçılar Birliyində, deyəsən, o dövrdə bir xeyli problemlər olub. Bir dəfə bir hadisə danışmışdı, “Həyatımdan səhifələr”də də yazıb. Siz də yaxşı bilərsiz, mənə də maraqlıdır, Nizami müəllimin sözüdür deyəsən, deyir ki, “İsa müəllim şəxsi taleyi ilə milli taleyi birləşdirmişdi.”

Zəlimxan Yaqub: Aşıq Alıdan danışır ki, atamın da toyunu edib, mənim də toyumu edib, o qədər gözəl açır o məsələləri. Yəni İsa Hüseynovun mütaliəsində müşahidə gücü var idi, müşahidəsində mütaliə gücü var idi. Ona görə heç kimə bənzəmirdi. İndi yazıçılar, şairlər var, iki dənə kitab oxuyur, onunla da qurtardı daha, amma gərək ölənə qədər, Məhəmməd Peyğəmbər demişkən, qəbir evinə qədər oxuyasan, yazasan, yaradasan.

Şəmil Sadiq: Oxumadan yazmaq olar, sizcə?

Zəlimxan Yaqub: Olar, amma istədiyin şeyi ala bilməzsən.

Şəmil Sadiq: Siz demişkən cavan şairlər bəzən deyirlər, Aşıq Ələsgər şeir oxuyurdu, kitab oxuyurdu belə böyük şair olmuşdu?

Zəlimxan Yaqub: Aşıq Ələsgər bütün dastanları əzbər bilib. Çünki, Aşıq Alıdan gəlirdi. Bir dəfə rəhmətlik Məmməd Araza dedim “əmi, bir şeyə mən məəttəl qalmışam, Naxçıvanda yaşayıb yaradan şairlər əksəriyyəti divan ədəbiyyatında yazıb yaradır. Amma səndə nə qədər qoşmalar var. Deyir, Zəlimxan, bizim evə Göyçə aşıqları həmişə qonaq gələrdi, atamın qonağı olardılar. Onlardan mənim ürəyimə, qanıma hopdu.” Elə-belə deyil bu. Ruhdu da keçir. Məmməd Araz Naxçıvan ədəbiyyatına yenilik gətirdi.

Şəmil Sadiq: Zəlimxan müəllim Qazax şairləri ilə Tovuz şairləri arasında maraqlı bir rəqabət var sanki..

Zəlimxan Yaqub: Yox. Qazax çox güclüdür. Tovuzda elə sən deyən maraqlı bir şey yoxdur.

Bilirsən, əslində, bax təsəvvür elə də, hər şey vaxtladır, Vaqif, Vidadi, Səməd Vurğun, Osman Sarıvəlli, İsa Muğanna, Hüseyn Arif  – hamısı Qazaxdan çıxdı. Ona görə Qazaxın yeri başqadır. Şirvanın yeri başqadır. Naxçıvanın yeri başqadır. Göyçənin yeri başqadır. Hər birinin özünəməxsusluğu var. O Tovuz rayonunda daha çox aşıq sənəti inkişaf etdi. Böyük aşıqlar yarandı. Böyük ustadlar yarandı. Onlar da hamısı Azərbaycan ədəbiyyatında öz yerini tutdu.

Şəmil Sadiq: Hərdən mən fikirləşir və şükür edirəm ki, bu ərəblər, farslar siz tərəflərə o qədər gedib çıxa bilməyiblər….

Zəlimxan Yaqub: Naxçıvan, Göyçə, Qazax, Borçalı, Dərbənd, Ordubad – bunlar hamısı xalis türklərdir. Amma sonra Bakıda ərəblər aləmi qarışdırdı.

Elxan Nəcəfov: Zəlimxan müəllimdən mən də narahat olduğum bir şeyi soruşum – dediniz həm siz küsmüsüz, həm də saz küsüb, bu sazı bir də küsdürənlər var, sazı müxtəlif formalarda çalanlar var.

