Sənət.az

Praqmatizmin banisi Vilyam Ceymsin psixoloji və fəlsəfi görüşləri

Amerika psixoloqu və idealist filosofu, praqmatizmin ən böyük nümayəndələrindən biri olan Vilyam Ceyms 1842-ci ildə zəngin bir ailədə dünyaya gəlib.

1889–1907-ci illərdə ABŞ-ın Harvard Universitetində professor vəzifəsində çalışıb.

Ceyms rasionalizmə xas olan metafizik metodun zəifliyini anlayaraq, ona dialektikanı deyil, irrasionalizmi qarşı qoyurdu. Psixikanın təhlilində o, şüuru “şüur axını” kimi izah edir, iradə və emosiyaların rolunu xüsusi vurğulayırdı.

Obyektiv həqiqət anlayışını faydalılıq və maraqlara uyğunluq prinsipi ilə əvəz edərək, sübut olunmayan və elmi əsaslandırılması mümkün olmayan inancların mövcudluğunu qəbul edirdi.

Ceymsin “radikal empirizmi” əslində gerçəkliyi “təmiz təcrübə”yə, yəni şüura endirən subyektiv yanaşma idi. Onun “neytral monizmi” isə maddi və mənəvi aləmi eyni “təcrübə”nin iki fərqli tərəfi kimi izah edirdi.

O, Nyu-Yorkda yaratdığı xüsusi təşkilat vasitəsilə mistik “təcrübə”lərin öyrənilməsi ilə də məşğul olmuşdur. Fəlsəfə tarixini isə müxtəlif filosofların xarakteri və subyektiv baxışlarının ifadəsi kimi dəyərləndirirdi.

Vilyam Cems praqmatizmin və funksionalizmin banilərindən biri, həmçinin əsas nümayəndələrindən hesab olunur. 1869-cu ildə tibb üzrə doktor dərəcəsi alıb, lakin səhhətinə görə praktik həkim kimi işləməkdən imtina etməli olub. 1872-ci ildən assistent, 1885-ci ildən fəlsəfə professoru, 1889–1907-ci illərdə isə Harvard Universitetində psixologiya professoru kimi fəaliyyət göstərib. 1892-ci ildə Münsterberqlə birlikdə ABŞ-da ilk tətbiqi psixologiya laboratoriyasını yaratmışdır. O, həmçinin parapsixologiya və spiritizm sahəsində də fəal təcrübələr aparmışdır.

Stenli Holl ilə birlikdə Ceyms Amerika Psixoloji Assosiasiyasının iki dəfə prezidenti seçilən yeganə psixoloqlardan biri olmuşdur (1894 və 1904-cü illərdə).

1878–1890-cı illərdə Ceyms özünün məşhur “Psixologiyanın Prinsipləri” əsərini yazıb. Bu əsərdə o, alman psixologiyasındakı atomizmi tənqid edir və şüurun içindəki ayrı-ayrı elementləri deyil, konkret faktları və şüur hallarını öyrənməyi vacib sayırdı.

Ceyms şüuru fərdi bir axın kimi izah edirdi. Onun fikrincə, eyni hiss və düşüncə heç vaxt iki dəfə eyni şəkildə təkrarlanmır. Şüurun əsas xüsusiyyətlərindən biri onun seçiciliyidir. O hesab edirdi ki, şüur digər bioloji funksiyalar kimi faydalı olduğu üçün inkişaf etmişdir.

Bu baxışa əsaslanaraq, o, instinktlərə, emosiyalara və insanın fərdi fizioloji xüsusiyyətlərinə böyük əhəmiyyət verirdi. 1884-cü ildə irəli sürdüyü emosiyalar nəzəriyyəsi geniş yayılmışdır. Şəxsiyyət haqqında fikirləri isə ABŞ-da personalogiyanın formalaşmasına ciddi təsir göstərmişdir.

Sonralar onun ideyaları bixeviorizm tərəfdarları tərəfindən qəbul edilmədi və bir müddət elmi müzakirələrdən kənarda qaldı.

1902-ci ildə yazdığı “Dini Təcrübənin Müxtəlifliyi” əsərində Uilyam Ceyms dini təcrübənin iki əsas növünü göstərirdi. Ceymsə görə, dinin dəyəri insanlara həyata müsbət və inamlı münasibət qazandırmasındadır. O hesab edirdi ki, din insanın özü və ətraf mühiti haqqında düzgün təsəvvür formalaşdırmağa kömək edir. Ceyms şəxsiyyətlə mühit arasındakı əlaqəyə ilk diqqət yetirən alimlərdən biri idi. “Böyük insanlar və onların mühiti” adlı mühazirələrində dahiləri təbii bir hadisə, yəni “spontan mutasiya” kimi izah edirdi.

Onun fikrincə, cəmiyyətdə dəyişikliklər əsasən güclü şəxsiyyətlərin fəaliyyəti və nümunəsi nəticəsində baş verir. Belə dahilər dövrün tələblərinə uyğun gəldikdə xalqı irəli apara bilər, əks halda mənəvi tənəzzülə və insanların məhvinə səbəb ola bilər.

Ümumilikdə isə Ceyms tarixi inkişafda digər amillərə az əhəmiyyət verdiyi üçün tənqid olunmuşdur.

Hazırladı: Tural Cəfərli