Çığırtı: İnsan ruhunun səssiz hayqırtısı

Senet.az-da yeni rubrika: "Bir rəsmin tarixçəsi".

Bu rubrikada dünya və Azərbaycan rəssamlığının məşhur tabloları seçilərək onların yaranma prosesi, gizli detallar, tarixi kontekst, rəssamın həyatındakı yeri və əsərin sənət dünyasına təsiri haqqında maraqlı hekayələr təqdim olunacaq. Hər yazı bir rəsmin arxasındakı insanı, dövrü və hadisələri canlandıraraq oxucuya əsəri yeni gözlə görmək imkanı yaradacaq. Layihənin məqsədi sənət əsərlərinin dərinliklərinə enərək rəsmlərin yaddaşını, tarixçəsini və hikmətini günümüzə daşımaqdır.

Bəzən bir tablo təkcə rənglərin və formaların harmoniyası olmur; o, bütöv bir dövrün qorxularını, insan ruhunun sarsıntılarını və səssiz fəryadını özündə cəmləyir. Norveçli rəssam Edvard Munkun “Çığırtı” əsəri məhz belə rəsmlərdəndir. Bu tablo təkcə ekspressionizmin deyil, ümumilikdə dünya incəsənətinin ən təsirli və ən narahatedici simvollarından biri hesab olunur.

“Çığırtı” 1893-cü ildə çəkilib. Edvard Munk bu əsərin ideyasını şəxsi gündəliyində belə təsvir edirdi:
“Gün batımı zamanı dostlarımla yol gedirdim. Birdən səma qan kimi qızardı. Mən dayanıb qorxudan titrədim və təbiətin içindən keçən sonsuz bir çığırtını hiss etdim.”

Bu qeydlər göstərir ki, tablo konkret bir səhnənin təsviri deyil, psixoloji halın vizual ifadəsidir. Munk burada insanın daxili narahatlığını, varoluş qorxusunu və tənhalığını rəng və xətt vasitəsilə kətana köçürür.

Rəsmdə ön planda insanabənzər, cinsiyyətsiz, sanki əriyən bir fiqur görünür. Onun açıq ağzı, başını tutmuş əlləri səssiz, amma sarsıdıcı bir çığırtını xatırladır. Arxa planda isə dalğavari xətlərlə təsvir edilmiş səma və körpü var. Bu xətlər reallığı sabit deyil, titrək və narahat göstərir.

Rəng seçimi də təsadüfi deyil:

• Qırmızı və narıncı tonlar – təşviş və təhlükə hissini,

• Tünd mavi və qara çalarlar – dərin depressiya və qorxunu ifadə edir.

Munk üçün rənglər estetik vasitə deyil, emosional yük daşıyıcısıdır.

“Çığırtı” ekspressionizmin ən erkən və ən güclü nümunələrindən biri hesab olunur. Bu cərəyan reallığı olduğu kimi göstərməkdən çox, onu daxili hisslərin prizmasından keçirməyi hədəfləyirdi. Munk insanın ruhunda baş verən qorxunu təbiətin özünə köçürür — sanki bütün kainat insanla birlikdə çığırtı çəkir.

Bu yanaşma sonralar XX əsr modern incəsənətinə və bir çox sənət cərəyanlarına güclü təsir göstərmişdir.

“Çığırtı”nın bir neçə versiyası mövcuddur — yağlı boya, tempera və litografiya formasında. Əsər dəfələrlə oğurlanıb, lakin hər dəfə tapılaraq yenidən sənət aləminə qaytarılıb. Bu hadisələr tablonun əfsanəvi və dramatik şöhrətini daha da artırıb.

Bu gün “Çığırtı”:

• müasir insanın tənhalığının,

• daxili qorxularının,

• varoluş narahatlığının vizual simvolu kimi qəbul edilir.

Edvard Munkun “Çığırtı” əsəri gözəllik axtarışından çox, həqiqətin çılpaq ifadəsidir. Bu tablo insanın içində gizlətdiyi qorxuların, boğulmuş səslərin və cavabsız sualların rəsmdir. “Bir rəsmin tarixçəsi” layihəsi üçün bu əsər sübut edir ki, bəzən bir rəsmin tarixçəsi bütöv bir bəşəriyyətin psixoloji portretidir.