Zəlimxan Yaqub: Onlar hamısı səhv edir, dəfələrlə televiziyada deyirəm çıxışlarımda, böyük günahdır, böyük səhvdir, ustadlara hörmətsizlikdir, Dədə Qorquda, Aşıq Ələsgərə hörmətsizlikdir. Saz müqəddəs alətdir, onda oxunan şeirləri oxuduqca adamın başının tükü qalxır, sən sazı haraya boynuna mindirirsən, saz sinədən ötrüdür. Yeri ürəyin üstündədir. Yaddan çıxıb gedəcək o yamaqlar. Boş şeylərdir.

Elxan Nəcəfov: Sözsüz, qınaq obyektinə çevriləcəklər. Space TV-də olan verilişdə alqışlananlar da, qınaq obyektinə çevrilənlər də oldu. Bir də xalq Zəlimxan müəllimdən ona bir etiraz gözləyir.

Şəmil Sadiq: Həmişə aşıq müqəddəsdir, kultdur, belə olub. Amma indi aşıqlar ehtiyacdanmı çıxır ortalığıa, nədən yaranır bilmirəm, bu 3-5 manatlıq aşıqlar çıxıb ortalığa… Yəni bunun adı mütrüflükdü.

Zəlimxan Yaqub: Bəli, mütrüflük edirlər.

Şəmil Sadiq: Təsəvvür edə bilmirəm saz o mütrüflüyə yaraşsın.

Zəlimxan Yaqub: Şou edirlər, o da heç bir şey olmur…

Şəmil Sadiq: Qəribə xalqıq, qazax qardaşların dombraya qoyduğu dəyəri biz saza qoya bilmirik.

Zəlimxan Yaqub: A kişi, sən niyə onu deyirsən. Almaniyada, Berlində gəzirik. Mərkəzi küçələrdən biri ilə gedirik. Gördüm saz dükanı var. Elə sevindim. Girmək istəyəndə yanımdakı dedi, Zəlimxan müəllim, girmə, bu, ermənilərin dükanıdır. Berlində erməni saz dükanı. Biz özümüzünkülərə yiyə durmadıqca düşmən bir-bir aparır.

Şəmil Sadiq: İsa Muğanna ilə qeyri-rəsmi münasibətlərinizdən, xatirələrinizdən yadınızda qalan var?

Zəlimxan Yaqub: Vallah, həmişə onun evində görüşmüşük. Söhbətlərimiz elə həmişə ədəbiyyatdan olub, yazdığı əsərlərdən olub, yaradıcılığından olub, istədiyi adamların yaradıcılığından olub, belə. Dəhşətli dərəcədə çox zəngin adam idi.

Şəmil Sadiq: Ziya Bünyadovla, deyəsən, münasibəti olmayıb. Ziya Bünyadov hətta İsa Muğannaya deyib ki, səni öldürmək lazımdır.

Zəlimxan Yaqub: Hə, araları olmayıb.

Şəmil Sadiq: Yəqin tarixə müdaxilələrinə görədir.

Elxan Nəcəfov: Dini dünyagörüşləri də səbəb ola bilər.

Zəlimxan Yaqub: Tarixə münasibətdə barışmırdılar bir-biriləri ilə.

Şəmil Sadiq: Bir də bu “OdƏr” dili deyir İsa müəllim buna necə baxırsınız?

Zəlimxan Yaqub: Bilirsən, əslində, OdƏrlər mövcud olub, onlar türklərin babalarıdır, türk dili deyilən dil elə OdƏr dilidir. Amma sonradan dəyişikliklər, cəmiyyətdə yerdəyişmələr, zaman məkan dəyişməsi – bunlar hər halda İsa Hüseynovun yazdıqlarına mən bütün həyatımda inanmışam, inanıram, ölənə qədər də inanacam. Çünki o, boşuna söz demirdi.

Şəmil Sadiq: Bu “İdeal”dan sonrakı yaradıcılığını oxuyandan sonra “Saz”a, “Kollu Koxa”ya qayıda bilirsiz, yoxsa?

Zəlimxan Yaqub: Qayıtmışam, onların hamısını böyük məhəbbətlə bir də oxumuşam, yəni qayıtmamaq olmur. İsa müəllim elə yazıb ki, yazdıqlarını onlara qayıtmamaq olmur.

Şəmil Sadiq: Müasir yazıçılardan kimi oxu oxuyursunuz və ya son oxuduğunu əsər hansıdır?

