Franz Kafka-Müasir dünyanın qaranlıq aynası

Franz Kafka (1883–1924) dünya ədəbiyyatında özünəməxsus yer tutan yazıçılardandır. Onun yaradıcılığı insanın modern dövrdə yaşadığı tənhalığı, gücsüzlüyü və absurd həyat mexanizmləri qarşısında acizliyini ən təsirli şəkildə ifadə edən ədəbiyyatlardan biridir. Kafka yalnız yazıçı deyil, həm də bir düşüncə hadisəsidir – “Kafkaesk” anlayışı bunun ən böyük sübutudur. Artıq bir çox hallarda izahı çətin, ağlasığmaz, çıxış yolu olmayan bürokratik və psixoloji vəziyyətləri təsvir etmək üçün insanlar “kafkavari” ifadəsini işlədirlər.

 Erkən həyatı və daxili ziddiyyətlər

Praqada alman dilli yəhudi ailəsində doğulan Kafka, daha uşaq yaşlarından üçqat kənarlıq hissi ilə böyüyüb: o, alman dilli idi, yəhudi idi və çex mədəniyyətinin ortasında yaşayırdı. Bu üç fərqlilik onun daxili dünyasında daim konflikt yaradırdı.

Atası Herman Kafkanın sərt və total dominantlığı yazıçının psixologiyasına djəɯs təsir etmişdi. Kafka həyatının son illərində yazdığı məşhur “Ata məktubu”nda atasını “iradəsi ilə adam əzən div” kimi təsvir edir. Bu münasibət onun əsərlərindəki aciz qəhrəmanların yaranmasının ən böyük psixoloji mənbələrindən biridir.

Kafka mətnlərindəki ən mühüm elementlərdən biri absurd və məntiqsiz reallıqdır. Onun yaratdığı dünya ilk baxışda həqiqətə oxşayır, amma içində dərin, izah olunmaz bir anlaşılmazlıq və qorxu vardır.

Bu atmosferin əsas komponentləri:

 bürokratiyanın labirintvari mexanizmi,

 qorxu və səbəbsiz təqib hissi,

 adın və şəxsiyyətin silinməsi,

 insanın öz taleyi üzərində gücsüzlüyü,

 tənha və müdafiəsiz fərd.

Bu elementlər yalnız ədəbiyyat deyil, bütövlükdə XX əsrin ictimai-siyasi reallıqlarının aynasıdır.

 “Çevrilmə” (Die Verwandlung, 1915)

Gregor Samsanın bir səhər oyandıqda böcəyə çevrildiyini görməsi yalnız fantastik element deyil. Bu əsər modern insanın ailə içində və cəmiyyətdə dəyərsizləşdirilməsinin, obyektləşdirilməsinin simvoludur. Kafka burada insanın qəfil mənasızlaşma təcrübəsini təsvir edir.

 “Məhkəmə” (Der Prozess)

Josef K. günahsız olduğunu sübut edə bilmədiyi naməlum bir məhkəmənin qurbanına çevrilir. Bu əsər dövlət mexanizminin insanı əzməsi, ədalətsiz sistemlərdə hüququn nominal xarakter daşıması barədə bəşəri bir feryaddır.

 “Qala” (Das Schloss)

Burada qəhrəman K. yalnız bir qalanın içindəki idarəçilərə çata bilməyə çalışır, amma sistem onu daim geri itələyir. İnsan və sistem münasibətinin ən dərin fəlsəfi təhlillərindən biridir.

 “Amerika”

Kafka Amerika haqqında heç vaxt real məlumatı olmayan bir adam kimi bu əsəri daha çox anti-utopiya kimi yazıb. İnsanın böyük sistemlər içində yox olması yenə əsas mövzudur.

 Kafka – yazmaqla yaşayan insan

Kafka gündəlik həyatında çox sadə, hətta utancaq bir adam idi. Sığorta şirkətində işləməsi ona gündəlik bürokratiyanı yaxından görmək imkanı verir və bu, əsərlərindəki “qorxunc kağız dünyasının” yaranmasına təkan olur. O, yazmağı həyatının yeganə mənası kimi qəbul edirdi. Bir dostuna məktubunda yazmışdı:

 “Mənim üçün yazmaq nəfəs alıram deməkdir.”

Buna baxmayaraq, öz yaradıcılığına qarşı kəskin tənqidçi idi və ölənə qədər dostu Max Broda bütün əsərlərini yandırmağı vəsiyyət etmişdi. Əgər Brod bu vəsiyyətə əməl etsəydi, bəlkə də dünya ədəbiyyatının ən böyük əsərlərindən bəziləri bu gün mövcud olmayacaqdı.

 Simvolizm və fəlsəfə: Kafka bizə nə deyir?

Kafka yalnız qaranlıq atmosfer yaradan yazıçı deyil; o, insan varlığının ən dərin suallarına işıq tutur:

 insan nə üçün sistemin qarşısında məğlubdur?

 güc strukturları niyə şəffaf deyil?

 insanın kimliyi niyə bu qədər asanlıqla silinə bilir?

 bəşəriyyət niyə öz yaratdığı mexanizmlərin əsirinə çevrilir?

Kafka bu suallara ənənəvi cavab vermir; o, sadəcə bizi bu hisslərlə üz-üzə buraxır və sanki deyir:

 “Həqiqəti tapmaq üçün əvvəlcə onun nə qədər qaranlıq olduğunu görməlisən.”

 Kafka-nın müasirlikdə yeri

Bugün Kafka yalnız yazıçı kimi deyil, həm də düşüncə ikonu kimi qəbul edilir. O, totalitar sistemlərin, soyuq bürokratiyanın, insanın texnoloji və sosial maşınlar içində “kiçilməsinin” bədii peyğəmbəridir. XXI əsrdə belə Kafka-dan qaçmaq mümkün deyil — çünki dünya daha çox onun təsvir etdiyi kimi olur.

Sənət.az