Ekzistensial fəlsəfənin banisi

Kyerkeqor 5 may 1813-cü ildə Kopenhagen şəhərində, zadəgan ailəsində  anadan olub. 1840-cı ildə Kopenhagen Universitetinin teologiya fakültəsini bitirib. 1841-ci ildə “İroniya anlayışı haqqında” adlı dissertasiyasını müdafiə edərək magistr dərəcəsi alıb; bu işdə qədim yunan müəllifləri və romantiklərdə ironiyanın konsepsiyaları araşdırılıb. Nişanı pozulduqdan sonra 1851-ci ilə qədər intensiv işləyir və əsas əsərlərini yazır. Daha sonra isə 1855-ci ildəki “kilsə polemikası”na qədər yazıçılığı bir kənara qoyur, sanki deməli olduğu hər şeyi demişdi.

O, insanlardan uzaq və sanki daxili aləminə çəkilmiş bir həyat sürsə də, başqalarını incə hiss edir və dərindən anlayırdı. Kyerkeqorun əsərləri yüksək psixoloji dəqiqlik və dərinliyi ilə seçilir. Onun yaradıcılığı şəxsi həyat təcrübələri və özünü müşahidə refleksiyası ilə sıx bağlıdır. Bu baxımdan həyatının mühüm məqamları bunlardır: atasının güclü təsiri ilə keçən sərt xristian tərbiyəsi; atasının istəyi ilə teologiya fakültəsinə daxil olması, eyni zamanda estetikaya maraq göstərməsi və bohem həyat tərzi sürməsi; nişanlısı ilə ayrılığı – bu hadisə onun həyatında dönüş nöqtəsi olur və bundan sonra yaradıcılıq təcridi dövrü başlayır; həyatının son illərində isə rəsmi kilsə ilə kəskin polemika aparır və onu həqiqi xristianlıqla əlaqəli saymır.

Kyerkeqor qeyri-adi dərəcədə məhsuldar idi. Onun demək olar ki, bütün əsas əsərləri – “Ya–Ya da”, “Qorxu və titrəmə”, “Təkrar”, “Fəlsəfi qırıntılar”, “Qorxu anlayışı”, “Həyat yolunun mərhələləri”, “Fəlsəfi qırıntılara elmi olmayan yekun söz” – 1843–1846-cı illər arasında, cəmi dörd il ərzində nəşr olunub. 1849-cu ildə isə “Ölümə aparan xəstəlik” əsəri işıq üzü görüb. Onun “Gündəlik”i təkcə 14 cilddən ibarətdir. “Nəsihət nitqləri” istisna olmaqla, əsərlərini ideyaya uyğun müxtəlif təxəllüslərlə çap etdirirdi.

Onun dünyagörüşünə romantizm müəyyən təsir göstərmişdir. Fəlsəfi baxışlarını formalaşdırarkən Georg Wilhelm Friedrich Hegel fəlsəfi rasionalizmini tənqid etmişdir. Kyerkeqor Hegelin düşüncə ilə varlığın eyniliyi prinsipini tənqid edərək bunun tavtoloji olduğunu göstərmiş və buna qarşı “mövcudluq” (existenz) anlayışını qoymuşdur. Onun fikrincə, məhz bu anlayış düşüncə ilə varlığı ayırır.

Kyerkeqor həqiqətin ekzistensial xarakter daşıdığını irəli sürərək onu obyektiv və sistemli elmi bilik sahəsindən kənarda saxlayır. Onun fikrincə, obyektiv düşüncə mövcud subyektivliyi əhatə etmir, halbuki həqiqət məhz subyektiv mövcudluqda tapılır. Fəlsəfi sistem isə yalnız əbədiyyət nöqteyi-nəzərindən qurula bilər və bu zaman konkret insan varlığı – zamanlılıq xüsusiyyəti ilə – kənarda qalır.

O, fəlsəfənin başlanğıc nöqtəsi kimi ümumi və zamandan kənar anlayışları deyil, konkret mövcudluğu götürür. Lakin hesab edir ki, məntiqi düşüncə bu mövcudluğu dərk edə bilməz, çünki məntiq və ekzistensiya fərqli müstəvilərdədir: biri mümkünlük, digəri isə gerçəklikdir. Bu baxımdan o, Hegelin “kəmiyyətə əsaslanan dialektikası”na qarşı “keyfiyyət dialektikası”nı irəli sürür. Burada “sıçrayış” anlayışı – yeni keyfiyyətə keçid – izaholunmazdır.

Kyerkeqor insanın Allaha münasibətini əsas götürərək üç mövcudluq mərhələsini ayırır:

• estetik

• etik

• dini

Estetik mərhələdə insan zövq və həzzə yönəlir və hələ tam şəxsiyyət deyil. Həqiqi mövcudluq etik mərhələdə başlayır, burada əsas anlayış seçimdir. Lakin ən yüksək mərhələ dini mərhələdir. Bu mərhələnin mərkəzində “iman sıçrayışı” dayanır – bu, insanın Allahla mütləq və paradoksal əlaqəsidir. İman ağıl və etik qaydalarla ziddiyyət təşkil etsə də, insan üçün ən yüksək həqiqətdir.

Kyerkeqor iman təcrübəsinin ifadə olunmaz olduğunu vurğulayır və “yalnız imanla xilas” prinsipinə yaxın mövqe tutur. O, insanın varlığını ölüm qarşısında dərk etməsi ilə bağlı qorxuya və ümidsizliyə xüsusi diqqət yetirir. Onun fikrincə, mövcudluq daimi daxili gərginlik və iztirab tələb edir, xüsusilə dini mərhələdə.

Onun fəlsəfəsi yalnız XX əsrdə geniş tanınmış və həm ekzistensializmə, həm də protestant teologiyasına güclü təsir göstərmişdir. Onun ideyaları Fyodor Dostoevsky yaradıcılığı ilə yaxınlıq təşkil edir və Lev Shestov fəlsəfəsi ilə səsləşir.

Kyerkeqor həyatının son illərində xristianlığın formal xarakter almasını kəskin tənqid edirdi. Onun “Söhbətlər”, “Xristianlığa giriş” (1850) və “Anlar” jurnalındakı yazıları bu mövzuya həsr olunmuşdur.

11 noyabr 1855-ci ildə, 43 yaşında, Kopenhagendə qrip epidemiyası zamanı vəfat etmişdir.