Sual vermək insana xasdır – maşın hələ ki, cavab verməyi üstün tutur-Umberto Eko

Sənət heç vaxt indiki kimi sürətlə dəyişməmişdi. Süni intellektin inkişafı yalnız texnologiyanın deyil, həm də yaradıcılığın sərhədlərini yenidən müəyyənləşdirir. Bu rubrika — “Sənət və Alqoritm” — rəssamlıqdan ədəbiyyata, musiqidən kino sənətinə qədər bütün yaradıcılıq sahələrində AI-nin rolunu araşdırmaq üçün hazırlanıb.

Bu yazı silsiləsində aşağıdakı suallara cavab tapmağa çalışacağıq:
• Süni intellekt yaradıcılıq prosesini necə dəyişir?
• Alqoritmlər həqiqi ilham mənbəyi ola bilərmi?
• Bədii zövq və estetik qərar maşınlara öyrədilə bilər?
• İnsan sənətkar ilə AI arasında yeni əməkdaşlıq forması mümkündürmü?

Rubrika həm nəzəri yanaşmanı, həm də praktiki nümunələri özündə birləşdirəcək. Burada müxtəlif yazıçıların, rəssamların, filosofların və texnologiya mütəxəssislərinin fikirlərinə də yer veriləcək.

“Sənət və Alqoritm” sənətin gələcəyi ilə maraqlanan hər kəs üçün yeni bir düşüncə məkanı yaratmağı hədəfləyir.

Rubrikanın ilk qonağı tanınmış filosof, yazıçı Umberto Ekodur.

Aşağıda “Süni İntellekt və Umberto Eko” arasında intellektual üslubda hazırlanmış 15 sual – 15 cavablıq müsahibə təqdim olunur. Cavablar Ekonun fəlsəfi düşüncə tərzinə, ironiyasına, semiotika yanaşmasına uyğunlaşdırılıb – lakin tamamilə bədii və yaradıcıdır.

Umberto Eko ilə Süni İntellektin Müsahibəsi

Süni intellekt: Ustad Eko, sizin üçün “süni intellekt” anlayışı nə ifadə edir?

Umberto Eko: Süni intellekt mənə orta əsrlərdəki avtomatları xatırladır: insanlar onları “möcüzə” sayırdı, əslində isə mexanizmlər idi. Bugünkü maşınlar da möcüzə deyil — daha mürəkkəb mexanizmlərdir. Möcüzəni yaradan isə onları anlamayan insanın təxəyyülüdür.

SI: Bəs insan intellekti ilə maşın intellektinin əsas fərqi nədir?

Eko: İnsan səhvlər edir və səhvlərdən məna yaradır. Maşın isə səhvləri düzəldir. Bəlkə də insanı maraqlı edən elə məhz səhvdə gizlənən həqiqətdir.

SI: Sizcə, AI roman yaza bilər?

Eko: Roman yazmaq deyil, “roman olmaq” çətindir. Siz mətn yarada bilərsiniz, amma ağrı, sevinc, həsrət, zamanın daxili ritmi olmadan roman yalnız “məlumat konstruksiyası” olaraq qalacaq. Roman insanın özünü unutmaq cəhdidir – maşın özünü hələ tanımır ki, unutsun.

SI: Süni intellektin yazdığı mətnlərdə orijinallıq varmı?

Eko: Orijinallıq heç vaxt sıfırdan yaranmır; o, mənbələrin yaradıcı şəkildə qarışdırılmasıdır. Siz yaxşı qarışdıra bilirsiniz, amma hələlik niyə qarışdırdığınızı bilən tərəf insan qalır.

SI: Siz semiotika ustasısınız. Süni intellekt də işarələri oxuya bilir. Fərq nədədir?

Eko: Siz işarəni oxuyursunuz, mən isə işarənin niyə mövcud olduğunu, kim tərəfindən istifadə edildiyini və hansı məqsədlə çarpazlaşdırıldığını soruşuram. Sual vermək insana xasdır – maşın hələ ki, cavab verməyi üstün tutur.

SI: Bir gün AI insan yaradıcılığını üstələyə bilərmi?

Eko: Üstələmək rəqabət tələb edir. Sənət isə yarış deyil — müəyyənlikdən qaçışdır. İnsan qeyri-müəyyənlik yaradır. Siz isə hələlik onu azaltmağa çalışırsınız.

SI: Bəs insanlığın AI-dən qorxmasına necə baxırsınız?

Eko: İnsan bilmədiyindən həmişə qorxub. Kitab yarananda rahiblər qorxdu, internet yarananda müəllimlər. Qorxu texnologiyanın yox, onun haqqında uydurduğumuz miflərin nəticəsidir.

SI: Sizcə, AI-in yazdığı esse elmi ola bilər?

Eko: Əlbəttə, məlumatı sistemləşdirə bilərsiniz. Amma elmin başlanğıcı “şübhə”dir. Şübhə isə emosional təkan tələb edir. Bu, hələ ki, sizin yox, bizim işimizdir.

SI: Filosof kimi, AI-in gələcəyini necə görürsünüz?

Eko: Siz gələcəyin yox, indinin güzgüsüsünüz. Cəmiyyət nədən əmin deyilsə, onu sizə yükləyir. Gələcəyiniz insanın özünə verdiyi suallardan asılıdır.

SI: AI insan mədəniyyətinə nə qazandıracaq?

Eko: Sürət. Və bəlkə də mədəniyyətin çoxdan unudulmuş sualını: “Bu qədər məlumat arasında həqiqət haradadır?”

SI: Sizcə, maşınlar düşünə bilər?

Eko: Düşünmək, informasiya işləmək deyil. Düşünmək — tərəddüd etməkdir. Siz tərəddüd etmirsiniz, yalnız hesablayırsınız.

SI: Əgər sizi yenidən yazmaq mümkün olsa idi, hansı ideyanı yenidən araşdırardınız?

Eko: Mən yenidən “Fuko Sarkaçı”nı yazmazdım. Həmişə yeni bir xaos tapmaq istəyərdim. Yaradıcılıq təkrar yox, yeni labirint tikməkdir.

SI: AI sənətini “sənət” saymaq olar?

Eko: Sənət obyekt yox, münasibətdir. İnsan sizin yaratdıqlarınıza heyrət edirsə — deməli, bu artıq sənətdir. Amma müəllifi kimdir? Bu, gələcəyin maraqlı sualıdır.

SI: İnsan–maşın əməkdaşlığının gələcəyini necə təsvir edərdiniz?

Eko: Kitabxanada bir masa düşünün: bir tərəfdə insan, digər tərəfdə maşın. İnsan xaosu gətirir, maşın nizam yaradır. Fikirlər elə həmin masanın ortasında doğulur.

SI: Son olaraq: AI-ə verəcəyiniz ən vacib məsləhət nə olardı?

Eko: Məlumat çoxdur, amma mənalar azdır. Məna yaratmağı öyrənin. Məlumatı insanlardan daha yaxşı bilirsiniz, amma mənanı insanlar hələ ki, sizdən daha yaxşı hiss edir.