Yazıçı-əsəbi bir insandır; o, daim hər şeydən qorxur.
Klişelərdən və özünü təkrarlamaqdan qorxur, banal və sentimental görünməkdən qorxur, ağ vərəqdən, insanlardan və bel ağrılarından qorxur. Anlaşılmamaqdan qorxur. Və ən əsası — hamının bir gün anlayacağından qorxur ki, o, əslində, bir saxtakardır.
Kazuo İşiquro bu mənada unikal bir müəllifdir. O, yazıçıya xas olan bütün bu məşhur qorxuları mənimsəyib və onları yaradıcılıq metodunun bir hissəsinə çevirib. O, nə təkrarlardan, nə də — xüsusən — banallıqlardan qorxur. Əksinə, elə bil onları ram edib.
Onun bütün mətnlərində rituala bənzər bir cəhət var: eyni hərəkət uzun müddət, dəfələrlə, sakit və monoton şəkildə təkrarlanır. Amma məsələ burasındadır ki, İşiquroda bu monotonluq təsadüf deyil — dua və ya çay mərasimi kimi, məhz ideyanın bir hissəsidir. Oxucunu müəyyən bir şüur vəziyyətinə salmaq üçün zəruridir bu.
Məsələn, “Dəyişkən dünyanın rəssamı” romanını götürək (1986). Əsər ilk səhifələrdən Yapon toyqabağı mərasiminin son dərəcə detallı təsviri kimi görünür. Baş qəhrəman — yaşlı rəssam Matsui Ono — qızlarından birini ərə verməyə çalışır. Yaponiyada evlilik sadəcə iki insanın birləşməsi deyil; bu, ailələrin, soyadların, klanların birləşməsidir. Ona görə də tanışlıq prosesi toy hazırlığından çox, döyüşə hazırlığı xatırladır. Hər döyüş kimi, bu da kəşfiyyatla başlayır. Ailələr xüsusi detektivlər tutur və onlar keçmişi eşələyərək gələcək izdivacın müştərilərinin nüfuzuna zərər verib-verməyəcəyini araşdırırlar.
“Rəssam…” XX əsr Yaponiyasının soyuq, hissiz bir portretidir: müharibə bitib, amma ölkə donub qalıb, orta əsr ənənələrinə ilişib. Təmiz reputasiya təmiz hissdən daha önəmlidir. Artıq bu ikinci romanda İşiquronun imza üslubu aydın görünür: onun romanları pritçaya bənzəyir, amma didaktika yoxdur; əksinə, müəllif cavabın olmalı olduğu yerdə bilərəkdən boşluq saxlayır. Onun vəzifəsi cavab vermək deyil, doğru suallar verməkdir.
“Rəssam…”da da sual altına alınan məhz ritualların və ənənələrin zəruriliyidir: bir tərəfdən keçmiş xalq üçün dayaqdır, digər tərəfdən isə inkişafın qarşısını alan bir yükdür. Toy təhlükə altına düşəndə Matsui Ono hər şeydə özünü günahlandırır. O, gəncliyini xatırlayır və şübhələnir ki, bəy tərəfi mərasimi ona görə təxirə salır ki, detektiv onun hərbi keçmişində utancverici nəsə tapıb. Beləcə “mənim böyük yapon toyum” üslubundakı hekayə peşmanlıq romanına, daha da dərinə gedəndə isə — eşidilməmiş bir etirafa çevrilir.
“Günün qalanı” (1989)
İşiquro bir dəfə zarafatla demişdi ki, onun ilk üç romanını — “Dumanlı təpələrdə”, “Dəyişkən dünyanın rəssamı” və “Günün qalanı” — bir cümlə ilə ifadə etmək olar:
qəhrəman həyatına baxır, amma artıq nəyisə dəyişmək gecdir.
Hətta müsahibələrinin birində etiraf etmişdi ki, “Günün qalanı” əslində “Rəssam”ın remeykidir — tarixin yanlış tərəfində qalmış bir insanın bununla yaşamaq məcburiyyəti haqqında roman.
“Onlar yalnız səthdə fərqlənir. Məkan baxımından. Mən eyni kitabı dəfələrlə yazmışam — ya eyni mövzunu götürüb təkmilləşdirmişəm, ya da ona bir az başqa bucaqdan baxmağa çalışmışam.
‘Rəssam’ı bitirəndə başa düşdüm ki, bu, karyera prizmasından baxılan puça çıxmış həyat haqqındadır. Və ağlıma gəldi ki, həyatı israf etməyin başqa yolları da var — xüsusən şəxsi həyatda. ‘Günün qalanı’ yenidən düşünülmüş ‘Rəssam’dır. Mən hadisələri Yaponiyadan İngiltərəyə köçürdüm və hamı bunu keyfiyyət sıçrayışı kimi qəbul etdi. Halbuki bu, remeyk idi — ya da ən azı əvvəlki kitabın təkmilləşdirilmiş variantı.”
Qismən bu doğrudur, amma bu iki romanı ardıcıl oxusan, fərqlərin açıq-aydın olduğunu görərsən. Ən başlıcası — ritm və cümlələrin cilalanma səviyyəsi. “Rəssam” çox yaxşı romandır, amma orada hələ də gənc müəllifin tərəddüdü hiss olunur; bəzi səhnələr mətndən bir az “çıxıntı” verir. Bu pis deyil — əksinə, kitabı canlı edir. “Günün qalanı” isə tam fərqli məsələdir: bu, artıq son dərəcə düşünülmüş, sərt və məqsədyönlü bir konstruksiyadır. Burada artıq nə artıq səhnə var, nə də — bəlkə də — artıq söz.
Baş qəhrəman Stivens irsi bir eşikağasıdır. Uzun illərdən sonra ilk dəfə məzuniyyətə çıxır və Britaniya boyunca etdiyi bu səfər — yol hissi — onda xatirələri oyadır. 1935–1939-cu illər, müharibə ərəfəsi, sahibinin şübhəli siyasi qərarları — bütün bunlar Stivensi demək olar ki, maraqlandırmır. Onun həyatının mənası başqadır: evdə nizam-intizamı qorumaq, mətbəxi təmiz saxlamaq və qulluqçular arasında sülhü təmin etmək. O, demək olar ki, yaponlara xas mükəmməllik ehtirası ilə işinə bağlanıb və hiss etmir ki, həyat yanından ötüb keçir, nə də anlayır ki, həmkarlarından biri ona aşiqdir.
Məhz bu romanda İşiquro sonradan yaradıcılığının əsas metodlarından birinə çevriləcək bir priyomdan istifadə edir: qəhrəmanların özünü aldatması, aşkar olanı görmək istəməməsi. Oxucu İşiquronun romanlarında demək olar ki, həmişə baş qəhrəmandan daha çox şey bilir. Və bu bilik mətni gərginlik və qəribə, rus kədəri ilə doldurur: sən nəyin səhv olduğunu bilirsən, amma heç nəyi dəyişə bilmirsən — sadəcə baxırsan.