Zəlimxan Yaqub: Son oxuduğum elə Nihal Atsızın “Ruh adam” əsəridir.

Şəmil Sadiq: Son şeirlərinizi çap etdirməyi düşünürsünüzmü?

Zəlimxan Yaqub: Mənim yanvarın 21-də 65 yaşım olur, bu münasibətlə iki kitabı Mədəniyyət Nazirliyi hazırlayır. Birini Azər Turan hazırlayır, 4-5 kitab çıxacaq.

Şəmil Sadiq: İcazə versə idiniz birini də mən hazırlayardım.

Zəlimxan Yaqub: Edərik Allah qoysa, qoy bunlar çıxsın.

Şəmil Sadiq: Zəlimxan müəllim, sizin yaradıcılığınızda necə? Şifahi xalq ədəbiyyatı önəmli rol oynayır, bu aydındır. Mən son yaradıcılığınızı poemadan gördüm, sonrakıları izləyə bilməmişəm. Sanki, bir ilahi şeir xətti başlayıb yoxsa lap elə əvvəldən bu var idi?

Zəlimxan Yaqub: Bilirsən necədir, Şəmil, həqiqi mənada İsa Muğannanın mənə çox böyük təsiri var. Hər şeyə şübhə ilə yanaşmaq, o şübhənin içindən həqiqəti çıxarmaq, həqiqəti ortaya qoymaq, özünü inandırmaq. 65 yaş şair üçün az yaş deyil, mənim indiyə qədər 50-dən çox kitabım çap olunub, müxtəlif illərdə, müxtəlif dillərdə. Hərəsinin öz yeri, öz gözəlliyi var, amma indi görürəm ki, getdikcə daha çox İlahiyə doğru gedirəm, daha çox adam göylərə doğru gedir, elə bil insan yerdən aralanır. Elə bil insan torpaqdan aralanıb göylərə doğru gedir, ayla, ulduzla, buludla, şimşəklə, üfüqlə, parıltı ilə, göylərlə danışır. İnsanı bu vəziyyətə insan ömrünün mərhələləri gətirir. İndi, bax bu son yazdığım “Ün” poemasıdır. “Ədəbiyyat” qəzetində bir yazı çıxmışdı – Əhməd Ağaoğlunun “Tanrı dağı”, onu mən oxudum, oxuyandan sonra bir bəndlik şeir yazdım.  Çox təsirləndim, insan yaşa dolduqca daha çox dərinlərə getmək istəyir, məsuliyyət artır, oxucunun tələbatı artır, təcrübən artır, yaradıcılıq niyyətin güclənir, İsa Hüseynov kimi, sən çap etdiyin kitabçada, balaca bir şeirdir – “Ölümdən sonrakı həyat”, amma nə qədər gözəldir.

Şəmil Sadiq: Zəlimxan müəllim, şeirlərdə necə? Siz yazdıqlarınızı, məsələn, nə vaxtsa qayıdıb hansısa şeirinizi redaktə etmək fikrinə düşmüsünüz?

Zəlimxan Yaqub: Demək olar ki, yox. Mən bir əsəri yazdım, yaddaşıma köçdü, qurtardı, daha ona ölüm yoxdur, harasından istəsən sənə əzbər deyim.

Şəmil Sadiq: Zəlimxan müəllim, son şeirlərinizdən birini eşidə bilərik?

Zəlimxan Yaqub:      “Təklik” şerini oxuyuram:

Titrəyən dilimdir alışan ağzım,

Göynəyən dişimdir, təkliyim mənim.

Yağdırar başıma qarı, boranı,

Sərt gələn qışımdır, təkliyim mənim.

Təklik qəbirdəki ölü kimidir,

Nə sən dillənirsən, nə dindirən var.

Nə sən bir kimsəni isindirirsən,

Nə səni bir dəfə isindirən var.

 

Yetimlik, yalqızlıq, tənhalıq, təklik,

Qəmli könüllərin sirdaşlarıdır.

Dünyada nə qədər duzlu su varsa,

Tək olan kəslərin göz yaşlarıdır.

 

KÖŞƏ YAZARLARI
TOP 10